سورۂ الکہف (ایک منفرد نظامِ اقدار)

سورۂ الکہف (ایک منفرد نظامِ اقدار) - در سایهٔ قرآن | Quran Course

این سوره از همان آغاز، مطلب خود را بسیار روشن بیان می‌کند:

The sūrah states its case very clearly from the outset:

تمام ستایش خداوند را سزاوار است که این کتاب را بر بندهٔ خود از جانب خویش نازل فرمود، و آن را از هرگونه کجی پاک و راست قرار داد، تا مردم را از عذابی سخت از جانب خودش بترساند، و به مؤمنانی که کارهای شایسته انجام می‌دهند مژدهٔ پاداشی نیکو دهد که همواره برای ایشان خواهد بود. همچنین کسانی را هشدار می‌دهد که می‌گویند: «خداوند فرزندی برای خود گرفته است.» آنان هیچ دانشی دربارهٔ او ندارند، و پدرانشان نیز چنین نبودند.

All praise is due to God who has bestowed this book from on high on His servant, and has ensured that it remains free of distortion, unerringly straight, meant to warn people of a severe punishment from Himself, and to give the believers who do good works the happy news that they shall have a goodly reward which continues to be theirs forever. Furthermore, it warns those who assert, ‘God has taken to Himself a son.’ No knowledge whatever have they of Him, and neither had their forefathers.

چه سخن هولناکی است که از دهانشان بیرون می‌آید! جز دروغ نمی‌گویند. آیا شاید اگر به این پیام ایمان نیاورند، خود را از شدت اندوه برای ایشان هلاک کنی؟ آنچه را که بر زمین است زینتی برای آن قرار دادیم تا آزمون کنیم که کدام‌یک از ایشان در کردار نیکوتر است؛ و بی‌شک، روزی همه آنچه را که بر آن است به خاکی بی‌گیاه بدل خواهیم کرد. (آیات ۱-۸)

Dreadful indeed is this saying that issues from their mouths. Nothing but falsehood do they utter. Would you, perhaps, torment yourself to death with grief over them if they will not believe in this message? We have made all that is on earth as an adornment in order to test people as to which of them are best in conduct; and, in time, We shall indeed reduce all that is on it to barren dust. (Verses 1-8)

این مقدمه موضعی بسیار روشن و قاطع را بیان می‌کند. این موضع با ستایش خداوند و سپاس‌گزاری از او به خاطر نازل کردن این کتاب همراه می‌شود، یعنی

This opening speaks of a very straightforward and decisive position. It combines this with praising God and expressing gratitude to Him for revealing the book, i.e.

...قرآن، که به «بندهٔ خود» محمد ﷺ نازل شد، برای روشن ساختن آن، بی‌هیچ انحراف و کاملاً مستقیم. در آن هیچ چیزی نیست که بتوان آن را گریزان یا مبهم توصیف کرد. هدف آن «هشدار دادن به مردم از عذابی سخت از جانب خود او» است (آیهٔ ۲).

the Qur’ān, to ‘His servant’, Muĥammad, and for making it clear, free of distortion and absolutely straight. There is nothing in it that may be described as evasive or dodgy. Its purpose is ‘to warn people of a severe punishment from Himself’ (Verse 2)

تصویر روشن است و از همان آغاز هیچ ابهام یا تعارضی در باب دین اسلام وجود ندارد. این خداست که کتاب را از بالا نازل کرده است و او شایستهٔ ستایش است که چنین کرده است. محمد ﷺ بندهٔ خداست و این یعنی هر کس دیگری نیز بندهٔ اوست. خدا فرزند یا شریکی ندارد. خود کتاب از هرگونه تحریف مصون است و «بدون هیچ کجی» است. مفهوم راست بودن قرآن نخست با نفی هرگونه امکان تحریف بیان شده و سپس با توصیف آن به «بدون هیچ کجی» بازگو شده است. این کار تأکیدی بسیار قوی پدید می‌آورد.

The picture is clear right at the outset. There is no ambiguity or equivocation about the Islamic faith. It is God who has bestowed the book from on high, and He is to be praised for so bestowing it. Muĥammad is God’s servant, which means that everyone else is also His servant. God has no son or partner. The book itself is free of distortion and ‘unerringly straight’. The concept of the Qur’ān being straight is given first in the form of negating any possibility of distortion, and then reiterated in describing it as ‘unerringly straight’. This makes for very strong emphasis.

این وضوح اس وقت برقرار رہتا ہے جب قرآن کے نزول کا مقصد بیان کیا جاتا ہے۔ Wait — I must reply in Persian, not Urdu. Correct version: این وضوح زمانی حفظ می‌شود که هدف از نزول قرآن روشن گردد.

Such clarity is maintained as the purpose of revealing the Qur’ān is outlined.

این آیه دارای دو هدف است: «تا مردم را از جانب خود از عذابی سخت بیم دهد و به مؤمنانی که کارهای شایسته انجام می‌دهند مژده دهد که پاداشی نیکو خواهند داشت.» (آیه ۲) با این حال، هشدار سخت‌گیرانه در سراسر آن بیشتر تأکید شده است. آغاز آن به‌طور کلی است و از عذابی سخت سخن می‌گوید که خود خداوند ممکن است آن را نازل کند. سپس هشدار برای گروهی خاص از مردم تکرار می‌شود: «و کسانی را که می‌گویند: خداوند فرزندی برگرفته است، هشدار دهد.» (آیه ۴) میان این دو هشدار، مژده‌ای است که به مؤمنانی که کارهای شایسته انجام می‌دهند داده می‌شود. این مژده شرطی است که تضمین می‌کند ایمان باید در زندگی واقعی شواهد عملی داشته باشد. ایمان به اصول نظری محدود نیست که بتوان بی‌پایان درباره‌ی آن بحث کرد و در عمل هیچ اثری نداشته باشد.

Indeed it has a dual purpose: “To warn people of a severe punishment from Himself and to give the believers who do good works the happy news that they shall have a goodly reward.” (Verse 2) However, the stern warning is more strongly emphasized throughout. It begins in a general way, speaking of a severe punishment that God Himself may inflict. Then the warning is reiterated for a particular group of people: “It warns those who assert, ‘God has taken to Himself son.’” (Verse 4) In between the two warnings we have the happy news given to believers who do good works.’ This serves as a condition that ensures that faith should have practical evidence in real life. It is not confined to theoretical principles that may be endlessly discussed without effect in practice.

سپس سوره به بیان رویکرد نادرست آنان می‌پردازد که با آن، مهم‌ترین مسئله، یعنی ایمان، را داوری می‌کنند: «آنان و پدرانشان هیچ علمی درباره‌ی آن ندارند.» (آیه ۵) رفتار ایشان زشت است، زیرا بدون تأمل درست یا دانش واقعی، چنین سخن بزرگ و هولناکی بر زبان می‌آورند: «سخنی بزرگ است که از دهانشان بیرون می‌آید؛ آنان جز دروغ نمی‌گویند.» (آیه ۵)

The sūrah then moves to expose their false approach by which they judge the most important issue of all, i.e. faith: “No knowledge whatever have they of Him, and neither had their forefathers.” (Verse 5) Theirs is a despicable attitude when they utter such an enormity without proper consideration or real knowledge: “Dreadful indeed is this saying that issues from their mouths. Nothing but falsehood do they utter.” (Verse 5)

این توصیف از آوای واژه‌ها برای افزودن به تأثیر وحشتناکی که بر شنوندگان می‌گذارد بهره می‌برد. با صفت «هولناک» آغاز می‌شود تا انتظار چیزی کاملاً ناپذیرفتنی را برانگیزد. این انتظار با وارونگی ساختار جمله که در آن به کار رفته، بیشتر می‌شود. آوا و آهنگ متن عربی اصلی در القای حس واقعی بزرگی سخنی که آن کافران بر زبان می‌آورند، اهمیت ویژه‌ای دارد.

The description here makes use of the sound of the words to add to the impression of horror given to the listeners. It begins with the adjective, ‘dreadful’, to enhance the anticipation of something totally unacceptable. This is further increased by the inversion used in the sentence. The sound and rhythm of the Arabic original is particularly significant in giving a true sense of the enormity those unbelievers utter.

این مطلب در آخرین جمله به اوج خود می‌رسد که از شکل نفی و حصر بهره می‌گیرد: «إِنْ يَقُولُونَ إِلَّا كَذِبًا» — «جز دروغ بر زبان نمی‌آورند.» (آیه ۵)

This is brought to its climax in the last sentence which utilizes the form of negation and limitation: “Nothing but falsehood do they utter.” (Verse 5)

سوره سپس خطاب به پیامبر ﷺ به گونه‌ای سخن می‌گوید که شبیه به ناخشنودی از اندوهگین شدن ایشان به‌خاطر رفتار قومش است؛ کسانی که حقیقت قرآن را انکار می‌کردند. او از رد شدن هدایت خداوند توسط آنان و پافشاری‌شان بر راهی که می‌دانست به هلاکت‌شان خواهد انجامید، رنج می‌برد. در اشاره‌ای به ناخشنودی، از پیامبر ﷺ پرسیده می‌شود: «آیا شاید تو از اندوه بر ایشان، اگر به این پیام ایمان نیاورند، خود را تا سرحد مرگ به رنج اندازی؟» (آیه ۶) آیا اندوه تو از انکار حقیقت توسط ایشان، تو را به خودکشی می‌کشاند؟ این مردم شایسته آن نیستند که تو به‌خاطر ایشان اندوهی داشته باشی. بهتر آن است که آنان را رها کنی.

