در بخش آغازین این سوره، بخشی از زندگی در خانهی پیامبر ﷺ به تصویر کشیده میشود؛ واکنشها و پاسخهایی میان برخی از همسران ایشان، و میان آنان و خود پیامبر ﷺ. همچنین نشان داده میشود که این واکنشها و پاسخها چگونه در زندگی جامعهی مسلمانان بهطور کلی بازتاب یافت. پس از آن، دستوراتی به جامعه داده میشود که بر پایهی آنچه در خانههای پیامبر ﷺ، میان همسرانش رخ داده بود، صادر شده است.
In its opening section, this surah presents an episode of life in the Prophets home, showing some of the reactions and responses between some of his wives, and between them and himself. It also shows how these reactions and responses were reflected in the life of the Muslim community as a whole. This is followed by directives given to the community on the basis of what took place in the Prophets homes, between his wives.
زمانِ وقوعِ این حوادث دقیقاً مشخص نیست، اما با مراجعه به گزارشهای گوناگونی که آنها را شرح میدهند، روشن میشود که قطعاً پس از ازدواج پیامبر ﷺ با زینب بنت جحش رخ دادهاند.
The time when these events took place is not precise, but reference to the various reports detailing them confirm that they definitely occurred after the Prophets marriage to Zaynab bint Jahsh.
ممکن است مفید باشد که در اینجا خلاصهای از ازدواجها و زندگی خانوادگی پیامبر ﷺ در آن زمان ارائه شود. این کار به ما کمک میکند تا رویدادهای اشارهشده در این سوره را تصور کنیم. این شرح مختصر بر اساس جوامع السیرۃ اثر ابن حزم و سیرۀ پیامبر ﷺ نوشتهٔ ابن هشام تنظیم شده است. همچنین در جاهای مناسب، چند توضیح کوتاه نیز خواهیم افزود.
It may also be useful to give here a summary of the Prophet s marriages and his home life at that time. This will enable us to visualize the events referred to in the surah. This brief outline is based on Jawami' al-Slrah by Ibn Hazm and the Prophet’s biography by Ibn Hisham. We will also add some brief comments as appropriate.
پہلی زوجۂ مطہرہ نبی ﷺ خدیجہ بنت خویلد تھیں۔ جب نبی ﷺ نے ان سے نکاح کیا تو آپ ﷺ کی عمر ۲۵ سال تھی، یا شاید ۲۳ سال۔ اور خدیجہ کی عمر ۴۰ سال یا اس سے بھی زیادہ تھی۔ وہ نبی ﷺ کی مدینہ ہجرت سے تین سال پہلے وفات پا گئیں۔ آپ ﷺ نے ان کی زندگی میں کسی اور خاتون سے نکاح نہیں کیا، اور اس وقت آپ ﷺ کی عمر پچاس سال سے زیادہ ہو چکی تھی۔
The Prophets first wife was Khadijah bint Khuwaylid. He was 25, or perhaps 23,’ when he married her. She was 40 or even older.12 She died three years before the Prophets migration to Madinah. He did not marry another wife during her lifetime, and by then he was over 50 years of age.
بعد از وفات خدیجه، پیامبر ﷺ با سوده بنت زمعه ازدواج کرد.
After Khadijah’s death, the Prophet married Sawdah bint Zima'h.
هیچ روایتی وجود ندارد که نشان دهد او زیبا یا جوان بوده است.
There are no reports to suggest that she was either pretty or young.
او بیوهی سَکران بن (عمرو بن (عبد شمس بود. شوهرش از مسلمانان نخستین بود و از جملهی اولین مهاجران به حبشه. پس از مرگ او، پیامبر ﷺ با او ازدواج کرد.
She was a widow of al-Sakran ibn (Amr ibn (Abd Shams. Her husband was one of the early Muslims, and he was among the first migrants to Abyssinia. When he died, the Prophet married her.
پھر اُنہوں نے عائشہ بنت ابو بکر سے نکاح کیا۔ وہ بظاہر کم سن تھیں، اور اُنہوں نے اُن کے ساتھ اپنی شادی کی تقریب اُس وقت تک نہیں کی جب تک وہ مدینہ میں آباد نہ ہو گئے۔ وہ واحد کنواری خاتون تھیں جن سے اُنہوں نے نکاح کیا، اور وہی وہ تھیں جن سے وہ سب سے زیادہ محبت کرتے تھے۔ کہا جاتا ہے کہ نکاح کے وقت اُن کی عمر صرف نو برس تھی۔ آپ ﷺ کے وفات پانے تک وہ آپ ﷺ کے ساتھ نو سال اور پانچ مہینے رہ چکی تھیں۔
He then married ‘A’ishah bint Abu Bakr. She apparently was young, and he did not hold his wedding with her until he had settled in Madinah. She was the only virgin he married, and she was the one he loved most. It is said that she was only nine years of age at the time of her marriage.3 By the time he passed away, she had been with him nine years and five months.
