هنگامی که اسلام در مکه نه دولتی داشت و نه قدرتی برای حکومت، تنها اقتدار قرآن وجود داشت. این اقتدار صرفاً یک اقتدار اخلاقی بود. از این رو، تنها اشارهای به نگرش آینده نسبت به نوشیدن مشروبات داده شد که می‌توان آن را با تأمل در آیهای فهمید که در سورۀ ۱۶، با عنوان النحل یا زنبور عسل آمده است: {و از میوه‌های درخت خرما و تاک، مست‌کننده و روزی نیکو به دست می‌آورید} (نحل: ۶۷). بدین‌ترتیب، مسکرات در برابر رزق نیکویی قرار گرفتند که از میوه‌های درختان خرما و تاک به دست می‌آید. این نشان می‌دهد که مسکرات با رزقی که «نیکو» توصیف شده، متفاوت بودند. در مجموع، این تنها یک اشارۀ ظریف بود که بر وجدان اسلامیِ هنوز نوپا اثر می‌گذاشت. اما نوشیدن، بیش از یک عادت فردی بود. این یک سنت اجتماعی با پیامدهای اقتصادی گسترده بود. این اشارۀ ظریف برای پایان دادن به این سنت طراحی نشده بود.
When Islam did not have a state or the authority to rule in Makkah, there was only the authority of the Qur’ān. This was simply a moral authority. Therefore, only an indication of the forthcoming attitude towards drinking was given, which we may understand when we contemplate the verse which occurs in Sūrah 16, entitled The Bee, or Al-Nahl: “From the fruits of date palm and vines you derive intoxicants as well as wholesome sustenance.” (16: 67) Thus, intoxicants were placed as opposites to the wholesome sustenance made of the fruits of palm and vineyard trees. This suggests that intoxicants were something different from the sustenance described as “wholesome”. All in all, this was merely a fine touch influencing an Islamic conscience that was still in its infancy. Drinking, however, was far more than an individual’s habit. It was a social tradition with far-reaching economic effects. This fine touch was not calculated to end this tradition.
اما در مدینه، اسلام دولتی را بنیان نهاد که از اقتداری درست و استوار برخوردار بود.
In Madinah, however, Islam established a state which wielded proper authority.
با این حال، مواد مست‌کننده با اقتدار دولت و نیروی قانون ممنوع نشد. رویکرد اسلامی بر قرآن تکیه داشت که با شیوه‌ای ملایم، پیوسته و استوار پیش می‌رفت، و از بینش الهی نسبت به انسان و واقعیت‌های اجتماعی او بهره می‌گرفت.
Nevertheless, intoxicants were not forbidden by the authority of the state and the force of law. The Islamic approach relied on the Qur’ān, working its gentle, steady and firm way, to make use of the Divine insight into man and his social realities.
رویکرد اسلامی، ملایم و تدریجی است. این رویکرد از دانش مطلق خداوند نسبت به انسان، و از آنچه برای او و محیط اجتماعی‌اش مناسب است، بهره می‌برد. نخستین بیانیه در این رویکرد، آیهای بود که در سوره دوم، با نام البقره یا گاو، نازل شد. این آیه پاسخی بود به پرسش‌هایی که نشان می‌داد مردمی با وجدان اسلامی تیزبین، نسبت به نوشیدن شراب و قمار احساس ناراحتی کرده بودند: «از تو دربارهٔ شراب و قمار می‌پرسند. بگو: در آن دو، گناهی بزرگ است، هرچند برای مردم سودهایی نیز دارند، اما گناه آن دو از سودشان بسیار بیشتر است.» (۲: ۲۱۹)
The Islamic approach is gentle, gradual. It benefits from God’s absolute knowledge of man, what is suitable for him and his social environment. The first statement in this approach was a verse revealed in Sūrah 2, entitled The Cow, or Al- Baqarah. This was given by way of an answer to questions which indicate that people with a fine Islamic conscience had begun to feel uneasy about drinking and gambling: “They ask you about drinking and gambling. Say: ‘In both there is great evil although they have some benefits for people, but their evil far exceeds their benefit.‘“ (2: 219)
این نخستین ضربه‌ی محکمی بود که به در زده شد و ناگزیر بر وجدان اسلامی اثر می‌گذاشت. ملاکی که حکم حلال، مکروه یا حرام بودن چیزی را مشخص می‌کند این است که آیا زیان یا شرّ آن بیشتر از سودش هست یا نه. در این آیه، به روشنی بیان شده که وضع شراب و قمار چنین است؛ شرّ آنها بسیار بیشتر از سودشان است. اما پرسش از این فراتر می‌رفت.