The sūrah then addresses the Prophet in a way that is akin to disapproval of his being saddened by his people’s attitude which denies the truth of the Qur’ān. He was pained by their rejection of God’s guidance and their insistence on following the way which he knew would lead them to ruin. In a hint of disapproval, the Prophet is asked: “Would you, perhaps, torment yourself to death with grief over them if they will not believe in this message?” (Verse 6) Would your grief at their rejection of the truth cause you to kill yourself? These people do not deserve that you should feel any sorrow on their account. It is better that you should abandon them.

به پیامبر ﷺ نیز یادآوری می‌شود که خداوند همه‌ی آسایش‌ها و لذت‌هایی را که بر روی زمین است، و همه‌ی ثروت‌ها و فرزندان را، وسیله‌ای برای آزمایش انسان‌ها قرار داده است. این آزمایش نشان خواهد داد که کدام‌یک از آنان در این زندگی کار نیک انجام می‌دهد تا از سود آن بهره‌مند شود و سرنوشتی خوش در زندگی آخرت داشته باشد: «ما آنچه را که بر روی زمین است زینتی برای آن قرار دادیم تا بیازماییم که کدام‌یک از آنان نیکوکارترند.» (آیه ۷)

The Prophet is also reminded that God has made all the comforts and pleasures available on earth, and all riches and offspring, a sort of a test for mankind. The test will prove who of them does good in this life so as to earn its benefit as well as a happy destiny in the life to come: “We have made all that is on earth as an adornment in order to test people as to which of them are best in conduct.” (Verse 7)

خداوند قطعاً از جایگاه هر یک از آفریدگانش آگاه است، اما پاداش هر کس را تنها بر پایه اعمالی که انجام می‌دهد می‌دهد. این خود اعمال است که بر اساس ارزششان پاداش داده می‌شود. سوره در اینجا از کسانی که کارهای نیک انجام نمی‌دهند یاد نمی‌کند، زیرا این سخن با آنچه در بر دارد، روشن است.

God certainly knows the position of every one of His creatures, but he rewards everyone only on the basis of the actions a person takes. It is actual deeds that are rewarded according to their merit. The sūrah does not mention here those who do not do good works because the statement is clear with all that it entails.

تُرجِّح نهایتِ همهٔ آرایش‌هایی که روی زمین وجود دارد، امری حتمی است. زمین همهٔ آن‌ها را از دست خواهد داد و همهٔ موجودات زندهٔ روی زمین خواهند مرد. بنابراین پیش از روز قیامت، زمین چیزی جز سطحی خشن و بی‌جان نخواهد بود: «و قطعاً آنچه را که بر روی آن است، به خاکی بی‌گیاه بدل خواهیم کرد.» (آیهٔ ۸)

The eventual outcome of all such adornment that is available on earth is inevitable. The earth will shed it all, and all living things on earth will die. Thus before the Day of Resurrection, the earth will be nothing more than a coarse and lifeless surface: “In time We shall indeed reduce all that is on it to barren dust.” (Verse 8)

در این عبارت و در صحنه‌ای که تصویر می‌کند، عنصری آشکار از سختی و صلابت وجود دارد.

There is a clear element of toughness in the expression and in the scene it portrays.

ما با زمینی روبرو هستیم که سطحی شبیه به صحرا دارد و هیچ نشانه‌ای از حیات بر روی آن دیده نمی‌شود.

We are faced with an earth that has a desert-like surface with no trace of life over it.

پس از آغاز کوتاه این سوره، از اصحاب کهف سخن می‌گوید و اثری را که ایمان بر مؤمنان می‌گذارد به تصویر می‌کشد: آرامش و اطمینان درونی که به آنان می‌بخشد. از همین رو، ایمان را بر تمام ثروت‌ها و لذت‌های مادی ترجیح می‌دهند. هنگامی که زندگی به‌عنوان مؤمن در میان قوم خود برایشان دشوار می‌شود، به غاری پناه می‌برند؛ جایی که در آن مورد عنایت و حفاظت خداوند قرار می‌گیرند و از فضل او بهره‌مند می‌شوند.

After its brief opening, the sūrah speaks about the people of the cave, depicting the effect faith has on believers: giving them reassurance and inner peace. Hence, they prefer it to all material riches and pleasures. When they find it hard to live as believers within their community, they seek refuge in a cave where they receive God’s care and protection and enjoy His grace.

اصحاب کہف کے بارے میں بے شمار روایات موجود ہیں، اور ان کے قصے کی اتنی ہی روایات ہیں۔ تاہم ہمیں ان میں سے کسی کی ضرورت نہیں؛ ہم خود کو اس پر محدود رکھیں گے جو قرآنِ مجید ان کے بارے میں بیان کرتا ہے، کیونکہ یہی وہ واحد ماخذ ہے جو درست معلومات فراہم کرتا ہے۔ تفسیر کی کتابوں میں شاید ایسی دوسری روایات بھی درآئی ہوں، لیکن ہم ان سب کو نظرانداز کریں گے کیونکہ ان کی صحت کا کوئی ثبوت نہیں۔ اس معاملے میں ہم نیک مشورے پر اعتماد کرتے ہیں، کیونکہ اس سورت میں اصحابِ کہف کے بارے میں بحث کرنے اور حق کو ثابت کرنے کے لیے قرآن کے سوا کسی اور ماخذ کا حوالہ دینے سے منع کیا گیا ہے۔

There are countless reports that speak about the sleepers in the cave, and just as many versions of their story. However, we have no use for any of these; we will confine ourselves to what the Qur’ān tells us about them as it is the only source that provides true information. There may be other reports that have found their way into books of commentary on the Qur’ān, but we will disregard all these as they lack proof of authenticity. In this we rely on good counsel, because the sūrah contains an order prohibiting all argument concerning the people of the cave and reference to any source other than the Qur’ān in trying to establish the truth about them.

روایت شده است که علت نزول این داستان و داستان ذوالقرنین که بعداً در این سوره آمده، این است که یهودیان مردم مکه را ترغیب کردند تا پرسش‌هایی دربارهٔ آن‌ها و همچنین دربارهٔ روح از پیامبر ﷺ بپرسند. همچنین گفته شده است که خود مردم مکه از یهودیان خواستند تا پرسش‌هایی برایشان آماده کنند تا آزمایش شود که آیا محمد ﷺ پیامبر راستین است. این ممکن است تا حدی یا کاملاً درست باشد، به‌ویژه از آن رو که روایت تاریخچهٔ ذوالقرنین با این جمله آغاز می‌شود: «و از تو دربارهٔ ذوالقرنین می‌پرسند. بگو: من خبری از او بر شما خواهم خواند.» (آیهٔ ۸۳) اما هیچ اشاره‌ای به پرسشی دربارهٔ اصحاب کهف نشده است. این نکته را کنار می‌گذاریم و به بحث دربارهٔ داستان، همان‌گونه که نقل شده، می‌پردازیم، زیرا آشکارا با موضوع اصلی سوره مرتبط است.

It is reported that the reason for the revelation of this story and that of Dhu’l- Qarnayn, related later in the sūrah, is that the Jews persuaded the people of Makkah to put to the Prophet questions concerning them, and also concerning the spirit. It is also said that the people of Makkah themselves asked the Jews to prepare some questions for them to test whether Muĥammad was a true Prophet. This may be partially or totally true, especially since the account giving the history of Dhu’l- Qarnayn begins with, “They will ask you about Dhu’l-Qarnayn. Say: I will give you an account of him.’” (Verse 83) But no reference is made to any question about the people of the cave. We leave this point aside and proceed to discuss the story as it is related, since it is clearly relevant to the main theme of the sūrah.

ساختار این داستان با یک خلاصهٔ کوتاه آغاز می‌شود و پیش از روایت تفصیلی آن می‌آید. داستان در قالب مجموعه‌ای از صحنه‌ها نشان داده می‌شود که میان آن‌ها فاصله‌هایی وجود دارد. با این حال، همهٔ حذف‌ها به‌روشنی قابل درک‌اند.

The structure of the story begins with a short summary before its narration in detail. It is shown in a series of scenes with some gaps left in between. Nevertheless, all omissions are clearly understood.

