این بخش، گفتار پایانی این سوره است. محتوای آن با آنچه در بخش آغازین آمده و با روایت‌های تاریخی که این سوره بیان می‌کند، پیوندی نزدیک دارد.

This is the concluding passage of the sūrah. Its discourse is closely related to what was said in the opening passage and to the historical accounts the sūrah provides.

اولین تفسیر (آیات ۱۰۰-۱۰۲) مستقیماً به روایت‌های تاریخی مربوط است، و پس از آن تفسیری می‌آید که عذابی را که بر آن امت‌های نخستین فرود آمد، وسیله‌ای برای ایجاد هراس از عذاب آخرت قرار می‌دهد. این امر در صحنه‌ای بسیار هولناک از روز قیامت ارائه می‌شود که گویی در برابر دیدگان ما گشوده شده است. (آیات ۱۰۳-۱۰۸)

The first comment (Verses 100-102) directly relates to the historical accounts, and is followed by one which utilizes the punishment meted out to those early communities as a means of inspiring awe of punishment in the hereafter. This is given in a very awesome scene of the Day of Judgement, which is held out before our eyes. (Verses 103-108)

این تفسیر بر پایه سرنوشت آن امت‌های پیشین و صحنهٔ روز قیامت بنا شده است. روشن می‌کند که آن مشرکانی که با پیامبر محمد ﷺ مخالفت کردند، از نظر کیفر در این جهان و در جهان آخرت، خود را در همان جایگاه آن امت‌ها قرار دادند. درست است که اینان به‌طور کامل نابود نمی‌شوند، اما این به سبب فرمانی است که پیش‌تر از سوی خداوند متعال صادر شده است.

The following comment takes the fate of those earlier communities and the scene of the Day of Resurrection as its basis. It clarifies that those idolaters who opposed the Prophet Muĥammad put themselves in the same position as those communities with regard to their punishment in this world and the next. It is true that these would not be annihilated in toto, but this is due to a decree already made by God Almighty.

از این رو، عذاب قوم موسی به تأخیر افتاده است، هرچند آنان بی‌پایان درباره کتاب‌های آسمانی خود اختلاف کرده‌اند. با این همه، هم قوم موسی و هم مشرکان عرب قطعاً پاداش کامل خود را خواهند گرفت. بنابراین، به پیامبر ﷺ و پیروانش سفارش شده است که استوار بمانند و در اجرای آنچه بر او وحی شده است پایداری کنند. آنان نباید به سوی کافرانی که برای خدا شریک قائل می‌شوند متمایل شوند. باید به نمازهای خود توجه کنند و صبر پیشه سازند، با این آگاهی که خدا هرگز اجر نیکوکاران را ضایع نخواهد کرد. (آیات ۱۰۹ تا ۱۱۵)

Hence the punishment of the people of Moses has been deferred although they have disputed endlessly over their Scriptures. Yet both the people of Moses and the Arab idolaters will certainly be given their full reward. Hence, the Prophet and his followers are advised to remain steadfast, persevering with the implementation of what has been revealed to him. They must not incline towards the unbelievers who associate partners with God. They are to attend to their prayers and persevere, knowing that God will never allow the reward of the righteous to be wasted. (Verses 109-115)

این‌ها برخی از خبرهای امت‌های پیشین است که آن را برای تو حکایت می‌کنیم؛ برخی از آن‌ها هنوز پابرجایند و برخی دیگر چون کشتزاری که درو شده باشد، نابود گشته‌اند. ما بر ایشان ستم نکردیم، بلکه خودشان بر خویشتن ستم می‌کردند. آن معبودانی که به جای خدا می‌خواندند و به آن‌ها دل‌بسته بودند، هنگامی که فرمان پروردگارت فرا رسید، کمکی به حالشان نکردند و جز بر زیان و هلاکتشان نیفزودند. این است کیفر پروردگارت، هنگامی که ستمکار شهرها و امت‌ها را مؤاخذه می‌کند؛ بی‌گمان مؤاخذه‌اش دردناک و سخت است.

These are some of the accounts of past communities which We relate to you. Some still remain while others are extinct, like a field mown-down. No wrong did We do to them, but it was they who wronged themselves. Those deities of theirs which they were keen to invoke instead of God availed them nothing when your Lord’s judgement came to pass; they only added to their ruin. Such is your Lord’s punishment whenever He takes to task any community which is bent on evil-doing; His punishment is indeed grievous, severe. (Verses 100-102)

تا اینجا، این سوره آن رنج و عذابی را به تصویر کشیده است که بر امت‌های باستانی گوناگون فرود آمد: برخی در سیلاب‌ها غرق شدند، برخی در طوفانی ویرانگر هلاک شدند، برخی با صیحه‌ای هولناک نابود شدند، و برخی دیدند که زمین زیر پایشان فرو می‌رود و آنان را با خانه‌هایشان در کام خود فرو می‌برد. آنگاه، وقتی همه این صحنه‌های ویرانی در این جهان پیش چشمان ما مجسم می‌شود و دل‌هایمان از آنچه از رویدادها و کیفرها نقل شده سخت متأثر می‌گردد، سخن پایانی چنین است: «این‌ها بعضی از اخبار آن شهرهاست که آن را بر تو حکایت می‌کنیم.» (آیه ۱۰۰) ای پیامبر، تو از هیچ‌یک از این‌ها آگاه نبودی؛ تنها از راه وحی الهی از آن‌ها خبر یافتی. و این یکی از اهداف بیان چنین داستان‌هایی در قرآن است.

So far, the sūrah has portrayed the suffering which overwhelmed various ancient nations: some were drowned in floods, some perished in a devastating storm, some by an awful cry, and some found the earth under their feet subside, opening up to swallow them and their dwellings. Then when all these scenes of destruction in this world are visible before our eyes, and when our hearts are deeply touched by what has been related of events and punishments, we have the final comment: “These are some of the accounts of past communities which We relate to you.” (Verse 100) You, Prophet, had no knowledge of any of this. You came to know of them only through divine revelation. This is indeed one of the objectives of telling such stories in the Qur’ān.

