در این سوره، همچون چند سورۀ بعدی، ما دعوت می‌شویم تا شاهد برخی از رویدادهایی باشیم که جامعۀ نخستین اسلامی در آغاز شکل‌گیری‌اش در مدینه تجربه کرد. بدین‌ترتیب می‌بینیم که چگونه آن جامعه شکل گرفت و آماده شد تا نقش خود را در جهان ایفا کند. این کار بزرگی بود که از پرورش یک تصور نو، کامل و جامع از زندگی آغاز شد؛ تصوری که همچنان مبنای شیوۀ اداره‌ی امور عملی جامعۀ مسلمانان به شمار می‌رود. با این حال، آن جامعۀ نخستین مسلمانان بایستی این تصور را به جهانیان ارائه می‌کرد؛ مسئولیت آن جامعه این بود که بنیادی نو برای زندگی بر پایۀ این تصور برپا سازد.

In this surah, as in several that follow, we are invited to witness some of the events that the first Islamic society experienced as it began to take shape in Madlnah. In this way, we see how it was moulded and prepared to undertake its role in the world. It was a huge undertaking, starting with the development of a new, complete and comprehensive concept of life that continues to serve as the basis for how the Muslim community conducts its practical affairs. That first Muslim community, however, was to present this concept to the world; it was its responsibility to establish a new foundation for life based on this concept.

آن جامعهٔ نخستین مسلمانان، که برای این نقش بزرگ آماده می‌شد، از انسان‌های عادی تشکیل می‌شد. نخبگان آن جامعه مهاجرین و انصار بودند که تصور ایشان از ایمان تازه‌شان بالیده شده بود و اکنون خود را کاملاً وقف آن می‌کردند. آنان حقیقت هستی خود را به‌عنوان بخشی از هستی جهان درک می‌کردند. بدین‌ترتیب، دریافتند که جزئی از اراده‌ی خدا هستند که در جهان متجلی است. نه از آن منحرف می‌شدند و نه در حرکت همراه با آن عقب می‌ماندند. در واقع، ایشان همان‌گونه بودند که در آخرین آیهٔ این سوره توصیف شده‌اند: «قومی را نخواهی یافت که به خدا و روز بازپسین ایمان دارند و با کسانی که با خدا و رسولش دشمنی کرده‌اند دوستی ورزند، هرچند پدران یا پسران یا برادران یا خویشان ایشان باشند. اینان کسانی‌اند که خدا ایمان را در دل‌هایشان نگاشته و ایشان را با روحی از جانب خود تأیید کرده است. و ایشان را به باغ‌هایی درمی‌آورد که از زیر آن‌ها جوی‌ها روان است، در آن جاودانه خواهند بود. خدا از ایشان خشنود است و ایشان از او خشنودند. اینانند حزب خدا. آگاه باشید که حزب خداست که رستگار است.» (آیهٔ ۲۲)

That first Muslim community, which was being prepared for this great role, consisted of ordinary human beings. Its elite were the Muhajirin and Ansar whose concept of their new faith had matured and who now dedicated themselves to it completely. They understood the truth of their existence as part of the existence of the universe. Thus, they realized that they were part of Gods will manifested in the universe. They neither deviated from it nor lagged behind in their march with it. They were, in fact, as they are described in the last verse of the surah: “ You shall not find people who truly believe in God and the Last Day on friendly terms with those who contend against God and His Messenger even though they may be their fathers, sons, brothers, or kindred. These are the people in whose hearts God has inscribed faith, and whom He has strengthened with a spirit of His own. He will admit them into gardens through which running waters flow, where they will abide. Well pleased is God with them, and they with Him. They are the party of God. It is the partisans of God that will be truly successful.” (Verse 22)

این گروه نخبه، در میان شمار فزاینده‌ای که صفوف جامعه مسلمانان را پر می‌کرد، اقلیت را تشکیل می‌داد؛ به‌ویژه پس از آنکه جامعه اسلامی مورد احترام و هیبت قرار گرفت، و این پیش از آن بود که مکه به دست اسلام فتح شود. مردم به جامعه مسلمانان روی می‌آوردند، بی‌آنکه آموزش کافی اسلامی دیده باشند یا مدت کافی در محیطی اسلامی زیسته باشند. افزون بر این، منافقان نیز راهی به جامعه مسلمانان یافتند و می‌کوشیدند منافع شخصی خود را تأمین کنند یا از دردسرهای شخصی بگریزند.