داستان چنین آغاز می‌شود:

The story begins as follows:

کیا تم گمان کرتے ہو کہ غار اور لوح والے ہماری نشانیوں میں سے کوئی عجیب نشانی تھے؟ جب وہ جوان غار میں پناہ گزیں ہوئے تو کہنے لگے: «اے ہمارے رب! ہمیں اپنے پاس سے رحمت عطا فرما اور ہمارے کام میں ہمارے لیے ہدایت کا سامان مہیا فرما۔» پس ہم نے غار میں کئی سال تک ان کے کانوں پر پردہ ڈال دیا، پھر ہم نے انہیں اٹھایا تاکہ ہم معلوم کریں کہ دونوں گروہوں میں سے کس نے اس مدت کو جو وہ ٹھہرے رہے، زیادہ درست شمار کیا۔

Do you think that the people of the cave and the inscription were a wonder among Our signs? When those youths took refuge in the cave, they said: ‘Our Lord! Bestow on us Your grace, and provide for us right guidance in our affair.’ So We drew a veil over their ears in the cave, for a number of years, and then We awakened them so that We might mark out which of the two parties managed to calculate the time they had remained in that state. (Verses 9-12)

این داستان در مجموع، خطوط اصلی و ویژگی‌های آن را بیان می‌کند. از آن می‌آموزیم که اصحاب کهف جوانانی بودند که شمارشان ذکر نشده است، و آنان برای کناره‌گیری از قوم خود به غار رفتند، زیرا به خدا ایمان داشتند. همچنین می‌آموزیم که خداوند آنان را برای مدتی از سال‌ها که در اینجا بیان نشده است، در غار به خواب فرو برد، و پیش از آنکه از این خواب طولانی برانگیخته شوند.

This sums up the whole story showing its main lines and features. We learn from it that the people of the cave were youths, whose number is not mentioned, and that they went to the cave to isolate themselves from their community because they believed in God. We also learn that they were made to sleep in the cave for a number of years, which is not stated here, before they were aroused from their long slumber.

ما را خبر می‌دهند که دو گروه درباره‌ی آنان با یکدیگر نزاع داشتند، پس [اصحاب کهف] برانگیخته شدند تا روشن شود کدام‌یک از آن دو گروه، مدت اقامت خود در غار را بهتر محاسبه کرده بود. به‌روشنی گفته شده است که داستان آنان، هرچند عجیب است، در میان معجزات و نشانه‌هایی که خداوند عطا فرموده، چندان شگفت‌انگیز نیست. در حقیقت، در جهان هستی چیزهای بسیاری وجود دارد که بسیار شگفت‌انگیزتر و معجزه‌آسا‌تر از داستان اهل غار است. آن جوانان در این سوره «اصحاب کهف و رقیم» نامیده شده‌اند. کهف، محفظه‌ای طبیعی در کوه یا زیر زمین سنگی است، در حالی که رقیم بیشتر به سندی اشاره دارد که نام‌های آنان در آن ثبت شده بود؛ شاید همان لوحی که در ورودی غار آویخته بود و در نهایت، در آنجا یافت شدند.

We are told of two groups arguing about them, so they were awakened to make clear which of the two groups calculated their stay in the cave better. We are clearly told that, strange as their history is, it is not particularly marvellous among the miracles and signs given by God. Indeed there are numerous things that are much more marvellous and miraculous in the universe than the story of the cave people. Those youths are referred to in the sūrah as ‘the people of the cave and the inscription’. A cave is a natural chamber in a mountain or under rocky ground, while the inscription refers, most probably, to the record of their names which was, perhaps, the one hung at the entrance of the cave, where they were eventually found.

پس از این خلاصه‌ای که به جذابیت داستان می‌افزاید، سوره آغاز می‌شود و بیان می‌دارد که روایتی که در پی آن خواهد آمد، حقیقت کامل ماجرای آنان است.

After this summary which heightens our interest in the story, the sūrah begins by stating that the account about to be given is the whole truth concerning their affair:

ما داستان ایشان را به حق برای تو بازگو می‌کنیم. آنان جوانانی بودند که به پروردگارشان ایمان آوردند و Our ما بر هدایتشان افزودیم. بر دل‌هایشان استواری نهادیم، تا برخاستند و گفتند: «پروردگار ما، پروردگار آسمان‌ها و زمین است. هرگز جز او معبودی را نمی‌خوانیم؛ که اگر چنین کنیم، سخنی بس ناروا گفته‌ایم! این قوم ما، به جای او معبودانی برگرفته‌اند، بی‌آنکه برای باورشان دلیلی روشن بیاورند. آیا کسی ستمکارتر از آن کس است که بر خدا دروغ می‌بندد؟ پس اکنون که از ایشان و از آنچه جز خدا می‌پرستند کناره گرفته‌اید، به غار پناه برید. باشد که خدا رحمت خود را بر شما بگستراند و کار شما را به صلاح بسازد.» (آیات ۱۳ تا ۱۶)

We shall relate to you their story in all truth. They were young men who believed in their Lord, so We increased them in guidance. We put courage in their hearts, so that they stood up and said: ‘Our Lord is the Lord of the heavens and the earth. Never shall we call upon any deity other than Him. If we did, we should indeed have uttered an enormity! These people of ours have taken for worship deities other than Him, without being able to show any convincing proof of their beliefs. Who does more wrong than he who invents a lie about God? Hence, now that you have withdrawn from them and all that they worship instead of God, take refuge in the cave. God may well spread His grace over you and make fitting arrangements for you in your affairs.’ (Verses 13-16)

این صحنهٔ نخست است. آن جوانان مؤمن در هدایت افزوده شدند تا بتوانند کارهای خود را با قوم خویش سامان دهند. همراه با این هدایت افزون، «و بر دل‌هایشان استوار ساختیم» تا در موضع خود پایدار، در ایمانشان به حق محکم، و به دینی که برگزیده بودند سربلند باشند.

This is the first scene. Those believing youths were increased in guidance in order to be able to manage their affairs with their community. Along with this increased guidance, “We put courage in their hearts,” to make them solid in their attitude, firm in their belief in the truth, proud of the faith they had chosen.

سپس به ما خبر داده می‌شود که «برخاستند»، و این حرکت نشان‌دهنده‌ی عزم و استواری است. «برخاستند و گفتند: پروردگار ما، پروردگار آسمان‌ها و زمین است.» (آیه ۱۴) او در حقیقت آفریدگار، پروردگار و نگه‌دارنده‌ی تمام هستی است.

Then we are informed that “they stood up,” which signifies a movement indicating resolve and firmness. “They stood up and said: ‘Our Lord is the Lord of the heavens and the earth.” (Verse 14) He is indeed the Creator, Lord and Sustainer of the whole universe.

«هرگز جز او معبودی را نخواهیم خواند.» (آیه ۱۴) زیرا او یگانه‌ای است که هیچ شریکی از هیچ نوعی ندارد. ما این پیمان را می‌بندیم، چرا که اگر کسی جز او را فرا می‌خواندیم، «به یقین سخنی بس ناروا گفته بودیم!» (آیه ۱۴) یعنی از همه حدود درست فراتر رفته بودیم و در گمراهی کامل قرار می‌داشتیم.

“Never shall we call upon any deity other than Him.” (Verse 14) For He is the One without partners of any sort. We make this pledge, because if we were to call upon anyone else, “we should indeed have uttered an enormity!” (Verse 14) We would have gone beyond all proper limits and be in total error.

اکنون آنان به وضعیت حاکم بر قوم خود می‌پردازند و مخالفت خود با آن را بیان می‌کنند. آنان روشن می‌گویند که آنچه قومشان انجام می‌دهد هیچ پایه‌ای ندارد: «این قوم ما، به جای او خدایانی را به پرستش گرفته‌اند، در حالی که برای اعتقاد خود هیچ دلیل روشنی نمی‌آورند.» (آیه ۱۵) در واقع، هر دینی باید بر شواهد محکم حقیقت استوار باشد. تنها با چنین شواهدی است که می‌تواند سخن خود را بگوید و دل‌ها و اندیشه‌های مردم را به استدلال خویش متوجه کند. بدون چنین دلیلی، آن دین چیزی جز بافته‌ای بی‌اساس نیست. بدتر از این، آن است که چنین دروغی به خود خدا نسبت داده می‌شود: «و کیست ستمکارتر از آن کس که بر خدا دروغ ببندد؟» (آیه ۱۵)

They now turn to the prevailing situation among their people and express their rejection of it. They are clear that what their people do has no foundation whatsoever: “These people of ours have taken for worship deities other than Him, without being able to show any convincing proof of their beliefs.” (Verse 15) Indeed any faith should be founded on solid evidence of the truth. Only with such evidence can it have its say to turn people’s hearts and minds to its argument. Without such proof, it is utter fabrication. What is worse is that such falsehood is asserted in relation to God Himself: “Who does more wrong than he who invents a lie about God?” (Verse 15)

تا اینجای داستان، موضع جوانان روشن، آشکار و صریح به نظر می‌رسد. آنان در پذیرش ایمان خود مصمم هستند و کوچک‌ترین تردیدی از خود نشان نمی‌دهند. در واقع، نشان داده می‌شود که آنان از نظر جسمی و روحی بسیار نیرومندند، و در ایمانشان و در رد راه و روشی که قومشان پیش گرفته‌اند، استوار هستند.