«برخی هنوز باقی‌اند.» (آیه ۱۰۰) ویرانه‌های آنان که هنوز موجودند، گواه سطح تمدن و قدرتی است که این اقوام به آن دست یافته بودند. از میان آنها، ویرانه‌های عاد در الأحقاف و ثمود در الحِجر بهترین نمونه‌اند. «و برخی نابود شده‌اند، همچون کشتزاری درو شده.» (آیه ۱۰۰) آنان چنان از میان رفتند که هیچ اثری از ایشان باقی نماند، چنان که در مورد قوم نوح و قوم لوط چنین شد. به راستی، مردم چیستند؟ و تمدن چیست؟ آنان جز کشتزارهایی از انسان‌ها نیستند، مانند کشتزارهای کشاورزی. برخی گیاهان نیکو و خوش‌منظرند و برخی ناپسند. برخی نیرو می‌گیرند و گسترش می‌یابند، و برخی پژمرده شده و می‌میرند.

پس از سخن گفتن درباره کیفر آخرت و شباهت‌های آن با آنچه در این دنیا می‌تواند بر سر مردم بیاید، این سوره درس‌هایی برای پیامبر ﷺ و اندک یارانش در مکه بیان می‌کند و به آنان اطمینان می‌دهد که بر حق هستند. همچنین کسانی را که پیام خدا را انکار می‌کنند، از آنچه در آخرت بر سرشان خواهد آمد، برحذر می‌دارد.

Having spoken about the punishment of the hereafter, and its similarities with what can be meted out in this life, the sūrah draws some lessons for the Prophet and his few followers in Makkah, reassuring them that they follow the truth. It also warns those who deny God’s message against what will befall them in the hereafter.

این آیه ابتدا به پیامبر ﷺ اطمینان می‌دهد و به او می‌فرماید که نباید هیچ شکی درباره‌ی باطل بودن آیینی که مشرکان عرب پیروی می‌کردند به خود راه دهد. همان‌طور که در این سوره از امت‌های پیشین یاد شده، آن اعراب نیز تنها چیزی را می‌پرستیدند که پیش از آنان نیاکانشان می‌پرستیدند. از این رو، ناگزیر جزای شایسته‌ی خود را خواهند دید. و اگر این کیفر به تأخیر افتد، همان‌گونه که درباره‌ی قوم موسی چنین شد، هر دو گروه در زمان مقرر پاداش کامل خود را خواهند گرفت.

It firstly reassures the Prophet and tells him not to entertain any doubt with regard to the fallacy of the religion the pagan Arabs were following. Like earlier communities mentioned in the sūrah, those Arabs were only worshipping what their forefathers before them had worshipped. Hence, they will inevitably have their befitting requital. If such punishment is deferred, as was the case with Moses’ people, both will have their due reward at the right time.

پس تو در آنچه این‌ها می‌پرستند تردید نکن. اینان جز همان‌گونه می‌پرستند که پدرانشان پیش از این می‌پرستیدند. و قطعاً ما بهرهٔ کامل ایشان را بی‌هیچ کاستی به آنان خواهیم داد. و به یقین ما کتاب [تورات] را به موسیٰ دادیم، و در آن اختلاف شد. و اگر فرمانی که از پروردگارت پیشی گرفته بود نبود، میان ایشان داوری می‌شد. و آنان دربارهٔ آن در شکی سخت به سر می‌برند. و قطعاً پروردگارت پاداش کامل همهٔ آنان را، برای آنچه کرده‌اند، خواهد داد. او به آنچه انجام می‌دهند آگاه است. (آیات ۱۰۹ تا ۱۱۱)

So be not in doubt about anything which these people worship. They worship only as their fathers worshipped before them. We shall most certainly give them their full due, without any reduction. Indeed, We gave the Scriptures to Moses, and there was strife over them. Had it not been for a decree that had already gone forth from your Lord, judgement would have been passed on them. Yet, they are in grave doubt concerning that. To each and all your Lord will surely give their full due for whatever they may have done. He is indeed aware of all that they do. (Verses 109-111)

نباید هیچ شکی درباره‌ی باطل بودنِ آنچه آن مردم می‌پرستیدند به خود راه دهی. این خطاب به پیامبر ﷺ است، اما هشدارها متوجه قوم اوست. این شیوه شاید مؤثرتر باشد، زیرا به این معناست که کل موضوع امری است که خداوند به پیامبرش به‌صورت عینی توضیح می‌دهد. با هیچ‌کس مجادله‌ای در میان نیست. کسانی که چنین پرستشِ باطلی را پیش می‌گیرند، مستقیماً خطاب نمی‌شوند، زیرا شایستگیِ توجه یافتن را ندارند. بدین‌ترتیب، حقیقتِ عینی، به همان شیوه‌ای که بیان می‌شود، ممکن است خود به‌تنهایی علاقه‌ی آنان را بیش از آنچه با خطاب مستقیم برانگیزد. «پس در آنچه این‌ها می‌پرستند، شک مکن. اینان جز همان‌گونه که پدرانشان پیش از این می‌پرستیدند، نمی‌پرستند.» (آیه ۱۰۹) از این رو، همان عذاب در انتظار آنان است. با این حال، در اینجا این مطلب ضمنی آمده است: «و یقیناً بهره‌شان را به‌تمامی به ایشان خواهیم داد.» (آیه ۱۰۹) آنچه بر ایشان مقرر است، از آنچه بر اقوام پیش از ایشان رسید، دانسته می‌شود.

بدین ترتیب این اطمینان داده می‌شود که قوانین خداوند هرگز شکست نمی‌خورند، چه این قوانین مربوط به آفرینش او باشند، چه به دینی که نازل کرده است، و چه به وعده‌ها و هشدارهای او.

The assurance is thus given that God’s laws will not fail, whether they relate to His creation, the religion He has revealed, or to His promises and warnings.