سپس پیامبر ﷺ حفصه دختر عمر را به همسری گرفت، کمی بیش از دو سال پس از اقامت در مدینه. او پیش از این شوهر کرده بود. پدرش او را به ازدواج ابوبکر و عثمان درآورده بود، اما هر دو نپذیرفتند. پیامبر ﷺ به پدر او وعده داده بود که برای دخترش بهتر از آن را فراهم کند، پس خود با او ازدواج کرد.
The Prophet then married Hafsah bint ‘Umar, just over two years after settling in MadTnah. She had been married before. Her father had offered her in marriage to Abu Bakr and to ‘Uthman, but they both declined. The Prophet had promised her father something better for her so he married her himself.
سپس او با زینب بنت خزیمه ازدواج کرد. شوهر اولش، عُبیده بن حارث بن عبدالمطلب، در جنگ بدر کشته شد. زینب در زمان حیات پیامبر ﷺ درگذشت. همچنین روایت شده که شوهر اولش عبدالله بن جحش بوده که در جنگ احد به شهادت رسید. شاید این روایت دقیقتر باشد.
He then married Zaynab bint Khuzaymah. Her first husband, ‘Ubaydah ibn al-Harith ibn ‘Abd al-Muttalib, was killed at the Battle of Badr. Zaynab died during the Prophet s lifetime. It is also reported that her first husband was ‘Abdullah ibn Jahsh who fell a martyr at the Battle of Uhud. Perhaps this report is more accurate.
پیامبر ﷺ همچنین با ام سلمه ازدواج کرد. شوهر اول او، ابوسلمه، در جنگ احد زخمی شد و زخمش تا زمان مرگش بهبود نیافت. سپس پیامبر ﷺ با او ازدواج کرد و از فرزندان او از شوهر نخستینش سرپرستی نمود.
The Prophet also married Umm Salamah. Her first husband, Abu Salamah, was wounded at the Battle of Uhud, and his wound did not heal until he died. The Prophet then married her, looking after her children by her first husband.
زینب بنت جحش همسر بعدی ایشان بود. خود ایشان او را به ازدواج زید بن حارثه درآورده بودند، که پیشتر خدمتگزار ایشان بود و او را همچون پسر خوانده بودند، اما زندگی زناشویی میان او و زید با دشواریهای بسیار همراه بود. از این رو، زید او را طلاق داد. داستان آن دو را در بحث از آیات ۳۶ تا ۴۰ سورهٔ ۳۳، الأحزاب، در جلد چهاردهم (XIV.4) نقل کردهایم. او زیبا بود. در واقع، او کسی بود که عایشه بیش از همه خود را توانا به رقابت با او میدید، زیرا او پسرعموی پیامبر ﷺ بود، از دختر عمهٔ ایشان زاده شده بود، و به سبب زیباییاش.
Zaynab bint Jahsh was his next wife. He himself had given her in marriage to Zayd ibn Harithah, his former servant whom he had adopted as a son, but marital life between her and Zayd was fraught with difficulties. So, he divorced her. We related their story when discussing verses 36—40 of Surah 33, The Confederates, in Volume XIV.4 She was pretty. Indeed, she was the one ‘A’ishah felt most able to compete with because she was the Prophets cousin, born to his paternal aunt, and because of her beauty.
جویریہ بنت الحارث بعد از آن، همسری بود که پیامبر ﷺ او را به همسری گرفت. این ازدواج در اواسط سال ششم هجری اتفاق افتاد.
Juwayriyyah bint al-Harith was the next wife to be taken by the Prophet. This was in the middle of the sixth year of the Islamic calendar.