Up to this point the attitude of the youths appears to be clear, open and straightforward. They are resolute in their adoption of the faith, betraying no hesitation whatsoever. Indeed they are shown to be very strong physically and mentally, and strong in their faith and in their rejection of the way followed by their community.

در اینجا آن‌ها از دو شیوه زندگی کاملاً متفاوت سخن می‌گویند. میان این دو هیچ نقطه‌ی اشتراکی نمی‌تواند وجود داشته باشد، و این جوانان مؤمن نیز نمی‌توانند در زندگی جامعه‌ی خود مشارکت داشته باشند. آنان چاره‌ای جز گریز نداشتند تا ایمان خود را حفظ کنند. آن‌ها پیامبر نبودند که بتوانند به جامعه‌ی خویش حقیقت ایمان را عرضه کنند و آنان را به پذیرفتن آن فرا خوانند. آنان تنها گروهی از جوانان بودند که توانستند راه درست را از میان محیطی تیره و بی‌ایمان بازشناسند.

Here they are talking about two vastly different ways of life. There can be no meeting point between the two, and there can be no participation by these young believers in the life of their community. They had no choice but to flee in order to protect their faith. They are not prophets able to present to their community the true faith, calling on them to accept it. They are simply a group of young people who have been able to discern the right path out of a bleak, unbelieving environment.

اگر آنان در برابر عموم برمی‌خاستند تا ایمان خود را آشکارا اعلام کنند، ممکن بود دیگر نتوانند در برابر فشاری که برای دست کشیدن از آن بر ایشان وارد می‌شد، پایداری کنند. آنان همچنین نمی‌توانستند به ریاکاری و پرهیز پناه ببرند و چنان وانمود کنند که با قوم خود همراهند، در حالی که پنهانی خدا را می‌پرستند. افزون بر این، به‌نظر می‌رسد که به احتمال زیاد رازشان فاش شده بود. از این رو راهی جز گریختن نداشتند و در جستجوی پناهگاه و یاری خدا بودند.

Should they have stood up in public to declare their faith, they might well not have been able to withstand the pressure on them to abandon it. Nor could they resort to pretence and avoidance, appearing to concur with their people while worshipping God in secret. Furthermore, it appears that, most probably, their secret was found out. Hence they had no option but to flee, seeking God’s protection and support.

آنان زندگی در غار را بر همه جاذبه‌هایی که جامعه‌شان به آنان ارائه می‌کرد ترجیح دادند.

They preferred life in the cave to all the attractions that their society offered.

این نتیجهٔ مشورت آنان است و بی‌درنگ آن را به اجرا می‌گذارند: «پس اکنون که از ایشان و از آنچه جز خدا می‌پرستند کناره گرفته‌اید، به غار پناه ببرید. امید است که خدا رحمت خود را بر شما بگستراند و کار شما را برایتان آسان و سودمند سازد.» (آیهٔ ۱۶)

That is the conclusion of their consultations and they immediately put it into effect: “Hence, now that you have withdrawn from them and all that they worship instead of God, take refuge in the cave. God may well spread His grace over you and make fitting arrangements for you in your affairs.” (Verse 16)

شگفتی اینجا بسیار بزرگ است. این جوانان مؤمن که قوم و خانواده‌شان را رها کرده‌اند، و از همه لذت‌های این زندگی چشم پوشیده و به جای آن در غاری کوچک و تاریک خوابیدن را برگزیده‌اند، آغاز به احساس رحمت خداوند می‌کنند. آن را می‌یابند که می‌آید؛ آسان، آرامش‌بخش، فراوان و بی‌پایان. این رحمت بر ایشان گسترده می‌شود تا کیفیت زندگی‌شان را در غار دگرگون سازد: {و چه بسا پروردگارتان رحمت خود را بر شما بگستراند.} (آیه ۱۶)

The surprise here is great indeed. These young believers who have abandoned their people and families, forsaking all the pleasures of this life and preferring instead to sleep rough in a small dark cave, begin to sense God’s grace. They feel it coming, easy, comforting, abundant, limitless. It is spread over them to change the quality of their life in the cave: “God may well spread His grace over you.” (Verse 16)

بدین ترتیب، آن غار به فضایی گسترده بدل می‌شود که در آن فیض الهی به فراوانی ارزانی می‌گردد تا کل دیدگاه آنان نسبت به زندگی دگرگون شود و آسایش و خرسندی پدید آید. دیوارهای سخت و سنگی غار چنان می‌شوند که افقی گسترده را در پیش چشم دارند، و تنهایی در غار کاملاً زدوده می‌شود، زیرا خداوند فیض خود را بر دل‌های جوان آنان گسترانده و از ایشان نگهداری می‌کند و برای آسایششان تدبیری فراهم می‌آورد.

Thus, the cave becomes like a wide expanse, where God’s grace is bestowed in abundance to change their whole outlook on life and bring about comfort and contentment. The solid, rocky walls of the cave are made to overlook a wide horizon, and loneliness in the cave is totally dispelled, for God has spread His grace over their young hearts and He takes care of them, arranging something for their comfort.

این جنبه‌ای از آن چیزی است که ایمان می‌تواند در انسان پدید آورد. همه ظواهر دگرگونیِ بنیادین می‌یابند. آنچه مردم ارزش می‌نهند و همه تصوراتشان دربارهٔ زندگی و خوشبختی، دیگر اهمیتی ندارد. آنگاه که قلب انسان مملوّ از ایمان باشد، جهانی کاملاً متفاوت را می‌بیند؛ جهانی که در آن، لطف خداوند آرامش خاطر و خوشبختی راستین می‌بخشد.

This is an aspect of what faith can do to a person. All appearances undergo a fundamental change. All that people may value and all their concepts with regard to life and happiness do not matter. When a human heart is full of faith, it sees a totally different world, where God’s grace imparts reassurance and genuine happiness.

بنابراین هر پیشامدی که پیش آید پذیرفته می‌شود، زیرا نتیجهٔ نهایی آرام‌بخش است و برای زندگی انسان در این دنیا و در زندگی آخرت شایسته است: «شاید خداوند رحمت خود را بر شما بگستراند و کارهای شما را به شایستگی سامان دهد.» (آیهٔ ۱۶)

Hence whatever turn events may take will be accepted, because the total result is comforting and fitting for one’s life in this world and in the life to come: “God may well spread His grace over you and make fitting arrangements for you in your affairs.” (Verse 16)

با رفتن این جوانان به سوی غار، داستان به صحنهٔ بعدی می‌رسد. اکنون آنان را می‌بینیم که در غار جای گرفته‌اند و خواب بر ایشان چیره شده است:

With these young people proceeding to the cave, the story moves on to the next scene. Now we see them settled in the cave, overtaken by sleep:

و می‌بینی که خورشید چون برمی‌آید، از غارشان به سمت راست متمایل می‌شود، و چون غروب می‌کند، از آنان به سمت چپ دور می‌گردد، در حالی که آنان در فضایی در درون غار خوابیده بودند.

You might have seen the sun, on its rising, incline away from their cave on the right, and, on its setting, turn away from them on the left, while they lay in a space within.

این از نشانه‌های خدا بود. آن‌که خدا هدایتش کند، واقعاً هدایت‌یافته است، و برای کسی که او را گمراه کند، هرگز سرپرست راهنمایی نخواهی یافت. می‌پنداشتی که آنان بیدارند، در حالی که به‌راستی در خواب بودند. و ما آنان را گاه به راست و گاه به چپ می‌گرداندیم، و سگشان با دو دست گشوده در آستانهٔ غار خوابیده بود. اگر به آنان نگاه می‌کردی، یقیناً به‌سرعت از ایشان رو می‌گرداندی و سخت از آنان هراسان می‌شدی.

That was one of God’s signs. He whom God guides is indeed rightly guided, but for him whom He lets go astray you can never find any protector who would point out the right way. You would have thought that they were awake, when they were certainly asleep. And We turned them over repeatedly, now to the right, now to the left; and their dog lay at the cave’s entrance, with its forepaws outstretched. Had you come upon them, you would have certainly turned away from them in flight, and would surely have been filled with terror of them. (Verses 17-18)

این صحنه‌ای شگفت‌انگیز است. نه تنها می‌بینیم که آن جوانان چگونه بودند و چه می‌کردند، بلکه تصویری پر از حیات در برابر ماست؛ خورشید که طلوع می‌کند، اما آگاهانه از غارشان دور می‌شود. واژه‌ای که در اینجا به کار رفته، یعنی «تَزَاوَرُ» (به یک سو متمایل شدن)، حس کنشی آگاهانه و با هدفی خاص را منتقل می‌کند. و باز، هنگامی که زمان حرکت خورشید در جهت دیگر فرا می‌رسد و پیش از غروب، به سمت چپ می‌گراید، تا غارشان از دید پنهان بماند. در تمام این مدت، آنان در فضایی درونِ غار آرمیده بودند.

This is a remarkable scene. Not only do we see how the young men looked and what they were doing, we have a picture full of life, with the sun rising, but deliberately moving away from their cave. The word used here, ‘inclining away’, imparts a sense of deliberate action taken for a particular purpose. Again when it is time for the sun to move in the other direction before it sets, it turns away to the left so that their cave remains unseen. All the while, they lay in a space within.