This was the first loud knock on the door that was bound to have its effect on an Islamic conscience. The criterion which makes something lawful, discouraged or forbidden is whether its harm or evil is greater than its benefit. In this verse we have a clear statement that the case is such with regard to intoxicants and gambling. Their evil is far greater than their benefit. The question, however, went deeper than that.
ما می‌بینیم که عمر، که شاید تیزترین حس اسلامی را داشت، این دعا را می‌کرد: «پروردگارا، دربارهٔ شراب حکمی روشن و قاطع به ما عطا کن.» این نشان می‌دهد که عادت نوشیدن شراب در جامعهٔ عرب تا چه اندازه ریشه دوانده بود.
We find `Umar, who was, perhaps, endowed with the finest Islamic sense, uttering this prayer: “My Lord, give us a clear, categorical statement on wines.” This shows how well entrenched the habit of drinking was in Arabian society.
حوادثی مانند آنچه ذکر شد واقع شد. از این رو، آیهای که اکنون درباره‌اش بحث می‌کنیم نازل شد تا به مؤمنان بگوید: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، در حال مستی به نماز نزدیک نشوید تا آنگاه که بدانید چه می‌گویید.» (آیه ۴۳) در اینجا با رویکردی حکیمانه و نرم روبه‌رو می‌شویم؛ این آیه نمایانگر مرحله‌ای میانی است: میان نشان دادن شراب به‌عنوان چیزی ناپسند، زیرا زیانش بیش از سودش است، و حالت منع کامل، که در آن شراب پلیدی و از کار شیطان دانسته می‌شود. هدف این مرحله میانی شکستن عادت نوشیدن است، با منع نوشیدن در نزدیکی اوقات نماز که تمام روز را فرا می‌گیرد. برخی نمازها آن‌قدر به یکدیگر نزدیک‌اند که برای کسی که به الکل خو گرفته است، فرصتی برای نوشیدن یک یا دو جام و بازیافتن هوشیاری کافی تا آگاهانه بداند چه می‌گوید باقی نمی‌ماند. افزون بر این، اوقات ویژه‌ای برای نوشیدن وجود داشت، یا در آغاز روز یا در شب. همچنین نمازهایی بود که باید در فاصله‌ی میان این اوقات و پس از آنها خوانده می‌شد. از این رو، انسانی که حس اسلامی داشت، ناگزیر لذتی را که از نوشیدن می‌برد با کوتاهی در وظیفه‌ی نماز می‌سنجید. در این مرحله، یک مسلمان خوب نمازش را به هیچ چیز ترک نمی‌کرد. با این حال، عمر دعای خود را تکرار کرد: «پروردگارا، برای ما درباره‌ی شراب حکمی روشن و قطعی بیان فرما.» زمان گذشت و رخدادها پیش آمد، و لحظه‌ای فرا رسید که رویکرد تدریجی حکم نهایی خود را صادر کند. دو آیه در سورهٔ بعدی، یعنی سورهٔ المائده، نازل شد تا بیان کند: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، شراب و قمار و بت‌پرستی و تیرهای قرعه، پلیدی‌ای از کار شیطان‌اند؛ از آنها دوری کنید تا رستگار شوید. شیطان فقط می‌خواهد با شراب و قمار میان شما دشمنی و کینه بیفکند و شما را از یاد خدا و از نماز بازدارد. آیا شما (از این کارها) دست برمی‌دارید؟» (۵: ۹۰-۹۱) همه‌ی مسلمانان از نوشیدن دست کشیدند.
Incidents like the ones quoted above took place. Hence, the verse we are now discussing was revealed to tell the believers: “Do not attempt to pray when you are drunk, [but wait] until you know what you are saying.” (Verse 43) Here we find the wise, gentle approach in action, the verse representing the middle stage between showing drink as repugnant because its harm is greater than its benefit and a state of total prohibition where drink is seen as an impurity of Satan’s work. The purpose of this middle stage being to break the habit of drinking by prohibiting it near prayer times, which span the whole day. Some prayers are too close to each other to allow anyone who is given to alcohol time to take one or two drinks and regain enough sobriety to be fully aware of what he is saying. Besides, there were special times for drinking, either early in the day or in the evening. Plus there were prayers that must be offered both in between these times and following them. Hence, a person with an Islamic sense was sure to weigh up the enjoyment he derives from drinking against neglecting his duty of prayer. At this stage, a good Muslim would not abandon his prayers for anything. Nevertheless, `Umar repeated his prayer: “My Lord, give us a clear, categorical statement on wines.” Time passed and events took place, and the moment arrived when the gradual approach would give its final verdict. Two verses in the next sūrah, The Repast, or Al- Mā’idah, were revealed to state: “Believers: intoxicants, gambling, idolatrous practices and the divining of the future are but a loathsome evil of Satan’s doing. Keep away from them so that you may prosper. By means of intoxicants and gambling Satan seeks only to sow the seeds of enmity and hatred among you, and to turn you away from the remembrance of God and from prayer. Will you not, then, desist?” (5: 90-1) All Muslims stopped drinking.