ابن اسحاق این روایت را به عایشه نسبت میدهد: «هنگامی که پیامبر ﷺ زنانی را که پس از غزوه بنی المصطلق به اسارت گرفته شده بودند میان مسلمانان تقسیم کرد، جویریه به ثابت بن قیس بن شماس یا پسرعموی او رسید. او با ثابت توافق کرد تا در ازای مبلغی آزادی خود را بخرد. جویریه زیبا بود و هر که او را میدید مجذوب زیباییاش میشد. او نزد پیامبر ﷺ آمد تا برای پرداخت مبلغ آزادیاش کمک بخواهد. وقتی او را دیدم که بر آستانه خانهام ایستاده است، از او بدم آمد، زیرا میدانستم پیامبر ﷺ همان زیباییای را در او خواهد دید که من دیدم. او به اتاق پیامبر ﷺ داخل شد و گفت: "ای فرستاده خدا! من جویریه دختر حارث هستم. پدرم سرور قبیله خود است. تو از مصیبتی که بر من وارد شده آگاهی. آمدهام تا برای پرداخت بهای آزادیام کمک بخواهم، زیرا با آقایم توافق کردهام که خود را بخرم." پیامبر ﷺ به او گفت: "آیا چیزی بهتر از این را نمیخواهی؟" او پرسید: "آن چیست، ای فرستاده خدا؟" فرمود: "من بهای آزادی تو را میپردازم و با تو ازدواج میکنم." گفت: "میپذیرم." پیامبر ﷺ فرمود:
Ibn Ishaq attributes the following report to ‘A’ishah: “When the Prophet distributed the women taken slaves after the Expedition of al-Mustalaq, Juwayriyyah fell to Thabit ibn Qays ibn Shammas or his cousin. She made an agreement with him to buy her own freedom. She was very pretty. Anyone who saw her felt very attracted. She went to the Prophet seeking his help in paying what she owed for her freedom. When I saw her at my doorstep, I hated her, realizing that the Prophet would see of her beauty what I saw. She entered his room and said to him: ‘Messenger of God. I am Juwayriyyah bint al-Harith. My father is the chief of his tribe. You are not unaware of the trouble that has befallen me. I am here to seek your help in paying for my freedom after I had made an agreement to so buy myself.’ He said to her: ‘What about something better?’ She asked him: ‘What is that, Messenger of God?’ He said: ‘I will pay for your freedom and marry you.’ She said: ‘I accept.’ He said:
«این یک معامله است.» پیامبر پس از صلح حدیبیه با امّ حبیبه دختر ابوسفیان ازدواج کرد. او به حبشه هجرت کرده بود، اما شوهرش، عبیدالله بن جحش، در آنجا مسیحی شد و او را ترک کرد. پیامبر ﷺ به او پیشنهاد ازدواج داد. این نجاشی، پادشاه حبشه، بود که عقد ازدواج را جاری کرد و مهریهٔ او را از طرف پیامبر ﷺ پرداخت.5
‘It is a deal.’” The Prophet married Umm Habibah bint Abu Sufyan after the al-Hudaybiyah Peace Treaty. She had migrated to Abyssinia, but her husband, ‘Ubaydullah ibn Jahsh, converted to Christianity there and left her. The Prophet proposed marriage to her. It was King Negus who officiated at the marriage and paid her dowry on behalf of the Prophet.5
او سپس به مدینه بازگشت.
She then returned to Madinah.
پس از نبرد خیبر، پیامبر ﷺ با صفیه بنت حیی بن اخطب ازدواج کرد. پدرش رئیس قبیلهٔ یهودی بنی نضیر بود. او پیش از این با کنانه بن ابی الحقیق، رهبر یهودی، ازدواج کرده بود. ابن اسحاق روایت میکند که «او همراه زن دیگری که اسیر شده بود نزد وی آورده شد. بلال آن دو را از میان میدان نبرد میگذراند و از کنار شماری از یهودیانی که کشته شده بودند عبور میکردند. آن زن دیگر هنگام گذشتن از کنار آنان با صدای بلند فریاد میزد و خاک بر سر خود میریخت. پیامبر ﷺ فرمود: "این زن شیطانصفت را از من دور کنید." سپس دستور داد صفیه را پشت سر خود نگه دارند و عبای خود را بر او انداخت.»
Following the Battle of Khaybar, the Prophet married Safiyyah bint Huyayy ibn Akhtab. Her father was the chief of the Jewish tribe, al-Nadir. She had been married to Kinanah ibn Abi al-Huqayq, a Jewish leader. Ibn Ishaq reports that “she was brought to him with another woman who had fallen prisoner. Bilal walked them through the battlefield passing a number of Jews who had been slain. The other woman cried out loud as they passed by, throwing dust over her own head. The Prophet said: ‘Take this devil woman away from me.’ He ordered that Safiyyah be kept behind him, throwing his robe over her.