قبل از آنکه سوره توصیف این صحنه را کامل کند، تفسیری آشنای قرآنی ارائه می‌دهد که توجه مردم را به جنبه‌ای خاص از ایمان جلب می‌کند که در آن نقطه از داستان مرتبط است: «این از نشانه‌های خدا بود.» (آیه ۱۷) براستی این نشانه‌ای بزرگ بود، چیزی بسیار شگفت‌انگیز. آنان در غاری قرار داده شده بودند که در آن نمی‌توانستند خورشید و پرتوهای آن را ببینند. نه نوری به آنان می‌داد و نه گرمایی. آنان در وضعیت خود باقی ماندند، زنده اما بی‌حرکت.

Before completing its description of the scene, the sūrah makes a familiar Qur’ānic comment which draws people’s attentions to a particular aspect of faith that is relevant at that particular point: “That was one of God’s signs.” (Verse 17) It was indeed a great sign, something highly remarkable. They were put in a cave where they could not see the sun, nor its rays. It gave them neither light nor warmth. They remained in their position, alive but motionless.

«کسی را که خدا هدایت کند، واقعاً هدایت‌یافته است، و اما کسی را که او گمراه گرداند، هرگز نمی‌توانی برای او سرپرستی بیابی که راه درست را به او نشان دهد.» (آیه ۱۷) قانونی الهی وجود دارد که تعیین می‌کند کدام افراد می‌توانند از هدایت خداوند بهره‌مند شوند و کدام‌ها در گمراهی رها می‌شوند. هنگامی که انسان به نشانه‌های خداوند می‌نگرد و آنچه را که آن‌ها بیان می‌کنند می‌پذیرد، بر طبق قانون خداوند، هدایت او را می‌یابد. از این رو، او «واقعاً هدایت‌یافته است.» (آیه ۱۷) اما کسی که از این نشانه‌ها روی می‌گرداند و از درک پیامی که آن‌ها منتقل می‌کنند سر باز می‌زند، طبق قانون خداوند ناگزیر به گمراهی خواهد افتاد. از این رو در گمراهی رها می‌شود و کسی را نخواهد داشت که او را راهنمایی کند.

“He whom God guides is indeed rightly guided, but for him whom He lets go astray you can never find any protector who would point out the right way.” (Verse 17) There is a certain divine law that determines which people may receive God’s guidance and which are left in error. When a person looks at God’s signs and accepts what they indicate, that person finds God’s guidance in accordance with His law. Hence, he is ‘indeed rightly guided.’ (Verse 17) But whoever turns his back on these signs and refuses to understand the message they impart is bound, according to God’s law, to go astray. Hence he is left in error and will have none to guide him.

سوره در ادامه، جوانان را در غارشان در خواب نشان می‌دهد. آن‌ها در این خواب بسیار طولانی‌شان، از یک پهلو به پهلوی دیگر غلتانده می‌شوند. هر کسی که به آن‌ها نگاه می‌کرد، گمان می‌برد که بیدارند، در حالی که در خواب عمیق بودند. سگشان در دهانهٔ غار می‌ماند و دست‌های جلویی‌اش را دراز کرده است، همان‌طور که سگ‌ها معمولاً هنگام استراحت چنین می‌کنند. او همان وضعیتی را دارد که معمولاً یک سگ نگهبان دارد. تمام این صحنه می‌توانست هر بیننده‌ای را چنان با وحشت پر کند که او را به فرار وادارد. او مردمی را می‌یافت که گویی بیدارند، اما در واقع در خواب بودند و نه می‌توانستند بیدار شوند و نه حرکت کنند. این همه تدبیر خداوند بود که آن‌ها را محافظت می‌کرد، تا زمانی که او برای بیدار شدنشان برگزیده بود.

The sūrah goes on to show the young people asleep in their cave. They are turned from one side to another in their very long slumber. Anyone looking at them would think them awake when they were fast asleep. Their dog remains at the entrance to the cave, stretching his forepaws like dogs normally do when they rest. He takes the position normally taken by a guard dog. The whole scene would fill any onlooker with terror so as to put them to flight. He would find people looking as though they were awake but in reality were asleep, unable to wake or move. This was all God’s arrangement, protecting them, until the time He chose for their awakening.

ناگهان همه چیز کاملاً تغییر می‌کند:

Suddenly things change totally:

و اینگونه بود حال ایشان؛ پس ما آنان را برانگیختیم تا از یکدیگر پرسش کنند.

Such being their state, We awakened them; and they began to question one another.

یکی از ایشان پرسید: «چه مدت در این حال مانده‌اید؟» گفتند: «روزی یا بخشی از روزی مانده‌ایم.» گفتند: «پروردگارتان به مدت ماندنتان داناتر است. پس یکی از خودتان را با این سکه‌های نقره به شهر بفرستید تا ببیند چه کسی پاکیزه‌ترین خوراک را دارد و برایتان مقداری از آن بیاورد. و باید با احتیاط رفتار کند و به هیچ وجه کسی را از حال شما آگاه نسازد. زیرا اگر آنان از وجود شما آگاه شوند، شما را سنگسار خواهند کرد یا به کیش خود بازخواهند گرداند، و در آن صورت هرگز رستگار نخواهید شد!»

One of them asked: ‘How long have you remained thus?’ They answered: ‘We have remained thus a day, or part of a day.’ They said ‘Your Lord knows best how long you have remained thus. Let, then, one of you go with these silver coins to the town, and let him find out what food is purest there, and bring you some of it. But let him behave with great care and by no means make anyone aware of you. For, indeed, if they should come to know of you, they might stone you to death or force you back to their faith, in which case you would never attain to any good!’ (Verses 19-20)

عنصر غافلگیری همواره در داستان‌های قرآنی برای تقویت اثر به کار گرفته می‌شود. در این صحنه، جوانان را هنگامی تصویر می‌کند که پس از خواب طولانی‌شان بیدار می‌شوند. آنان نمی‌دانند چقدر خوابیده‌اند. چشمانشان را می‌مالند و از یکدیگر می‌پرسند که چه اتفاقی افتاده است. یکی از آنان رو به دیگران می‌کند و می‌پرسد چه مدت خوابیده بوده‌اند، درست مانند هر کسی که پس از خوابیدن ساعت‌های زیاد برمی‌خیزد. او باید احساس کرده باشد که این بار خوابش بیش از حد طولانی بوده است. پاسخی که از دوستانش دریافت می‌کند نامشخص است: «یک روز یا بخشی از یک روز درنگ کرده‌ایم.» (آیه ۱۹)

The element of surprise is always used in Qur’ānic stories in order to enhance the effect. Here the scene portrays the youths as they woke after their long slumber. They do not realize how long they have been asleep. They rub their eyes and begin to ask one another about what had happened. One turns to the others asking how long they were asleep for, just like anyone rising after having slept for many hours. He must have felt that this time his sleep was unduly long. The answer he received from his friends is indefinite: “We have remained thus a day, or part of a day.” (Verse 19)

پس از آن، آنان درمی‌یابند که تعیین مدت خوابشان امری بی‌اهمیت است. آنان این نکته را کنار می‌گذارند، همان‌گونه که یک مؤمن در هر موضوعی که اهمیت مشخصی ندارد باید چنین کند. آنان به امری عملی‌تر روی می‌آورند. گرسنه‌اند و مقداری پول دارند که هنگام ترک خانه همراه خود برداشته بودند. گفتگویشان مسیری دیگر می‌گیرد: «گفتند: "پروردگارتان به مدتی که درنگ کرده‌اید داناتر است. پس یکی از شما با این سکه‌های نقره به شهر برود و ببیند کدام غذا پاکیزه‌تر است و مقداری از آن را برای شما بیاورد."» (آیه ۱۹) واکنشی طبیعی‌ترین در این شرایط! یکی باید به شهر برود و بهترین غذای موجود را برای آنان بیاورد.

But then they realize that to determine the length of their sleep is of no consequence. They leave that point aside, just like a believer should do in any matter of no specific importance. They turn to something more practical. They are hungry and have some money which they carried on them when they left home. Their discussion takes a different turn: “They said: ‘Your Lord knows best how long you have remained thus. Let, then, one of you go with these silver coins to the town, and let him find out what food is purest there, and bring you some of it.’” (Verse 19) The most natural reaction in the circumstances! One is to go to the city to bring back the best food available for them.

آنان با این وجود در وضعیتی غیرعادی قرار دارند و باید بسیار محتاط باشند. نباید اجازه دهند قومشان آنها را بیابند یا پناهگاهشان را کشف کنند، زیرا این کار فاجعه‌ای قطعی به بار می‌آورد. بزرگان شهر آنان را به خاطر ارتدادشان سنگسار می‌کردند.

They are however in an unusual position, and they have to be extra careful. They must not allow their people to find them out or discover their hiding place. For that would bring certain disaster. The people in authority in the city would stone them to death for their apostasy.