بنابراین، پیروان و مدافعان اسلام باید آن را به‌دقت و بدون انحراف یا تغییر پیروی کنند. «پس همان‌گونه که فرمان یافته‌ای، ایستادگی کن، و کسانی که با تو به‌سوی او بازگشته‌اند نیز؛ و هیچ‌یک از شما از حد نگذرد. به‌راستی که او به آنچه انجام می‌دهید بیناست. به کسانی که ستم کرده‌اند تکیه نکنید، که مبادا آتش به شما برسد. آن‌گاه جز خداوند، هیچ یاوری نخواهید داشت و یاری نخواهید شد. نمازها را در دو طرف روز و در ساعاتی از شب برپا دارید؛ به‌راستی که کارهای نیک، بدی‌ها را می‌زدایند. این پندی است برای خردمندان. و در برابر سختی‌ها شکیبا باش؛ که خداوند پاداش نیکوکاران را ضایع نمی‌کند.» (آیات ۱۱۲ تا ۱۱۵)

Believers and advocates of Islam must, therefore, follow it strictly without deviation or change. “Follow, then, the right course as you are bidden, together with those who, with you, have turned to Him; and let none of you transgress. Surely, He sees all that you do. Put no trust in those who do wrong, lest the fire touch you. You would, then, have none to protect you from God, nor would you find any help. Attend to your prayers at both ends of the day and in the early watches of the night. Surely, good deeds erase evil ones. This is a reminder for those who are thoughtful. And be patient in adversity; God does not fail to reward those who do good.” (Verses 112-115)

این دستورها به پیامبر و کسانی که با او به سوی خدا بازگشته‌اند داده می‌شود. «پس همان‌گونه که فرمان یافته‌ای، راه راست را پیش گیر.» (آیه ۱۱۲) پیامبر ﷺ قدرت پشت این فرمان را احساس می‌کرد و به سنگینی مسئولیتی که این وظایف بر دوش او می‌گذاشت پی برده بود. روایت شده است که فرمود: «این سوره، هود، مرا پیر کرده است.» در این آیه به او فرمان داده می‌شود که بی‌هیچ انحرافی راه راست را دنبال کند. این امر ایجاب می‌کند که او همواره هشیار، دقیق، مراقب و آگاه از مسیر خود باشد. او باید بر احساسات خویش کاملاً مسلط می‌بود، زیرا این احساسات می‌توانند به انحراف، چه بزرگ و چه کوچک، بینجامند.

These instructions are given to the Prophet and to those with him who have turned to God in repentance. “Follow, then, the right course as you are bidden.” (Verse 112) The Prophet felt the power behind the order detailing these tasks and how awesome a responsibility it was. He is reported to have said: “This sūrah, Hūd, has made me grow grey.” Here, he is commanded to follow the right path without any deviation. This requires him to always be alert, careful, watchful, and aware of his path. He was to be in full control of his feelings, for these can lead to deviation, major or otherwise.

هنگامی که این سوره به پایان نزدیک می‌شود، بحث خود را دربارهٔ هلاکت امت‌های پیشین که از پیامبران خدا روی گرداندند، به پایان می‌برد. این سوره به‌طور غیرمستقیم می‌گوید که اگر در میان آن‌ها گروه‌هایی از افراد نیکوکار وجود داشتند که با آشکارا سخن گفتن علیه فساد و ستم، می‌کوشیدند جایگاهی نیکو نزد خدا برای خود فراهم کنند، خداوند آن‌ها را آن‌گونه که نابود کرد، نابود نمی‌ساخت. خداوند هیچ جامعه‌ای را به سبب ستمش عذاب نمی‌کند، اگر مردمانش نیکوکار باشند؛ یعنی اگر نیکوکاران در میان آن مردم توان کافی برای مقابله با ستم و فساد داشته باشند. در هر یک از آن سرزمین‌ها تنها شماری اندک از مؤمنان بودند که بر جامعهٔ خود تأثیری نداشتند و قدرتی در دست نداشتند. خداوند آن مؤمنان را نجات داد و بقیه را هلاک کرد؛ از جمله زورمندان و ثروتمندان سرکش و پیروان ناتوان و فقیرشان که فرمان‌های آنان را بی‌چون‌وچرا می‌پذیرفتند.

As the sūrah draws to its end, it finishes its comment on the destruction of earlier communities which turned their backs on God’s messengers. It says rather indirectly that had there been among them groups of good people who tried to earn for themselves a good position with God by speaking out loud against corruption and injustice, God would not have exterminated them as He did. God does not punish any community for its injustice if its people are righteous; that is, if the righteous among its people have enough power to resist injustice and corruption. There were in each of those lands only a handful of believers who had no influence on their community and wielded no power. God saved those believers, and destroyed the rest, including both the powerful, wealthy masters and their weak and poor followers who accepted their commands without question.

کاش از میان نسل‌های پیش از شما، افرادی با فضیلت بودند که علیه گسترش فساد در زمین سخن می‌گفتند، همان‌گونه که آن اندک کسانی از میانشان که نجاتشان دادیم [چنین کردند]! ستمکاران دنبال آنچه بودند که برایشان زندگی راحت و فراوان فراهم می‌کرد؛ و در گناه سرسخت شدند. حقیقتاً پروردگارت آن شهرها را بدون دلیل موجه نابود نمی‌کرد، اگر مردمانشان نیکوکار بودند. (آیات ۱۱۶-۱۱۷)

If only there had been among the generations that have gone before you some people of virtue to speak out against the spread of corruption on earth, as did the few whom We saved from among them! The wrongdoers pursued what ensured for them a life of comfort and plenty; they were hardened in sin. In truth, your Lord would have not destroyed those cities, without just cause, had their people been righteous. (Verses 116-117)

این توضیح‌دهنده‌ی قانون الهی است که بر همه‌ی ملت‌ها و جامعه‌ها جاری است. اگر فساد، یعنی هر گونه به بندگی کشیدن مردم برای هر مرجعیتی غیر از مرجعیت خداوند، در جامعه‌ای گسترش یابد، آن جامعه تا زمانی که بخشی از مردمش برای توقف چنین فسادی برخیزند، از سوی خداوند نابود نخواهد شد. از سوی دیگر، اگر ظلم و فساد بی‌مهار بماند، یا اگر کسانی که علیه آن‌ها سخن می‌گویند در ادامه‌ی گسترش این شرورها نفوذ اندکی داشته باشند، آن‌گاه قانون الهی علیه آن جامعه‌ها عمل می‌کند و آن‌ها یا فوراً نابود می‌شوند یا به تدریج ضعیف شده و از تعادل خارج می‌گردند.