یاران او بدین ترتیب دریافتند که او خودش آن زن را خواهد گرفت. از پیامبر ﷺ روایت شده که به بلال فرمود: «آیا تو از مهربانی بیبهرهای؟»
His Companions thereby realized that he would take her himself. The Prophet is reported to have said to Bilal: ‘Are you devoid of compassion?
«چگونه میتوانی دو زن را از میان محلهایی عبور دهی که مردانشان در آن کشته شدهاند؟» میمونہ بنت الحارث بن حزن آخرین همسر پیامبر ﷺ بود. او خالهی مادری خالد بن ولید و عبدالله بن عباس بود. پیش از ازدواج با پیامبر ﷺ، همسر ابورُہم بن عبدالعزی بود، یا شاید حویطب بن عبدالعزی.
How can you walk two women through the grounds where their men folk have been killed?”’ Maymunah bint al-Harith ibn Hazn was the last of the Prophet’s wives. She was the maternal aunt of Khalid ibn al-Walid and ‘Abdullah ibn ‘Abbas. Before marrying the Prophet she was married to Abu Ruhm ibn ‘Abd al-‘Uzza, or perhaps Huwaytib ibn ‘Abd al-‘Uzza.
بدین ترتیب، دلایل خاصی را میبینیم که ازدواج پیامبر ﷺ با هر یک از همسرانش را ضروری ساخت. به جز زینب بنت جحش و جویریه بنت حارث، هیچیک جوان یا بهویژه جذاب برای مردان نبودند. عایشه کسی بود که او بیش از همه دوستش میداشت. حتی در مورد آن همسرانی که جوان و زیبا بودند، عوامل روانی و انساندوستانهای در ازدواجهایشان دخیل بود. این عوامل جذابیت آنان را افزایش میداد. من جاذبه جسمانی یا زیباییای را که عایشه در لحظه دیدن جویریه احساس کرد انکار نمیکنم یا نادیده نمیگیرم، و زیبایی زینب نیز بر همگان آشکار بود. نیازی به انکار این نیست که چنین عناصر انسانی بخشی از زندگی پیامبر ﷺ بودهاند. با این حال، این عناصر نمیتوانند مبنای اتهاماتی باشند که دشمنان پیامبر ﷺ مطرح کردند و پیروانش آنها را رد کردند. او بهعنوان یک انسان برگزیده شد، اما با ویژگیها و خصوصیات برتر. انگیزههای او برای هر کاری که در زندگیاش انجام داد، از جمله ازدواجهایش، که متفاوت بودند، با ویژگیهای برتر او همخوانی داشت. او در خانهاش، همچون انسانی که مسئولیت ابلاغ پیام خدا به او سپرده شده بود، با همسرانش زندگی میکرد. در واقع، خداوند به او فرمان داد که این حقیقت را اعلام کند: {بگو: پروردگارم منزه است؛ آیا جز این است که من بشری فرستادهشده هستم؟} [سوره الإسراء، آیه ۹۳]
Thus, we see the special reasons that made it necessary for the Prophet to marry each of his wives. Apart from Zaynab bint Jahsh and Juwayriyyah bint al-Harith, none were young or particularly attractive to men.6 ‘A’ishah was the one he loved most. Even in the case of those wives who were young and beautiful, there were psychological and humanitarian factors involved in their marriages. These increased their attraction. I do not deny or disregard the physical attraction, or beauty ‘A’ishah felt the moment she saw Juwayriyyah, while Zaynab’s beauty was also known to all. There is no need to deny that such human elements were a part of the Prophet’s life. These cannot, however, form the basis for accusations levelled by the Prophet’s enemies and which were denied by his followers. He was chosen as a human being, but with superior qualities and characteristics. Different as they were, his motives for whatever he did in his life, including his marriages, matched his superior qualities. In his home, he lived with his wives as a human being entrusted with the delivery of God’s message. Indeed, God commanded him to declare the fact: “Say, 'Limitless in His glory is my Lord. Surely I am only a man and a Messenger(17: 93)
او با همسرانش زندگی لذتبخشی داشت، و آنان نیز همینگونه. عایشه میگوید: «هنگامی که پیامبر ﷺ با همسرانش تنها بود، مهربانترین و بخشندهترین مردم بود، همواره لبخند میزد و میخندید.» [روایت سیوطی و ابن عساکر.] با این حال، این وضع تنها به آنچه خود او از خُلق، مهربانی، آداب و رفتارش میتوانست ارائه دهد مربوط میشد. اما زندگی مادی آنان بیشتر زندگیای در فقر بود، حتی پس از آنکه جامعه مسلمانان چند پیروزی به دست آورد و غنایم فراوانی گرفت. در شرح سورۀ الأحزاب، که آن را «الأحزاب» مینامیم، به بحرانی پرداختیم که در خانۀ پیامبر ﷺ رخ داد، هنگامی که همسرانش خواستار افزایش هزینۀ زندگی خانه شدند.7