هنگامی که حکم تحریم صادر شد، در سراسر مدینه تمام ظروف شراب خالی و شکسته شد. در واقع، کسانی که در حال نوشیدن بودند، وقتی از تحریم آگاه شدند، آنچه را در دهانشان بود فرو نبردند. این، بنابراین، پیروزی بزرگی برای قرآن و روش آن بود.
Once the commandment was given, all wine containers were emptied and broken throughout Madinah. Indeed, those who were in the process of drinking did not swallow what was in their mouths when they were informed of the prohibition. It was, thus, a great triumph for the Qur’ān and its approach.
این همه چگونه اتفاق افتاد؟ این معجزهٔ بی‌نظیر در تاریخ بشر چگونه تحقق یافت؟ همهٔ اینها ممکن شد زیرا رویکرد اسلامی به شیوه‌ای منحصربه‌فرد بر انسان اثر می‌گذارد. در اصل، این رویکرد از اقتدار خدا و از اشتیاق یک مسلمان برای خشنود ساختن او بهره می‌گیرد. برای یک مسلمان، خدا در همه حال ناظر بر اوست. از این رو، او نمی‌تواند هدف اصلی خود، یعنی تلاش برای خشنود ساختن خدا، را از نظر دور دارد. افزون بر این، اسلام به پیروانش دغدغه‌های بزرگ‌تری می‌دهد تا وقت خود را صرف آنها کنند، و این دغدغه‌ها جای آن زمانی را می‌گیرند که پیش‌تر صرف نوشیدن شراب و هر لذتی که از آن حاصل می‌شد، می‌شد. هرگونه احساس زیان و محرومی که در جوامع غیراسلامی بر مردم سنگینی می‌کند، با احساسی خوشایند از رضایت و کامیابی در پرتو اسلام، آزادی آن، و روحیهٔ گشودگی‌ای که این زندگی را با زندگی آخرت پیوند می‌دهد، جایگزین می‌شود.
How did it all happen? How was this miracle, unparalleled in human history, achieved? It was all made possible because the Islamic approach works on man in a unique way. Essentially, it employs God’s authority and a Muslim’s keenness to please Him. To a Muslim, God oversees him at all times. Hence, he cannot lose sight of his top priority of trying to please God. Moreover, Islam gives its followers greater concerns to spend their time on, and these replace that time which was wasted on drinking and any pleasure derived from it. Any sense of loss, which weighs heavily on people in un-Islamic societies, is replaced with a pleasant feeling of fulfilment in the light of Islam, its freedom, and its sense of openness which unites this life with the life to come.
مهمتر از این، اسلام به انسان احساس رضایتمندی ناشی از ایمان را می‌بخشد. برای یک مسلمان، این زندگی خوشایند، شاد و آیندهنگر می‌شود و با احساس صمیمیت با خدا روشن می‌گردد. مواد مخدر و مسکرات که بر تخیل اثر می‌گذارند و احساسات کاذبِ خوشبختی ایجاد می‌کنند و همچنین سردردی واقعی به بار می‌آورند، دیگر برای مسلمان هیچ وسوسه‌ای ندارند. قمار و دیگر سرگرمی‌های مشابه، و نوشیدن الکل نیز، جنون و هوسی است که تفاوت چندانی با دیگر هوس‌ها ندارد، مانند مسابقات ورزشی، مسابقات سرعت، سینما، مد و گاوبازی. اینها در واقع نمودی از تهیدستی معنوی‌اند که در نبودِ ایمان و فقدان دغدغه‌ای والا که انرژی انسان را به خود مشغول دارد، بازتاب می‌یابد. خود اینها گواه ورشکستگی تمدن مدرن‌اند؛ تمدنی که از برآوردن نیازهای طبیعی و بهره‌برداری از منابع طبیعی انسان به شیوه‌ای پاک و سالم ناتوان مانده است. همین تهی‌بودگی و ورشکستگی است که مردم را وادار می‌کند خلأیی را که در زندگی خود احساس می‌کنند با شراب و قمار پر کنند. افزون بر این، این بیماری‌های اجتماعی نه‌تنها سبب فساد و تباهی‌اند، بلکه موجب اختلالات روانی و عصبی نیز می‌شوند.1