ثُمَّ يَأْتِي تَعْلِيقٌ يُبَيِّنُ أَنَّ النَّاسَ مُخْتَلِفُو الْمَيْلِ وَيَسْلُكُونَ طُرُقًا شَتَّى. «وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً، وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ ۝ إِلَّا مَن رَّحِمَ رَبُّكَ ۚ وَلِذَٰلِكَ خَلَقَهُمْ ۗ وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ...»

Then follows a comment on the fact that people have different inclinations and follow different ways. “Had your Lord so willed, He would have made all mankind one single community. As it is, they continue to differ, except those upon whom your Lord has bestowed His grace. And to this end He created them. The word of your Lord shall be fulfilled:

«بے شک میں جہنم کو جنوں اور انسانوں سب سے ضرور بھر دوں گا۔» (آیات ۱۱۸-۱۱۹)

‘I shall certainly fill hell with jinn and humans all.’” (Verses 118-119)

خداوند می‌توانست تمام بشریت را در یک شکل و با یک استعداد یکسان بیافریند.

God could have created all mankind in the same form and with the same aptitude.

او میتوانست آنها را نسخههایی از یک اصل بیافریند. اما این نه ماهیت زندگیای است که خداوند برای این زمین برگزیده است. او خواسته است که انسان را، که وظیفهٔ آبادانی زمین به او سپرده شده، موجودی با تمایلات و راههای گوناگون بیافریند. اراده خداوند چنین است که انسان در انتخاب راه، دیدگاهها و شیوهٔ زندگی خویش آزاد باشد و مسئول انتخابهایی باشد که میکند. و نیز اراده خداوند چنین است که انسان در برابر انتخابی که میان خوبی و بدی میکند پاداش داده شود.

He could have made them copies of one original. This is, however, not the nature of the life God has chosen for this earth. He has willed to make man, to whom He has assigned the task of building the earth, a creature of varying inclinations and ways. It is God’s will that man should have the freedom to choose his own line, views, and his own way of life and to be responsible for the choices he makes. It is also God’s will that man should be rewarded for the choice he makes between good and evil.

هر انتخابی که مردم انجام دهند، در چارچوب قانونی که خداوند برای آفریدگانش مقرر کرده و بر اساس اراده‌اش که انسان باید بتواند آزادانه انتخاب کند، عمل می‌کنند.

Whatever choice they make, people operate within the law God has set for His creation and according to His will that man should be able to choose freely.

پس، مشیّتِ خدا بر این است که بشریت یک امّتِ واحد نباشد. از این رو، ناگزیر دچار اختلاف می‌شود. این اختلافات تا بنیادهای ایمان نیز پیش می‌رود. تنها کسانی از چنین اختلافاتی در امان‌اند که بتوانند به حقیقت، که بنابر تعریف یگانه است، پایبند بمانند. ولی آنان با دیگر انسان‌ها اختلاف دارند، همانان که حقیقت را از نظر گم کرده‌اند.

هنگامی که سوره، و در واقع تمام بخشی از قرآن که در دوران مکی نازل شده است، را در کلیت آن در نظر بگیریم، درمی‌یابیم که همواره به محور اصلی یعنی ایمان بازمی‌گردد و عقاید اسلامی را بیان می‌کند. بنابراین، لازم است کمی دربارهٔ چگونگی پرداختن به این محور اصلی در این سوره تأمل کنیم. ممکن است لازم باشد برخی از آنچه را که پیش‌تر گفته‌ایم تکرار کنیم تا این توضیحات پایانی منسجم‌تر شوند.

Looking at the sūrah in total, and indeed at the entire part of the Qur’ān revealed in the Makkan period, we find that it always reverts to the central theme of faith, outlining Islamic beliefs. Therefore, we need to reflect a little on how this central theme is addressed in the sūrah. We may need to repeat some of what we have already said so as to make these final comments more coherent.

ان مسئلهٔ بنیادینی که در کل این سوره بر آن تأکید شده، فرمانِ الهی به عبادتِ تنها خدا است؛ عبادت کسی یا چیزی دیگر ممنوع است، و روشن می‌سازد که این، خلاصهٔ دین و ایمان است. سوره در آغاز، طرحی کلی از قرآن ارائه می‌دهد؛ کتاب خدا که بر محمد ﷺ، آخرین فرستادهٔ او، نازل شده است. این مسئله در این طرح کلی مطرح می‌شود، در حالی که حکایت‌های تاریخی نگاهی اجمالی به سیر ایمان در تاریخ بشر می‌دهند، و بخش پایانی سوره به پیامبر ﷺ دستور می‌دهد که با کافران چگونه سخن بگوید. سوره همچنین روشن می‌کند که همهٔ وعده‌ها و هشدارها، حساب‌رسی، پاداش و کیفر در آخرت، همگی بر همین اصل بنیادین استوارند.

The fundamental issue emphasized in the sūrah as a whole is the divine order to worship God alone, prohibiting the worship of anyone or anything else, making it clear that this is the sum of religion and faith. At the outset, the sūrah provides an outline of the Qur’ān, God’s book revealed to Muĥammad, His last Messenger. This issue is addressed in this outline, while the historical accounts give a glimpse of the progress of faith in human history, and the final passage directs the Prophet on how to address the unbelievers. The sūrah also makes clear that all promises and warnings, reckoning, reward and punishment in the hereafter are all based on this basic principle.

ما می‌بینیم که اختصاص همهٔ عبادت به خداوند به دو شکل مختلف بیان می‌شود:

We find that addressing all worship solely to God is expressed in two different ways:

۱. ای قوم من! فقط خدا را بپرستید؛ جز او هیچ معبودی برای شما نیست. (آیه ۵۰)

1. My people! Worship God alone; you have no deity other than Him. (Verse 50)

۲. جز خدا را نپرستید. من از جانب او برای شما بیم‌دهنده و مژده‌رسان هستم. (آیه ۲)

2. Worship none but God. I come to you from Him as a warner and a bearer of glad tidings. (Verse 2)

ما باید دربارهٔ واژهٔ «عبادت» و چگونگی کاربرد آن در این سوره، و در قرآن به طور کلی، نیز تأمل کنیم. این کار تصوری از آنچه فراتر از این حکم صریح است به دست می‌دهد؛ حکمی که عبادت تنها خدا را واجب می‌شمارد و هرگونه نشانهٔ عبادت برای غیر او را ممنوع می‌سازد.