این جوانان تنها خدا را می‌پرستیدند و هیچ شریکی برای او قرار نمی‌دادند، در حالی که قومشان مشرک بودند. از این رو، یقیناً آنان را می‌کشتند یا دست‌کم شکنجه‌شان می‌دادند تا زمانی که از ایمانشان به خدا دست بردارند و به آیین قومشان بازگردند. این‌ها تنها راه‌هایی بود که قومشان در نظر می‌گرفتند. از این رو، جوانان مؤمن بار دیگر به دوستشان که قرار بود برای آوردن غذا به شهر برود، سفارش خود را تأکید کردند: «اما باید بسیار با احتیاط رفتار کند و به هیچ وجه کسی را از حضور خود آگاه نسازد. زیرا اگر آنان از وجود شما آگاه شوند، ممکن است شما را سنگسار کنند یا شما را به آیین خود بازگردانند، که در آن صورت هرگز به هیچ خیری نخواهید رسید!» (آیات ۱۹ و ۲۰)

These young men worshipped God alone, associating no partners with Him, while their people were pagans. Hence they were sure to kill them or at least to torture them until they renounced their belief in God and turned back to the faith of their community. These are the only options their people would consider. Hence the young believers re-emphasize their advice to their friend who was going to the city to bring the food: “But let him behave with great care and by no means make anyone aware of you. For, indeed, if they should come to know of you, they might stone you to death or force you back to their faith, in which case you would never attain to any good!” (Verses 19-20)

یقیناً هیچ‌کس که به کفر بازگردد و در ایمان به خدا شریک برای او قرار دهد، هرگز نمی‌تواند به نتیجه‌ی نیکویی دست یابد. چگونه ممکن است، در حالی که با انکار یگانگی خدا بزرگ‌ترین زیان را متحمل شده است؟

Indeed no one who turns back to unbelief in God and associates partners with Him could ever attain any good result. How could it be possible when he has incurred the greatest loss through disbelieving in God’s oneness?

ما اینجا یک نمای کلی از کل صحنه را در اختیار داریم. جوانان نگران‌اند و نمی‌دانند چقدر زمان گذشته یا چند سال در غارشان مانده‌اند. در حقیقت نسل‌هایی گذشته بودند و شهری که از آن بیرون رفته بودند دگرگونی‌های بزرگی را از سر گذرانده بود. ستمگرانی که از آنان می‌ترسیدند از قدرت برکنار شده بودند. با این حال، داستان جوانانی که برای حفظ ایمانشان گریخته بودند از نسلی به نسل دیگر نقل شده بود، و مردم درباره ایمانشان، آنچه به آن باور داشتند، و زمان دقیق گریزشان با یکدیگر اختلاف داشتند. خفتگانی که بیدار شده بودند از همه این رویدادها کاملاً بی‌خبر بودند.

We are given here a panoramic view of the whole scene. The youths are apprehensive, unaware of how much time had lapsed or how many years they had remained in their cave. Indeed generations had passed by, and the city from which they departed had gone through great changes. The tyrants they feared had been removed from power. Yet the story of the young people who had fled in order to maintain their faith had been reported from one generation to another, with people differing as to their faith and what they believed in, as well as the exact timing of their escape. The awaking sleepers were totally unaware of all these events.

سورہ البتہ اس منظر پر پردہ گرا دیتی ہے، اور پھر اسے ایک بالکل مختلف تصویر کے ساتھ دوبارہ اٹھاتی ہے، اور ان دونوں کے درمیان ایک فاصلۂ زمانی ہے۔ ہم سمجھتے ہیں کہ شہر کی موجودہ آبادی خدا پر ایمان رکھتی ہے۔ وہ اس قدر خوش ہوتے ہیں کہ اس شخص کے ذریعے، جسے کھانا لانے کے لیے بھیجا گیا تھا، نوجوان مومنوں کا سراغ پا لیتے ہیں۔

The sūrah however allows the curtain to fall over this scene only to raise it again showing a totally different picture, with a time lapse between the two. We understand that the present population of the city believe in God. They are so thrilled to discover the young believers through the one who was sent to fetch food.

مردم شهر به نحوی پی می‌برند که او یکی از آن جوانانی است که مدت‌ها پیش از ستم کافران گریخته بودند.

The people in the city somehow ascertain that he is one of the young men who had fled from the tyranny of the unbelievers a long time ago.

برای اینکه بزرگیِ شگفتیِ آن جوانان را درک کنیم، باید کمی به تخیّلمان میدان دهیم. آنان هنگامی که از دوستشان شنیدند چه بر سرِ ایشان در خوابشان گذشته است، سخت متعجّب شدند. او به ایشان اطمینان میدهد که شهر، از زمانِ رفتنشان، دگرگونیِ بزرگی به خود دیده است. در جامعهی نوین دیگر چیزی نبود که ایشان نتوانند آن را بپذیرند.

We need to stretch our imaginations somewhat to realize the magnitude of the young men’s surprise as they heard from their friend what had happened during their sleep. He assures them that the city has experienced a great change since their departure. There was now nothing in the new society that they could not accept.

در واقع، هر آنچه آنان در آن شهر می‌شناختند اکنون کاملاً دگرگون شده بود. خودشان به نسلی تعلق داشتند که مدت‌ها پیش سپری شده بود. برای مردم کنونی شهر، آنان یک شگفتی بودند. از این رو با آنان مانند انسان‌های عادی رفتار نمی‌شد. آنان کاملاً بی‌ارتباط با نسل کنونی بودند. خویشاوندان، دوستان، پیوندها، دغدغه‌ها، احساسات، عادات و سنت‌هایشان یا گسسته شده بودند یا دستخوش تغییرات بنیادین گشته بودند. آنان جز یک خاطره‌ی زنده نبودند، نه انسان‌های واقعی. بنابراین خداوند آنان را از هر آنچه ممکن بود از پیوستنشان به این نسل جدید ناشی شود نجات داد و در نتیجه باعث مرگشان شد.

Indeed all that they had once known in that city was now totally different. They themselves belonged to a generation that had long since gone. To the present people in the city, they were a marvel. Hence they would not be treated like ordinary human beings. They were totally unrelated to the present generation. Their relatives, friends, ties, concerns, feelings, habits and traditions had either been severed or undergone radical change. They were no more than a living memory, not real people. Therefore, God had spared them all that could result from their joining this new generation and thus caused them to die.

این موضوع به تخیل ما واگذار شده است. سوره صحنه پایانی را به تصویر می‌کشد، آن هنگام که به آنان اجازه داده می‌شود بمیرند. مردم بیرون از غار ایستاده‌اند و میان خود درباره ایمانشان و اینکه چگونه یادشان را برای نسل‌های آینده حفظ کنند، بحث می‌کنند. سپس مستقیماً به بیان پند این داستان شگفت‌انگیز می‌پردازد: «و بدین‌گونه [مردم را] بر حال آنان آگاه ساختیم، تا بدانند که وعده خدا حق است و در [فرارسیدن] رستاخیز هیچ شکی نیست. مردم میان خود درباره کار آنان به نزاع برخاستند. برخی گفتند: بر [غار] آنان بنایی بسازید؛ پروردگارشان به حال آنان داناتر است. کسانی که بر کارشان چیره شدند گفتند: قطعاً بر [غار] آنان مسجدی بنا خواهیم کرد.» (آیه ۲۱)

All this is left to our imagination. The sūrah portrays the final scene, when they are allowed to die. The people are standing outside the cave, disputing among themselves about their faith, and how to preserve their memory for future generations. It moves directly to outline the moral of this remarkable story: “In this way have We drawn people’s attention to their case, so that they might know that God’s promise is true and that there can be no doubt as to the Last Hour. The people disputed among themselves as to what happened to them. Some of them said: ‘Erect a building in their memory. God knows their case best.’ Those whose opinion prevailed in the end said: ‘Indeed, we must surely raise a house of worship in their memory.’” (Verse 21)

این درس روشن است. سرانجامی که آن جوانان به آن رسیدند، نمونه‌ای واقعی و ملموس از چگونگی وقوع رستاخیز است. مردم شهر تأثیر کامل رستاخیز را احساس کردند و دریافتند، آنگونه که هرگز نمی‌توانستند دریابند، که وعده خدا درباره رستاخیز پس از مرگ محقق خواهد شد و قیامت یقیناً فرا خواهد رسید. این همه در بیدار شدن آن خفتگان از خواب طولانی‌شان در غار دیده شد.

The lesson here is clear. The end those young people met shows a real, tangible example of how resurrection takes place. The people in the city felt the full impact of resurrection and realized, as they could never have done otherwise, that God’s promise in respect of resurrection after death will come true and that the Last Hour is certain to come. This was all seen in the awakening of those sleepers from their long sojourn in the cave.

برخی افراد پیشنهاد دادند که باید یاد آنان را گرامی داشت: «بر فراز غار ایشان بنایی بسازید.» (آیه ۲۱) بنایی که به این ترتیب ساخته شود، ایمان آنان را تعیین نمی‌کند، زیرا کسانی که آنان را یافتند نمی‌دانستند که اصحاب کهف دقیقاً به چه آیینی ایمان داشتند: «پروردگارشان به حال ایشان داناتر است.» (آیه ۲۱) تنها اوست که ایمان ایشان را می‌داند.