More importantly, Islam gives man the sense of fulfilment generated by faith. To a Muslim, this life becomes pleasant, happy, forward looking, enlightened with a sense of intimacy with God. Intoxicants, which work on the imagination and generate false feelings of happiness and also cause a real headache, no longer present any temptation for a Muslim. Like gambling and other such fun, drinking is a craze, which is not really different from any other craze, such as sporting events, speed races, cinema, fashion and bull fighting. These are simply a manifestation of a spiritual emptiness reflected in the absence of faith and a lack of high concern consuming one’s energy. They are, in themselves, evidence of the bankruptcy of modern civilisation that finds itself unable to fulfil natural needs and to tap the natural resources of man in a clean, healthy way. It is such emptiness and bankruptcy that leads people to fill the vacuum they feel in their lives with wine and gambling. What is more, these social diseases are not only the cause of perversion but also of mental and nervous disorders.1
آن معجزه‌ای که در تاریخ بشر یگانه باقی مانده است، نتیجهٔ صرف کلمات نبود. نتیجهٔ یک رویکرد کامل بود که آن کلمات آن را تعریف کرده و پروردگار بشریت آن را تدوین کرده است، نه انسان‌های عادی. همین است که این رویکرد را از همهٔ رویکردهای ساختهٔ دست بشر متمایز می‌کند، رویکردهایی که به‌طور کلی دستاورد اندکی دارند.
That miracle, which remains unique in the history of man, was not the result of mere words. It was the result of a complete approach defined by those words and formulated by the Lord of mankind, not by ordinary human beings. This is what distinguishes this approach from all man-made approaches, which, generally speaking, achieve very little.
مسئله این نیست که یک اندیشه یا قاعده‌ای چگونه بیان شود. فیلسوفان، روشنفکران، شاعران و حاکمان بسیار می‌نویسند و قواعد و حکمت‌هایی صورت‌بندی می‌کنند. هر فیلسوف یا ادیب ممکن است سخنان نغزی بنویسد که به نظر می‌رسد رویکردی کامل یا مکتبی را تشکیل می‌دهد. با این حال، چنین مکتبی تأثیر چندانی بر ذهن و وجدان مردم ندارد، زیرا پشتوانه‌ای از اقتدار ندارد. این منبعِ سخن است که به آن اقتدار می‌بخشد. چگونه سخنان یک انسان می‌تواند اقتداری همانند آنچه در نظامی که خداوند به ما عطا کرده ذاتی است، به دست آورد؟ هنگامی که پاسخ این پرسش در ذهن مردم روشن شود، دیگر خود را به صورت‌بندی نظام‌ها و قواعدی که با آنچه پروردگار انسان‌ها به ما داده متفاوت است، نخواهند پرداخت. تنها او می‌داند چه چیزی برای انسان مناسب است و تنها حکمت و توانایی او بی‌پایان است. با این حال، خودبزرگ‌بینی مردم همچنان مانع از شناخت این حقایق می‌شود.
The question is not how a certain idea or rule is stated. Philosophers, intellectuals, poets and rulers write extensively and formulate rules and maxims. Any philosopher or man of letters may write fine words which may appear to constitute a complete approach or a doctrine. However, such a doctrine has but little effect on people’s minds and consciences because it has no authority behind it. It is the source of the statement that gives it authority. How can the words of a human being acquire an authority similar to that which is intrinsic in the system given to us by God? When the answer is clear in people’s minds, they will stop formulating for themselves systems and rules which are different from those given to us by God, the Lord of mankind. Only He knows what is suitable for man and only His wisdom and ability are limitless. Yet people’s conceit still prevents them from recognising these facts.
«و اگر بیمار باشید، یا در سفر باشید، یا یکی از شما از قضای حاجت آمده باشد، یا با زنان همبستر شده باشید و آب نیابید، پس با خاکی پاک تیمم کنید و آن را به صورت‌ها و دست‌های خود بکشید. همانا خداوند بسیار بخشاینده و آمرزنده است.» (آیه ۴۳)
But if you are ill, or travelling, or if one of you has come from the toilet, or if you have cohabited with a woman and can find no water, then have recourse to pure dust, passing therewith lightly over your faces and your hands. God is indeed Most Lenient, Much- Forgiving. (Verse 43)