We need also to reflect on the term ‘worship’ and how it is used in this sūrah, and in the Qur’ān in general. This will give us an idea of what lies beyond this unequivocal statement ordering the worship of God alone and the prohibition of any gesture of worship to anyone else.

اصطلاحات فقهیِ «عبادات»، که به روابط میان انسان و خداوند اشاره دارد، و «معاملات»، که به داد و ستد و روابط مردم با یکدیگر مربوط است، در دوران بسیار نخستین اسلام، یعنی زمانی که قرآن نازل می‌شد، به کار نمی‌رفتند. کاربرد این اصطلاحات بعدها آغاز شد. ما در جای دیگری درباره تاریخچه چنین کاربردی چنین نوشته‌ایم:

The Fiqh terms ‘worship’, denoting dealings between a person and God, and ‘transactions’, referring to people’s dealings with one another, were not used in the very early period of Islam, when the Qur’ān was being revealed. Their use started later. We wrote elsewhere on the history of such usage as follows:

تقسیم فعالیت‌های انسانی به «عبادات» و «معاملات» پس از آن آغاز شد که عالمان شروع به نگارش کتاب‌هایی در فقه اسلامی کردند. در آغاز، این تقسیم عمدتاً ماهیتی علمی و آکادمیک داشت، اما متأسفانه پیامدهای منفی‌ای در ذهن مردم به همراه آورد. این پیامدها بعدها بر زندگی اسلامی به طور کلی تأثیر گذاشت. مردم کم‌کم چنین پنداشتند که مفهوم عبادت تنها بر نوع نخست فعالیت‌ها اطلاق می‌شود، همان‌هایی که در بخش ویژه‌ای از کتاب‌های فقه اسلامی به آن‌ها پرداخته می‌شود. به تدریج، این مفهوم کمتر و کمتر با جنبه‌ای که در بخش «معاملات» در آثار فقهی بررسی می‌شود، مرتبط دانسته شد. این امر انحرافی است از رویکرد جامع اسلامی، و ناگزیر انحرافی در زندگی اسلامی به طور کلی را به دنبال دارد.

The division of human activities into ‘worship’ and ‘transactions’ began sometime after scholars started to write books on Islamic law, or Fiqh. At the beginning, the division was typically academic in nature, but regrettably, it had some negative effects in people’s minds. These were later to affect Islamic life in general. People started to think that the concept of worship applied only to the first type of activity addressed in its special section in books on Islamic law. Gradually, this concept was seen to have less and less to do with the aspect addressed in the section on ‘transactions’ in legal works. This represents a deviation from the holistic Islamic approach which is inevitably followed by a deviation in Islamic life in general.

در اسلام، هیچ فعالیت انسانی نیست که مفهوم عبادت بر آن صدق نکند. نظام زندگی اسلامی می‌کوشد این مفهوم را در همه جنبه‌های زندگی به اجرا درآورد. تمامی قوانین اسلامی، چه مربوط به حکومت، اقتصاد، حقوق کیفری، مدنی و خانوادگی یا هر جنبه دیگری از زندگی باشد، هدفی جز پیاده‌سازی مفهوم عبادت در زندگی انسان ندارد. فعالیت انسانی را نمی‌توان چنین توصیف کرد که در خدمت این هدف قرار گیرد، همان هدفی که قرآن آن را غایت وجود انسان می‌شمارد، مگر آنکه طبق شیوه زندگی الهی انجام شود. یعنی الوهیت را تنها به خدا نسبت دهد و تمامی عبادت را تنها به او متوجه سازد.

وحدت عبادت، به معنای تسلیم شدن تنها در برابر خدا، تأثیری ژرف بر زندگی انسان دارد، زیرا انسان را از تسلیم شدن در برابر هر کس دیگر آزاد می‌سازد.

The unity of worship, in the sense of submission to God alone, has a profound impact on human life because it liberates people from submission to anyone else.

بدین ترتیب انسان کرامت و آزادی حقیقی خود را تضمین می‌کند؛ کرامت و آزادی‌ای که در هیچ نظامی که در آن مردم به شکلی یا شکلی دیگر تحت سلطه دیگران قرار دارند، تضمین نمی‌شود. چنین سلطه‌ای می‌تواند در باورها، آیین‌ها یا قوانین نمود یابد، اما آثار آن یکسان است، به این معنا که تسلیم شدن در برابر موجوداتی غیر از خداوند است.

Thus man ensures his true dignity and freedom which cannot be guaranteed under any system where people are subjugated by others, in one form or another. Such subjugation can be manifested in beliefs, rituals or laws, but their effects are the same, in the sense of submission to beings other than God.

انسان نمی‌تواند بدون تسلیم شدن به چیزی یا کسی زندگی کند. کسانی که خود را در برابر خداوند تسلیم نمی‌کنند، خیلی زود خود را در بدترین نوع تسلیم شدن به دیگران می‌یابند.

People cannot live without self-surrender to one thing or another. Those who do not submit to God soon find themselves in the worst type of submission to others.

آنان در برابر خواسته‌های نفسانی خود می‌بازند، خواسته‌هایی که از کنترل خارج می‌شوند. از این‌رو، انسانیت خود را از دست می‌دهند: «کافران [در این دنیا] بهره می‌برند و همچون چارپایان می‌خورند، و آتش جایگاه آنان است.» (محمد: ۱۲) بزرگ‌ترین زیانی که انسان می‌تواند ببیند، از دست دادن انسانیت خویش است. افزون بر این، آنان در شکل‌های گوناگون بندگی و تسلیم در برابر دیگر مخلوقات گرفتار می‌شوند، مانند تسلیم در برابر فرمانروایانی که همواره می‌کوشند قدرت خود را محکم‌تر کنند و در پی منافع شخصی خویش‌اند.

They lose out to their desires which spiral out of control. Hence, they lose their very humanity: “The unbelievers may enjoy their life in this world and eat like animals eat, but the fire is their ultimate abode.” (47: 12) The greatest loss man can suffer is the loss of his own humanity. Moreover, they fall into different aspects of submission to other creatures, such as submission to rulers who always try to tighten their grip on power, pursuing their own self interest.