This elite group formed a minority in the ever-increasing numbers that swelled the Muslim community’s ranks, particularly after it came to be held in awe, and this before Makkah had fallen to Islam. People flocked to the Muslim community but without having received enough Islamic education or having lived long enough in an Islamic environment. Moreover, hypocrites found their way into the Muslim community, trying to serve their own interests or avoid personal trouble.

این‌ها میان جامعۂ مسلمانان و دشمنان هنوز قدرتمندشان، خواه مشرکان و خواه یهودیان، در نوسان بودند.

These vacillated between the Muslim community and its still powerful opponents, whether idolaters or Jews.

برای آموزش این جامعه به منظور آمادگی برای نقش بزرگ و مهمش در جهان به طور کلی، تلاشی جدی، صبر و درمانی آهسته اما مطمئن در امور کوچک و جدی یکسان لازم بود. در مجموع، این یک پروژه بزرگ مهندسی اجتماعی بود که اسلام و پیامبر ﷺ آن را آغاز کردند.

To educate this community in preparation for its great and important role in the world at large required strenuous effort, patience and slow but sure treatment in small and serious matters alike. All in all, it was a major social engineering project that Islam and the Prophet undertook.

این [نهضت/دعوت] می‌کوشید افرادی تربیت کند که بتوانند بر پایه‌ی قانون اساسی الهی، جامعه‌ای اسلامی و دولتی اسلامی برپا سازند. هر فرد باید این نظام زندگی را درک می‌کرد، آن را به اجرا می‌گذاشت و در قالب جامعه‌ای پویا به جهان گسترده منتقل می‌ساخت. بنابراین، این نظام صرفاً یک نظریه‌ی بی‌محتوا نبود.

It sought to build individuals who could establish an Islamic society and an Islamic state based on the divine constitution. Each person had to understand this code of living, implement it and carry it to the world at large in the form of a vibrant society. It was not therefore a mere theory devoid of substance.

در این سوره و چند سورهٔ بعد از آن، نمونه‌هایی عملی از این کوشش بزرگ را می‌بینیم، و نیز جنبه‌هایی از روش قرآنی در ساختن شخصیت اسلامی و برخورد با رویدادها، هوس‌های شخصی و عادت‌ها. همچنین جنبه‌هایی از نبرد طولانی میان اسلام و مخالفانش را مشاهده می‌کنیم: یهودیان، مشرکان و منافقان.

In this surah, and several surahs that follow, we are shown some practical examples of this great endeavour as well as some aspects of the Quranic method of building the Islamic character and dealing with events, personal whims and habits. We also see some aspects of the long conflict between Islam and its opponents: Jews, idolaters and hypocrites.

این سوره به‌ویژه تصویری الهام‌بخش از توجه خداوند به این جامعهٔ نوپای مسلمان ارائه می‌دهد؛ جامعه‌ای که خداوند آن را با تربیتی استوار پرورش داد و گرایش‌های ناپسند آن را زدود، و حضور خود را در آگاهی آن ژرف و زنده ساخت. او به جامعهٔ مسلمان نشان داد که با آنهاست و حتی به خصوصی‌ترین امور و کوچک‌ترین رویدادهای آنان توجه دارد، و آن را از نیرنگ‌های دشمنانش، چه پنهان و چه آشکار، محافظت می‌کند.

This surah in particular gives us an inspiring image of the care God took of this fledgling Muslim community as He provided it with a sound education and purged its unwanted streaks, developing His presence within its consciousness. He showed the Muslim community that He was with them looking after even their most private affairs and minor events, protecting it from its enemies’ schemes, whether subtle or apparent.

خدا آن را کاملاً تحت حفاظت خود قرار داده بود و از این رو، اخلاق، آداب، عادات و سنت‌های آن را شکل داد. آن مسلمانان حزب او را در جامعه‌ی انسانی تشکیل دادند، پرچم او را برافراشتند و خود را مردم او بر روی زمین معرفی کردند.

God had placed it fully under His care and, therefore, He moulded its morality, manners, habits and traditions. Those Muslims formed His party in human society and they carried His banner, identifying themselves as His people on earth.