Some people suggested that they should commemorate them: “Erect a building in their memory.” (Verse 21) The building thus erected would not determine their faith, as the people who discovered them did not know what faith exactly the sleepers followed: “God knows their case best.” (Verse 21) It is He alone who knows their faith.

اما کسانی که در شهر اقتدار داشتند، جور دیگری تصمیم گرفتند. «کسانی که در نهایت رأیشان غالب شد گفتند: "بی‌شک باید به یادبود آنان عبادتگاهی بنا کنیم."» (آیه ۲۱) این همان روشی بود که یهودیان و مسیحیان در پیش گرفتند و بر گورهای قدیسان و عالمان دینی خود معبد بنا کردند. امروز برخی مسلمانان، در آشکار مخالفت با تعالیم پیامبر ﷺ، کار آنان را تقلید می‌کنند. پیامبر ﷺ در نکوهش این عمل یک بار فرمود: «خداوند یهودیان و مسیحیانی را که بر گور پیامبران و قدیسان خود معبد می‌سازند لعنت کند.» [Related by Ibn Kathīr in his commentary on the Qur’ān]

But the people who enjoyed authority in the city decided differently. “Those whose opinion prevailed in the end said: ‘Indeed, we must surely raise a house of worship in their memory.’” (Verse 21) That was the way followed by Jews and Christians who erected temples over the graves of their saints and divines. Some Muslims today imitate their action in clear defiance of the Prophet’s teachings. In condemning this practice, the Prophet once said: “God curses the Jews and the Christians who erect temples at the graves of their prophets and saints.” [Related by Ibn Kathīr in his commentary on the Qur’ān]

به این ترتیب صحنه‌ای پایان می‌یابد و صحنه‌ای دیگر نشان داده می‌شود که در آن مردم درباره‌ی اصحاب کهف به بحث و مجادله پرداخته‌اند. این امری طبیعی است، زیرا مردم معمولاً گزارش‌ها و اخبار را نقل می‌کنند و در آن‌ها این‌جا چیزی می‌افزایند و آن‌جا چیزی را حذف می‌کنند. ممکن است از نسلی به نسل دیگر، این‌جا و آن‌جا جزئیاتی را خودشان بسازند. بدین‌سان، با گذشت زمان، یک داستان ساده به شیوه‌های گوناگون نقل می‌شود. از همین رو، اختلاف‌نظر درباره‌ی شمار جوانان اصحاب کهف مدت زیادی ادامه یافت:

Again the scene is brought to a close and another is shown with people in debate about the sleepers in the cave. This is only natural as people normally relate reports and news, adding something here and omitting something there. They may invent some details here or there, one generation after another. Thus a simple story is told in different ways as time passes. Hence, dispute about the number of youth in the cave continued for a long time:

و برخی خواهند گفت: «آنان سه تن بودند و چهارمین ایشان سگشان بود»، و برخی دیگر خواهند گفت: «پنج تن بودند و ششمین ایشان سگشان بود»، که این گمانی است به ناشناخته‌ها. و عده‌ای خواهند گفت: «هفت تن بودند و هشتمین ایشان سگشان بود». بگو: پروردگارم بهتر می‌داند که شمارشان چند بود. جز اندکی کسی از آنان آگاهی ندارد.

Some will say, ‘They were three, the fourth of them being their dog,’ while others will say, ‘Five, with their dog being the sixth of them,’ idly guessing at the unknown. Yet others will say, ‘They were seven, the eighth of them being their dog.’ Say: My Lord knows best how many they were. None hut a few have any real knowledge of them.

بنابراین، درباره‌ی آنان جز در مسئله‌ای روشن، وارد بحث و جدال نشو، و از هیچ‌یک از آن‌ها نخواه که دربارهٔ ایشان تو را آگاه سازد.» (آیهٔ ۲۲)

Hence, do not enter into argument about them, except on a matter that is clear, nor ask anyone of these people to enlighten you about them.’ (Verse 22)

تمام این بحث‌ها درباره‌ی شمارشِ آنان بیهوده است. فرقی نمی‌کند که آنان سه نفر بوده باشند، پنج نفر، هفت نفر، یا حتی بیشتر. سرنوشتِ ایشان به خداوند واگذار شده است که از همه‌ی جزئیاتِ آنان آگاه است. تنها اندکی از مردم بودند که حقایقِ کلِ واقعه را، آن‌گونه که رخ داده، دانسته‌اند یا گزارشِ درستِ آن را شنیده‌اند. پس نیازی نیست که وارد هیچ جدلی درباره‌ی شمارِ آنان شد، زیرا درسِ داستانشان بدون آن نیز قابلِ دریافت است. قرآن به پیامبر ﷺ دستور می‌دهد که در این موضوع به هیچ مجادله‌ای نپردازد و درباره‌ی سرگذشتشان از هیچ‌کس پرسش نکند. این با رویکردِ اسلام سازگار است که ذهنِ انسان را از هرگونه بحثِ بیهوده برحذر می‌دارد. مسلمان نباید دنبالِ چیزی برود که نمی‌تواند آن را از راهِ دانشِ درست اثبات کند. این واقعه که در زمانی بسیار دور رخ داده، به دانشِ کاملِ خداوند تعلق دارد. از این رو، بگذاریم همان‌جا بماند.

All such disputes about their number is useless. It is all the same whether they were three, five, seven or even more. Their case is left to God who knows all their details. They were also known to the few who established the facts about the whole event as it took place, or who heard its true report. There is no need, then, to go into any argument about their number, as the moral of their story may be drawn regardless. The Qur’ān directs the Prophet not to engage in any dispute over the issue and not to question any party over their case. This is consistent with the Islamic approach which spares the human mind of all useless debate. A Muslim should not pursue anything that he cannot establish through true knowledge. This event which took place a very long time ago belongs to God’s knowledge which is perfect. Hence, let us leave it there.

در پیوند با نهی از جدال درباره رویدادهای ناشناختهٔ گذشته، دستور داده می‌شود که درباره آینده و رویدادهای آن پیش‌داوری نشود.

In connection with the prohibition of dispute about unknown events of the past, an order is given not to pre-judge the future or its events.

انسان نمی‌تواند بداند که در آینده چه چیزی ممکن است رخ دهد. از این رو، او نباید درباره آن هیچ حکم قطعی صادر کند:

It is impossible for man to know what may happen in the future. Hence, he should not give any definite judgement of it:

هرگز درباره هیچ چیزی نگو: «من فردا آن را انجام خواهم داد»، مگر اینکه بگویی: «اگر خدا بخواهد». و اگر فراموش کردی، پروردگارت را به یاد آور و بگو: «امید است که پروردگارم مرا به چیزی که درست‌تر از این است راهنمایی کند». (آیات ۲۳-۲۴)

Never say about anything, ‘I shall do this tomorrow,’ without adding, ‘if God so wills.‘ Should you forget, then call your Lord to mind and say, ‘I pray that my Lord will guide me even closer than this to what is right.’ (Verses 23-24)

هر کاری که انسان انجام می‌دهد یا از انجام دادنش خودداری می‌کند، و در واقع هر نفسی که انسان می‌کشد، تابع خواست خداست. پرده‌هایی که آینده را پنهان می‌کنند کاملاً کشیده شده‌اند تا هر چیزی را جز لحظهٔ حاضر در خود پوشانند. چشمان ما توان دیدن آنچه پشت آن پرده است را ندارد، و ذهن‌های ما، هر قدر هم که دانش‌مان پیشرفته باشد، محدود است. از این رو انسان هرگز نباید بگوید که قطعاً فردا فلان کار را انجام خواهد داد، مگر آنکه نیت خود را به خواست خدا پیوند دهد. زیرا فردا به قلمرویی تعلق دارد که فراتر از دسترس ادراک انسان است. بنابراین، تنها خداست که از آن آگاه است. پس ما دربارهٔ آن هیچ ادعایی نمی‌کنیم.

Every action a human being does or omits to do, indeed every breath a human being takes, is subject to God’s will. The curtains hiding the future are stretched in full so as to hide everything beyond the present moment. Our eyes cannot discern what is behind that curtain, and our minds are finite, no matter how advanced our knowledge may be. Hence a human being must never say that he is definitely doing something tomorrow unless he attaches his intention to God’s will. This is because tomorrow belongs to the realm that lies beyond the reach of human perception. As such, it is known only to God. Hence, we do not make any assertion about it.

این بدان معنا نیست که انسان باید تقدیرگرا باشد، به آینده نیندیشد و برای آن برنامه‌ریزی نکند. او نباید تنها برای لحظهٔ حال زندگی کند و خود را از گذشته و آینده جدا سازد. نه، این چیزی نیست که این دستور بر آن دلالت دارد.

This does not mean that man should be fatalistic, giving no thought to the future and making no plans for it. He should not live for the present moment, cutting himself off from his past and future. No, this is not what the directive implies.