تسلیم شدن در برابر دیگر مخلوقات نیز می‌تواند شکل‌های ظریفی داشته باشد که شاید حتی از شکل سیاسی آن سلطه‌جوتر و بی‌رحمانه‌تر باشد. یک نمونه، تسلیم شدن در برابر خانه‌های مد است. می‌پرسیم: این خانه‌ها چه قدرتی بر بخش بسیار بزرگی از بشریت دارند، بشریتی که خود را متمدن می‌داند؟ وقتی یک «خدای مد» سبکی معین را در لباس، خودرو، ساختمان، مهمانی و غیره تجویز می‌کند، مردم بی‌چون‌وچرا از آن پیروی می‌کنند. کسی حتی به مخالفت فکر هم نمی‌کند. اگر مردم حتی در اندازه‌ای کوچک‌تر از آنچه در برابر ارباب‌های مد تسلیم می‌شوند، خود را تسلیم خدا می‌کردند، واقعاً دیندار می‌بودند. اگر تسلیم بودن را نه در شکلی که مردم از مد پیروی می‌کنند، بلکه در جای دیگری نشان دهیم، چگونه می‌توان آن را در عمل نمایان ساخت؟ معنای ربوبیت و حاکمیت چیست، اگر با آنچه طراحان مد اعمال می‌کنند تفاوت داشته باشد؟

اخلاص عبادت و تسلیم در برابر خدا، و بدون شریک قرار دادن هیچ چیز دیگر، بازدهی بزرگی دارد؛ زیرا تمام تلاش‌های انسانی را به سوی ساختن و بهبود زندگی بشر هدایت می‌کند. در جای دیگری از این مجلد اشاره کردیم که هر کس خود را در جایگاه معبودی قرار دهد که طلب پرستش می‌کند، یعنی اطاعت کامل، ناچار است تمام منابع ملی را برای حفاظت از خود و همچنین برای تثبیت جایگاه خدایی‌اش صرف کند. او همچنین به دستگاه و رسانه‌ای نیاز دارد تا ستایش او را بخواند و تصویرش را تا حد یک انسان برتر و شایستهٔ پرستش بزرگ جلوه دهد. این‌ها حتی لحظه‌ای از ستایش باز نمی‌ایستند. برعکس، همواره می‌کوشند توده‌های مردم را در چنین مراسم پرستشی شریک کنند. دلیل آن این است که هرگاه این تلاش بزرگ ستایش اندکی سست شود، تصویر ستمگر دوباره به موجودی کوچک و ناتوان بازمی‌گردد. از این رو، این تلاش پیوسته تجدید می‌شود تا تصویر او بار دیگر تأیید گردد. اگر بخشی از این تلاش‌ها و منابع مالی صرف پیشرفت واقعی زندگی بشر می‌شد، همهٔ افراد جامعه از ثمرات آن بهره‌مند می‌شدند. اما تا زمانی که مردم تنها در برابر خدا تسلیم نشوند، چنین نیرو، منابع مالی، و گاه جان و آبرو، برای سود انسان‌ها هزینه نمی‌شود.

Dedicating worship and submission to God alone, to the exclusion of all else, pays great returns in directing all human efforts to the task of building and improving human life. Elsewhere in this volume we identified that anyone who sets himself up in a position of a deity demanding worship, i.e. complete obedience, needs to devote all national resources for his own protection, and also for establishing himself as a deity. He also needs to have a machinery and media to sing his praises, and to blow up his image to that of a superior person fit to be worshipped. These cannot stop their praises for a moment. On the contrary, they always try to make the masses share in such worship rituals. The reason being that whenever the great praise exercise slackens even a little, the tyrant’s image reverts back to that of a small powerless creature. Hence, the exercise is constantly renewed to endorse his image once again. If a portion of such efforts and funds are dedicated to ensure real progress in human life, all people in society would share in its fruits. But such energy, funds, and at times life and honour, are not spent for human benefit as long as people do not submit to God alone.

چنین خسارت‌هایی تنها در یک نظام خاص متحمل نمی‌شود. این‌ها در همه نظام‌ها مشترک است، هرچند که شرایط متفاوت است و انواع فداکاری لازم نیز متفاوت است.

Such losses are not incurred in only one particular system. They are common to all systems, even though situations differ and types of the sacrifice required also differ.

آنچه بر سر کسانی آمد که از تسلیم شدن تنها در برابر خدا سر باز زدند و اجازه دادند برخی از میانشان بر ایشان حکومت کنند و قانونی جز قانون خدا را اجرا نمایند، این بود که سرانجام رنج خواری تسلیم شدن در برابر دیگران را تحمل کردند. چنین تسلیمی اما، صرف‌نظر از نوع حکومت، کرامت و آزادی ایشان را بر باد می‌دهد، هرچند ممکن است گمان کنند که برخی شکل‌های حکومت، کرامت و آزادی را تضمین می‌کنند.

ما همچنین باید نگاهی کوتاه به ترتیب روایت‌های تاریخی ارائه‌شده در این سوره بیندازیم و ببینیم این ترتیب، از نظر پیشرفت ایمانی که بر تسلیم شدن در برابر خدای یگانه بنا شده، چه معنایی دارد.

We also need to have a brief look at the order of the historical accounts given in the sūrah and what this signifies in terms of the progress of the faith based on submission to God alone.

در بحث ما درباره تاریخ حضرت نوح، روشن کردیم که نخستین دینی که بشر شناخته است، دینی بود که بر تسلیم شدن در برابر خداوند یگانه بنا شده بود، یعنی

In our discussion of the history of the Prophet Noah, we made clear that the first religion known to humanity was the one based on submission to God alone, i.e.

اسلام. این همان دینی است که نخستین انسان، آدم، پدر نوع بشر، آن را تبلیغ کرد، سپس نوح، پدر دوم بشریت، و پس از او همهٔ فرستادگان خدا. اسلام به معنای گستردهٔ آن، ایمان به یگانگیِ مطلقِ خدا، ادای همهٔ عبادت تنها برای اوست، و باور به اینکه او پروردگاری است که مردم باید از او فرمان ببرند و خود را تسلیم او کنند؛ به این معنا که او فرمانروایی است که تنها او حق قانونگذاری برای زندگی انسان را دارد.

islam. It was the one preached by Adam, the father of the human race, then by Noah, its second father, and then by all God’s messengers. In its broad sense, Islam means belief in God’s absolute oneness, offering all worship to Him alone, and belief that He is the Lord whom people must obey and submit themselves to, which means that He is the Sovereign who has the sole authority to legislate for human life.