بدین ترتیب، این سوره از همان آغاز تصویری از آن دوره‌ی منحصربه‌فرد تاریخ بشر ترسیم می‌کند؛ دوره‌ای که با تماس مستقیم آسمان و زمین، و با دخالت مستقیم آسمان در زندگی روزمره‌ی این گروه خاص از مردم مشخص می‌شود: «خداوند سخن آن زنی را شنید که درباره‌ی شوهرش با تو به گفتگو برخاست و نزد خداوند شکایت می‌کرد. خداوند گفت‌وگوی شما دو تن را شنید. خداوند شنوا و بیناست.» (آیه‌ی ۱)

Thus the surah draws right at the start a picture from that unique period of human history, characterized by direct contact between heaven and earth, and with heaven s direct involvement in the daily life of this particular group of people: “God has heard the words of the woman who pleads with you concerning her husband, and complained to God. God has heard what you both had to say. God hears all and sees all? (Verse 1)

آنچه در اینجا می‌بینیم، دخالت آسمان است که در امری عادی از زندگی یک خانوادهٔ کوچک و فقیر، داوری می‌کند. خداوند به استدلال آن زن گوش داد، آنگاه که او نزد پیامبر ﷺ التماس می‌کرد، با این‌که عایشه، همسر پیامبر ﷺ که در آن نزدیکی بود، به سختی می‌توانست سخنان او را بشنود. این تصویر، ما را از لذت احساس نزدیکی خداوند و توجه او به دغدغه‌های ما سرشار می‌کند.

What we see here is the involvement of heaven, providing judgment, in the ordinary affair of a small, poor family. God listened to the women argument as she pleaded with the Prophet, yet ‘A’ishah, the Prophets wife who was nearby, could hardly hear her. This picture fills us with the pleasure of feeling God to be near us, taking care of our concerns.

سوره سپس تأیید می‌کند که کسانی که با خدا و فرستاده‌اش دشمنی می‌ورزند، یعنی دشمنان جامعه‌ی مسلمانان، سرنوشتشان این است که در دنیا زیان‌کار باشند و در زندگی آخرت عذابی خوارکننده را تحمل کنند. آنان به خاطر اعمال زشتشان مجازات خواهند شد، اعمالی که خدا آن‌ها را به حساب می‌آورد، اما خودشان فراموششان می‌کنند، با آنکه این اعمال، اعمال خود آن‌هاست: «خداوند بر همه‌ی چیز گواه است.» (آیه ۶)

The surah then confirms that those who contend with God and His Messenger, i.e. enemies of the Muslim community, are destined to be the losers on earth and to endure humiliating suffering in the life to come. They will be punished for their evil deeds which God reckons but they forget, even though these are their own deeds: “God is witness to all things? (Verse 6)

این با یادآوری همراه است که خداوند هنگامی که هر گروهی از مردم، سه نفر یا بیشتر، در گفتگوی پنهانی مشغول باشند و گمان کنند که کاملاً دیده نمی‌شوند، حاضر است. خداوند هر کجا که آنان باشند، با ایشان است:

This is followed by a reminder that God is present when any group of people, three or more, engage in secret discussion, thinking that they are totally unobserved. God is with them wherever they happen to be:

روز قیامت او آنان را از حقیقت آنچه انجام می‌دادند آگاه خواهد ساخت. خداوند به همه چیز داناست؟ (آیه ۷) احساس ما از حضور خداوند در اینجا با این درک که او از هر آنچه روی می‌دهد کاملاً آگاه است، تقویت می‌شود.

“On the Day of Resurrection He will tell them the truth of what they used to do. God has full knowledge of everything? (Verse 7) Our feelings of Gods presence are here enhanced by the realization that He is fully aware of all that takes place.

این یادآوری به حضور خداوند، مقدمه‌ای است برای هشداری که به کسانی داده می‌شود که در گفتگوهای پنهانی خود نقشه می‌کشند تا به مسلمانان آسیب برسانند و آنان را اندوهگین سازند. به ایشان هشدار داده می‌شود که خداوند تمام نقشه‌ها و توطئه‌های آنان را می‌بیند و هر توطئه‌ای را ثبت می‌کند. او می‌داند که چه گناه، تجاوز و نافرمانی از فرستاده‌ی خداوند ﷺ را در سر دارند. به آنان گفته می‌شود که خداوند همه‌ی این کارها را به حساب خواهد کشید و آنان را چنان که سزاوارند کیفر خواهد داد. همچنین به مسلمانان فرمان داده می‌شود که درباره‌ی هیچ چیزی که با نیکوکاری و تقوای الهی در تضاد باشد، در خفا سخن نگویند.