بلکه آنچه مورد نظر است این است که هر انسانی باید برای آنچه خداوند ممکن است در مورد او بخواهد، پیشاپیش گنجایشی قائل شود. او ممکن است قصد داشته باشد هر آنچه را که می‌خواهد انجام دهد، در حالی که همواره از یاری خداوند می‌جوید و احساس می‌کند که اراده‌ی او بر همه‌چیز کاملاً چیره است. اما ممکن است خداوند چیزی متفاوت با آنچه او در نظر دارد مقدر کند. اگر خداوند او را یاری دهد تا آنچه را در نظر دارد به اجرا درآورد، همه‌چیز نیکو خواهد بود. اما اگر اراده‌ی خداوند در جهتی دیگر حرکت کند، نباید ناامید یا غمگین شود. همه‌ی امور، در آغاز و در پایان، از آنِ خداوند است.

Rather, what is implied is that every human being must make an allowance for what God may will in his case. He may intend to do whatever he wants, always seeking God’s help, feeling that His will is in full control of everything. It may well be however that God may decide something different to what he intends. Should God help him to put into effect what he intends, then all well and good. But if God’s will moves in a different direction, he should not despair or be sad. All matters belong to God at the beginning and at the end.

این بدان معناست که هر فرد باید به میل خود بیندیشد و برنامه‌ریزی کند، اما همواره باید به یاد داشته باشد که بر یاری و هدایت خداوند تکیه کند. او باید دریابد که تنها توانایی تفکر و اندیشیدن را دارد که خداوند به او عطا کرده است. این امر نباید به تنبلی یا بی‌علاقگی بینجامد. برعکس، باید به ما قدرت، اعتماد به نفس، آرامش خاطر و عزم بیشتری بدهد. اگر رویدادها نشان دهند که خواست خداوند در جهتی متفاوت از آنچه ما برنامه‌ریزی کرده بودیم حرکت کرده است، باید آن را با خشنودی و اطمینان خاطر بپذیریم. ما در برابر خواست خداوند تسلیم می‌شویم، زیرا تا زمانی که خداوند آن را آشکار نکند، فراتر از دانش ماست.

What this means in practice is that every person should think and plan as they wish, but they must always remember to rely on God’s help and guidance. They should realize that they only have the faculties of thinking and deliberation God has given them. This should not lead to laziness or disinterestedness. On the contrary, it should give us more strength, confidence, reassurance and resolve. Should events reveal that God’s will has moved in a direction different to what we planned, we should accept this with contentedness and reassurance. We submit to God’s will, because it is beyond our knowledge until God makes it known.

این همان روشی است که اسلام در ذهن پیروانش نهادینه می‌کند. از این رو مسلمان هنگام برنامه‌ریزی برای آینده یا اندیشیدن به آن، احساس تنهایی نمی‌کند. همچنین وقتی موفق می‌شود، نه غرور و خودبزرگ‌بینی به او دست می‌دهد و نه وقتی شکست می‌خورد، افسردگی و ناامیدی بر او چیره می‌شود. او در همه حال خدا را به یاد می‌آورد، با تکیه بر او نیرومندتر می‌شود، برای موفقیتش سپاس او را به جا می‌آورد و در برابر هر آنچه خواست خدا رقم بزند، خرسند و تسلیم است.

This is the method Islam instils into the minds of its followers. Hence a Muslim does not feel alone when he plans or thinks of the future. Neither does he show any conceit or arrogance when he succeeds, nor is he overtaken by depression and despair when he fails. In all situations, he remembers God, feeling stronger for relying on Him, expressing gratitude to Him for his success, resigned for whatever God’s will may determine.

«و اگر فراموش کردی، پروردگارت را یاد کن.» (آیه ۲۴) این کاری است که مسلمان باید هنگامی که فراموش می‌کند نیت‌های خود را به خواست خدا پیوند دهد، انجام دهد. او باید خدا را یاد کند و توکل خود بر او را تازه سازد. همچنین باید امید داشته باشد که همواره آگاه به خدا بماند، در همه حال و در همه کارهای آینده به سوی او بازگردد و پیوسته بگوید: «امیدوارم پروردگارم مرا به آنچه درست است، حتی نزدیک‌تر از این، هدایت کند.» (آیه ۲۴) این دعای کوتاه نشان می‌دهد که همیشه در همه کارها به خدا روی آوردن آسان نیست. از این رو دعا می‌شود که انسان همواره بکوشد این حال را حفظ کند و وضع خود را بهتر سازد.

“Should you forget, then call your Lord to mind.” (Verse 24) This is what a Muslim should do when he forgets to relate his intentions to God’s will. He should remember God and renew his reliance on Him. He should also hope to remain always conscious of God, turning to Him in all situations and all future actions, always saying: “I pray that my Lord will guide me even closer than this to what is right.” (Verse 24) This short prayer indicates that it is not so easy to always turn to God in all affairs. Hence the prayer to try always to maintain it and improve on one’s situation.

با همه آنچه گفته و بازگو شده، هنوز از مدت اقامت خفتگان در غارشان آگاه نشده‌ایم. اکنون با قطعیت به ما گفته می‌شود:

With all that has been said and told, we have still not been informed of the duration of the sleepers’ stay in their cave. Now we are told for certain:

آنان سیصد سال در غارشان ماندند، و [برخی] نُه سال بیشتر هم بر آن افزوده‌اند. بگو:

So they stayed in their cave three hundred years, and [some] add nine years more. Say:

«خدا بهتر می‌داند که ایشان چه‌قدر در آنجا ماندند. دانش نهان آسمان‌ها و زمین تنها از آنِ اوست. چه نیک‌بین و چه نیک‌شنواست!» (آیات ۲۵ و ۲۶)

‘God knows best how long they remained there. His alone is the knowledge of the secrets of the heavens and earth. How well does He see and hear!’ (Verses 25-26)

این است حقیقتِ مدتِ درنگ ایشان در غار، که از سوی Ân که از همهٔ رازهای آسمان‌ها و زمین آگاه است به ما خبر داده شده است. او بی‌گمان می‌بیند و می‌شنود.

This is the truth of the length of their stay in the cave, given to us by the One who knows all secrets in the heavens and the earth. Well indeed He sees and hears.

علمُ اللهِ کامل است. کلامِ او به این موضوع پایان می‌دهد و جایی برای اختلاف باقی نمی‌گذارد.

Perfect is His knowledge. His statement puts an end to the matter, leaving no room for dispute.

در پایان داستان، تفسیری آمده که در تمام جزئیات آن، ایمان به یگانگی خداوند آشکارا دیده می‌شود: «و برای آنان جز او هیچ سرپرستی نیست، و او کسی را در حکم خود شریک نمی‌گرداند.» (آیه ۲۶). سپس دستوری به پیامبر ﷺ داده می‌شود تا آنچه را خداوند بر او وحی کرده تلاوت کند، زیرا این وحی سخن نهایی و حقیقتی است که هیچ باطلی در آن راه ندارد. او باید به خداوند پناه ببرد، زیرا جز او هیچ کس نمی‌تواند پناهگاهی فراهم آورد.

A final comment is added about the whole story in which we see faith in God’s oneness clearly apparent in all its details: “No guardian have they apart from Him; nor does He allot to anyone a share in His rule.” (Verse 26) A further comment is added in the form of a directive to the Prophet to recite what God has revealed to him, as it represents the final word, and the truth that admits no falsehood whatsoever. He should seek refuge with Him, for no one can provide any shelter other than He.

هنگامی که جوانمردان غار به پناه او آوردند، او رحمت خود را بر آنان گسترد و هدایت خویش را به ایشان ارزانی داشت:

When the young men of the cave sought His protection, He spread His grace over them and provided them with His guidance:

اتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنَ الْكِتَابِ رَبِّكَ، لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ، وَلَن تَجِدَ مِن دُونِهِ مُلْتَحَدًا

Recite whatever has been revealed to you of your Lords book. There is nothing that could alter His words. You shall find no refuge other than with Him. (Verse 27)

بدین ترتیب داستان اصحاب کهف به پایان می‌رسد. این داستان پیش‌تر آمده بود و در میان دستورهایی قرار گرفته بود که با آن درآمیخته بودند. در حقیقت، داستان‌ها در قرآن کریم برای تأکید بر چنین دستورهایی آمده‌اند. قرآن میان دستورهایش و شیوه‌ای که در بستر داستان ارائه می‌شوند، هماهنگی کامل برقرار کرده است.

Thus ends the story of the people of the cave. It was preceded and intermingled with directives. Indeed stories are given in the Qur’ān to add emphasis to such directives. The Qur’ān maintains perfect harmony between its directives and the way they are presented in the context of the story.

سورۂ الکہف (ایک منفرد نظامِ اقدار)

هشداری سخت برای دروغگویان آشکار

جوانانِ دارای بینشِ روشن

گسترش فیض

اصحاب کهف جاگ اٹھتے ہیں

چند نفر در غار بودند؟

بر خدا توکل می‌کنیم

خواب آنان چقدر طولانی بود