ما همچنین توضیح دادیم که انحراف به جاهلیت، چه در عقاید و آیین‌های عبادی، چه در تسلیم و اطاعت، یا در هر دو، امری پس از آن بوده که بشریت دین حق اسلام را شناخته بود، همان‌گونه که فرستادگان خدا (درود خدا بر همه ایشان باد) آن را تبیین کرده بودند. عقاید انسانی و زندگی انسان به‌طور کلی، در نتیجه تسلیم شدن مردم در برابر معبودهای غیر از خدا تباه شد. چنین تسلیمی، به هر شکلی که باشد، نشانه انحراف از دینی است که بر یگانگی خدا استوار است.

We also explained that deviation into jāhiliyyah, in either beliefs and worship rituals, or submission and obedience, or in all of these, was a subsequent development, after mankind had known the true faith of islam, as explained by God’s messengers (peace be upon them all). Human beliefs, and human life generally became corrupted as a result of people’s submission to deities other than God. Such submission, in any form, indicates deviation from the faith based on God’s oneness.

ترتیبِ زمانی‌ای که در این سورہ آمده، آشکارا نقصِ بنیادینِ روشِ دینِ تطبیقی را نشان می‌دهد، نقصی که به نتیجه‌گیری‌های نادرست انجامیده است۔

The chronological order given in the sūrah clearly shows the fundamental flaw in the methodology of comparative religion, which has led to erroneous conclusions.

اما این موضوع نکتهٔ اصلی بحث ما نیست. ما می‌خواهیم به مسیری نگاه کنیم که ایمانِ خالص در تاریخ بشر پیمود؛ یعنی ایمانِ تسلیم در برابر خدای یگانه، یعنی

But this is not our main point of discussion here. We want to look at the line of progress pure faith took in human history. The faith of submission to God alone, i.e.

اسلام به معنای گسترده‌اش و جاهلیت، بر سر ذهن‌های انسان با هم رقابت می‌کنند. شیطان می‌کوشد از ضعف‌ها و سرشت انسان، که موجودی با استعداد دوگانه برای پذیرش خیر و شر است، بهره ببرد. او تلاش می‌کند مردم را از ایمان خالص روی‌گردان سازد تا ایشان را در جاهلیت فرو برد. هنگامی که مردم عمیقاً در جاهلیت فرو می‌روند، خداوند پیامبری می‌فرستد تا ایشان را به ایمان خالص بازگرداند. نخستین چیزی که او از ذهن‌های آنان می‌زداید، تسلیم شدن در برابر هر کسی جز خداست، در هر جنبه‌ای از زندگی، نه تنها در آیین‌های عبادی یا باورها. با این روشنی در ذهنمان، می‌توانیم وضعیت امروز بشریت را دریابیم و ماهیت دعوت اسلامی را تعیین کنیم.

islam in its broader sense, and jāhiliyyah compete for human minds. Satan tries to exploit man’s weaknesses and nature as a creature with a dual susceptibility to good and evil. He tries to turn people away from the pure faith in order to sink them into jāhiliyyah. When people have sunk deep into jāhiliyyah, God sends a messenger to turn them back to the pure faith. The first thing he purges from their minds is submission to anyone other than God in any aspect of their life, not merely in worship rituals or beliefs. With this clear in our minds, we can understand humanity’s situation today and determine the nature of Islamic advocacy.

بشریت در مجموع بازگشتی است به جاهلیتی که پیامبر محمد ﷺ در زمان خود آن را نجات داد. این جاهلیت شکلهای گوناگونی دارد. در برخی جوامع، این جاهلیت در انکار آشکار وجود خدا نمایان است، و از این رو به ایمان و باورها مربوط میشود. روشنترین نمونه این گونه، کمونیستها هستند. در برخی دیگر، شناخت مبهم از وجود خدا همراه است با انحراف آشکار در مناسک عبادی و در تسلیم و اطاعت. این وضعیت در میان بتپرستانی چون هندوها دیده میشود، و همچنین در مورد مسیحیان و یهودیان. در جوامع دیگری، پذیرش آشکار وجود خدا و انجام درست مناسک عبادی دیده میشود، اما همراه با انحراف جدی در تصور مردم از معنای گواهی به اینکه معبودی جز خدا نیست و محمد ﷺ فرستاده خداست. در این میان، سردرگمی کامل در مسئله تسلیم و اطاعت نیز وجود دارد. این همان نوع جاهلیتی است که در میان کسانی رواج دارد که ادعا میکنند مسلماناند.

Humanity as a whole reflects a return to the jāhiliyyah from which the Prophet Muĥammad saved it during his lifetime. This jāhiliyyah takes different forms. In some communities, it is reflected in the clear denial of God’s very existence, which means that it pertains to faith and beliefs. The clearest example of this type is that of the Communists. In others, we see a confused recognition of God’s existence and a clear deviation in worship rituals and in submission and obedience. This is the case of idol worshippers like the Hindus, and also the case of the Christians and Jews. In other communities we find a clear admission of God’s existence and a proper performance of worship rituals, coupled with serious deviation in people’s concept of the meaning of the declaration that there is no deity other than God and that Muĥammad is God’s Messenger. There is also utter confusion about the question of submission and obedience. This is the type of jāhiliyyah practised by people who claim to be Muslims.

هر پیامبری به سوی قوم خود فرستاده شد. در آغاز دعوتش، پیامبر یکی از اعضای قوم خود بود و آنان را به عنوان برادر خطاب می‌کرد و همان خیر و نیکی‌ای را برایشان می‌خواست که برادر برای برادران خود می‌خواهد. او می‌خواست که آنان از همه آن خیری بهره‌مند شوند که خود در هدایت خداوند یافته بود و برای آن دلیل روشنی از جانب پروردگارش داشت. این نگرش هر یک از پیامبران در آغاز بود؛ اما در پایان، نگرش هیچ‌یک از آنان یکسان نبود.