This reminder of God’s presence serves as preparation for the warning issued to those who in their secret conversations conspire to harm the Muslims and cause them grief. They are warned that God sees all their scheming and records all their conspiring. He knows what they intend of sin, aggression and disobedience of God’s Messenger. They are told that God will take them to account for all this. He will punish them as they deserve to be punished. The Muslims are also issued with a command not to speak in secret about anything that is in conflict with righteousness and God-consciousness.

این سوره با هدف آموزش جامعه مسلمانان ادامه می‌یابد و مؤمنان را به اخلاق نیک و دوستانه ترغیب می‌کند و به فرمانبرداری‌شان اشاره دارد، آن‌گاه که در مجلس پیامبر ﷺ یا هر مجلس علم و عبادت دیگری حاضر می‌شوند. برخی قواعد گفتگو با پیامبر ﷺ را بیان می‌کند و جدی بودن چنین گفتگویی را برجسته می‌سازد.

The surah continues with its purpose of educating the Muslim community, urging the believers to adopt good and friendly manners, showing their obedience, when they attend the Prophet s circle or any circle of study or worship. It lays down some rules for discussion with the Prophet, highlighting the seriousness of such discussion.

بقیۀ این سوره درباره‌ی منافقانی سخن می‌گوید که با یهودیان دوستی می‌کنند و با آنان توطئه می‌چینند، و سپس می‌کوشند این را با سوگندهای دروغین در برابر پیامبر ﷺ و جامعه‌ی مسلمانان پنهان کنند. تصویری از آنان در زندگی آخرت ترسیم می‌کند که در آن نیز به سرعت سوگندهای دروغین خود را تکرار می‌کنند و بدین‌وسیله می‌کوشند از کیفر خداوند بگریزند. آنان می‌پندارند که چون سوگند خوردن‌شان در این دنیا آنان را از خشم پیامبر ﷺ و پیروانش در امان داشته، شاید در روز قیامت نیز از خشم خداوند برکنار بمانند. سوره بار دیگر تأکید می‌کند که کسانی که با خداوند و پیامبر او ﷺ به ستیز برمی‌خیزند، همان کسانی‌اند که خوار و زبون می‌شوند؛ ایشان زیانکارانند. این چیزی است که خداوند آن را مقرر فرموده، همان‌گونه که مقرر فرموده که خود او و پیامبرانش پیروز خواهند شد. این مطلب برای نشان دادن ناتوانی هر موضع خصمانه بیان شده است. با این همه، در آن زمان برخی مسلمانان چنین افرادی را بسیار نیرومند می‌پنداشتند و می‌کوشیدند با ایشان روابط خوب داشته باشند. آنان اهمیت این را درک نمی‌کردند که جامعه‌ی مسلمانان باید موضعی مستقل زیر پرچم خداوند داشته باشد و در پناه او احساس امنیت کند.

The remainder of the surah speaks about the hypocrites who befriend the Jews and conspire with them, and who then try to conceal this with false swearing before the Prophet and the Muslim community. It depicts an image of them in the life to come when they are also quick to repeat their false oaths, trying thus to avoid Gods punishment. They think that since their swearing in this world spared them the anger of the Prophet and his followers, it may spare them God’s anger on the Day of Resurrection. The surah re-emphasizes that those who contend with God and His Messenger are the ones to suffer humiliation; they are the losers. This is something that God has decreed, just as He decreed that He and His messengers will prevail. This is stated in order to show the weakness of any hostile position. Yet at the time, some Muslims thought such people to be too strong and tried to maintain good relations with them. They did not realize the importance of the Muslim community having an independent stand under God’s banner, and feeling safe under His care.

همچنان که این سوره به پایان نزدیک می‌شود، تصویری روشن از حزب خداوند ترسیم می‌کند؛ حزبی که در آن زمان در جامعه برگزیده‌ی مهاجرین و انصار نمایندگی می‌شد.

As the surah draws to its end, it paints a bright picture of Gods party, represented at that time by the elite community of Muhajirin and Ansar.

این همان وضعیتی است که قرآن می‌خواهد جامعهٔ مسلمانان به آن برسد۔

This is the situation that the Qur’an wants the Muslim community to end up with.