Every messenger was sent to his own community. At the start of his message, the messenger would be a member of his community, addressing them as a brother, desiring for them all the goodness a brother desires for his siblings. He wanted them to have all the goodness he had found in God’s guidance, and for which he found clear evidence granted by his Lord. This was the attitude of every single messenger at the beginning; but it was not the same with any of them at the end.

گروهی از میان هر امتی به این پیام پاسخ دادند. آنان شروع به پرستش خدای یگانه کردند. بدین ترتیب، خود را کاملاً تسلیم خدا ساختند و با هم جامعه‌ای از مؤمنان، یا جامعه‌ای مسلمان به معنای گسترده‌تر این واژه، را تشکیل دادند. گروه دیگری پیام را رد کرد، حقانیت آن را انکار نمود و همچنان به خدایانی غیر از خدا سر فرود آورد. آنان در جاهلیت باقی ماندند. بدین ترتیب، به جامعه‌ای از کافران تبدیل شدند.

A group from among every community responded to the message. They began to worship God alone. Thus, they surrendered themselves totally to God, forming together a community of believers, or a Muslim community, in the broader sense of the term. Another group rejected the message, denying its truth and continuing to submit to deities other than God. They remained in jāhiliyyah. Thus, they became a community of unbelievers.

بدین ترتیب، با نگرش‌های متفاوتشان نسبت به پیامبر خدا و پیام او، همان مردم به دو امت تبدیل شدند: یکی امت مسلمان و دیگری بت‌پرست. دیگر یک امت واحد نبودند، با آنکه از یک نژاد و یک اصل بودند. پیوندهای نژاد، سرزمین و منافع مشترک دیگر نمی‌توانستند آنان را متحد کرده و روابطشان را تنظیم کنند. با پیام الهی، پیوندی تازه پدید آمد که همان مردم را متحد یا از هم جدا می‌کرد. این پیوند، پیوند ایمان است، با نوع تسلیمی که لازمه‌اش می‌باشد و با شیوه زندگی‌ای که برای انسان مقرر می‌کند.

This means that by their different attitudes towards God’s messenger and his message, the same people became two communities: one Muslim and the other idolater. They were no longer one community, despite being of the same race and origin. Ties of race, land and common interests could no longer unite them and govern their relations. With the divine message a new bond came into being, uniting or dividing the same people. This is the bond of faith, with the type of submission it requires and the code of living it lays down.

آنچه مدافعان احیای اسلامی امروز باید به روشنی دریابند این است که خداوند هرگز مؤمنان را از کافران جدا نکرد تا زمانی که خود مؤمنان از دیگر افراد قوم خویش جدا شدند. با این کار، آنان رد بت‌پرستی خود را اعلام کردند، تنها در برابر خداوند تسلیم شدند و از اطاعت هرگونه قدرت ستمگر سر باز زدند. آنان همچنین از مشارکت در زندگی اجتماعی جامعه‌ای که تحت حاکمیت قدرتی اجرا‌کنندۀ قوانینی متفاوت با قوانین خداوند اداره می‌شد، خودداری کردند.

این ملاحظات دربارهٔ روایت‌های تاریخی که در این سوره آمده، ماهیت رویکرد اسلامی را، آن‌گونه که در قرآن ترسیم شده، بر ما آشکار می‌سازد. این رویکردی عملی است که در برابر واقعیت‌های انسانی اتخاذ شده است. این تاریخ‌ها هنگامی برای پیامبر ﷺ بازگو شد که در مکه بود. شمار اندک مؤمنان در شهر محصور بودند و پیام عملاً در درون آن شهر در محاصره قرار داشت. راهی که پیش رو بود، برای آن مؤمنان باید دراز، دشوار و بی‌پایان به نظر می‌رسید. این روایت‌ها پایان راه را به آنان نشان داد و مراحل گوناگون پیش رو را ترسیم کرد. بدین‌سان قرآن مؤمنان را دست گرفت و آنان را در راهی یاری داد که ادامهٔ همان مسیری شده بود که از آغاز تاریخ بشر آغاز گشته بود و به آیین راستین تسلیم در برابر خدای یگانه فرا می‌خواند. از این رو، دیگر احساس نمی‌کردند که راهشان بی‌یار و تنهاست.

These observations about the historical accounts given in the sūrah reveal to us the nature of the Islamic approach, as outlined in the Qur’ān. It is a practical approach in the face of human realities. These histories were related to the Prophet when he was in Makkah. The small number of believers were confined to their city, and the message practically besieged within it. The road ahead must have seemed to those believers to be long, arduous and without an end in sight. These histories showed them the end and outlined the different stages ahead. The Qur’ān thus took the believers by the hand, helped them on the road that had become a continuation of the march that started at the beginning of human history advocating the true faith of self-surrender to God alone. Thus, they no longer felt that their road was deserted.

آنها خود را گروهی تازه در یک صف پیوسته می‌دیدند که در جاده‌ای به خوبی ترسیم‌شده حرکت می‌کند. آنان براساس برنامه‌ای مشخص و روشن، از نقطه آغاز تا خط پایان پیش می‌رفتند.

They felt themselves to be a new group in a continuous procession walking along a well charted road. They moved from the starting point to the finishing line according to a well defined plan.

بدین گونه قرآن با جامعه مسلمانان رفتار کرد و آن را در گامهایی امن و سنجیده به پیش برد. همین گونه نیز امروز و در آینده میتواند با دعوتگران احیای اسلامی عمل کند و ایشان را بر همان مسیر پیش ببرد. این دعوتگران به قرآن به عنوان چراغ راهنما نیاز دارند که حرکت آنان را نشان دهد و مراحل آن را ترسیم کند.

Thus did the Qur’ān act with the Muslim community, moving it in safe and measured steps. Thus it can do today and in future with the advocates of Islamic revival, moving them along the same way. These advocates need the Qur’ān as a guiding light, marking its movement and outlining its stages.

هنگامی که قرآن این نقش را ایفا میکند، دیگر صرفاً کلماتی تلقی نمیشود که برای برکت تلاوت شوند. بلکه زنده میگردد، گویی که اکنون از جانب خداوند فرو فرستاده میشود تا جامعهٔ مسلمانان را هدایت کند؛ جامعهای که دستورات آن را به اجرا درمیآورد و به تحقق وعدهٔ خداوند که آن را به روشنی بیان کرده است، امید میبندد.