He enjoyed life with his wives, as so did they. ‘A’ishah states: “When the Prophet was alone with his wives, he was the most lenient and generous of people, always smiling and laughing.” [Related by al-Suyuti and Ibn ‘Asakir.] Yet this applied to what he himself could offer out of his character, compassion, manners and behaviour. As for their material life, it was mostly a life of poverty, even after the Muslim community achieved several victories and made plentiful gains. In commenting on Surah 33, The Confederates, we discussed the crisis that took place in the Prophet s home when his wives asked for more housekeeping money.7
مسئله با انتخابی به پایان رسید که به این شرح به آنان عرضه شد:
The problem ended with a choice put to them in the following terms:
«ای پیامبر! به همسرانت بگو: "اگر زندگی دنیا و زینتهای آن را میخواهید، بیایید تا به شما بهرهای دهم و به نیکویی رهایتان کنم؛ و اگر خدا و پیامبرش و سرای آخرت را میخواهید، بدانید که خدا برای نیکوکاران از میان شما پاداشی بزرگ آماده کرده است."» (۳۳: ۲۸-۲۹) همه آنان خدا و پیامبرش و سرای آخرت را برگزیدند.
“ Prophet! Say to your wives: 'If you desire the life of this world and its charms, I shall provide for you and release you in a becoming manner; but if you desire God and His Messenger and the life of the hereafter, know that God has readied great rewards for those of you who do good'” (33: 28-29) They all chose God, His Messenger and the life of the hereafter.
با این حال، زندگی در خانهٔ پیامبر ﷺ آنچنان نبود که احساسات و حسادتهای طبیعی انسانی را در ذهن همسران او خاموش کند. گاهی میان آنان اختلافهایی پیش میآمد، درست مانند آنچه میان زنان در شرایط مشابه ممکن است رخ دهد. دیدیم که هنگامی که عایشه جویریه را دید، امیدوار شد که پیامبر ﷺ او را نبیند، زیرا یقین داشت که ایشان زیبایی او را خواهند پسندید. و درست هم گفته بود. خود عایشه موقعیتی را دربارهٔ خود و صفیه نقل میکند: «به پیامبر ﷺ گفتم: "همین بس که صفیه چنین و چنان است" [یعنی کوتاهقد است]. فرمود: "سخنی گفتی که اگر در دریا ریخته شود، آن را تیره میکند."» [روایت ابوداود.] همچنین گزارش میکند که هنگامی که آیاتی نازل شد که به همسران پیامبر ﷺ اختیار میداد، نخستین کسی که از او پرسیده شد خودش بود و او ماندن با پیامبر ﷺ را برگزید. همچنین خواست که اگر کدام یک از دیگر همسران نیز چنین بپرسد، ایشان انتخاب او را به آنان نگویند. پیامبر ﷺ به او فرمود: «خداوند مرا نفرستاده است که کار را بر مردم دشوار کنم، بلکه مرا معلمی فرستاده که آسانگیری میکند. اگر کسی از آنان بپرسد، انتخاب تو را به او خواهم گفت.» [روایت مسلم.] این گزارشهایی که عایشه دربارهٔ خودش بیان میکند، که راستگویی و آموزش اسلامی درخشان او را نشان میدهد، تنها نمونههایی از بسیاری دیگرند که شیوهٔ طبیعی رفتار مردم عادی در چنین وضعیتی را بازتاب میدهند.
Nevertheless, life in the Prophet s home was not such as to stifle normal human feelings and jealousies in his wives’ minds. Sometimes they had their disagreements, just like those that may occur among women in similar circumstances. We have seen how the moment ‘A’ishah saw Juwayriyyah, she hoped that the Prophet would not see her because she was certain he would appreciate her beauty. She was right. ‘A’ishah herself mentions a situation involving her and Safiyyah: “I said to the Prophet: ‘It is enough that Safiyyah is so and so,’ [meaning, she was short]. He said to me: ‘You have said a word which could colour an entire sea.’” [Related by Abu Dawud.] She also reports that when the verses giving the Prophet’s wives the choice referred to above, she was the first to be asked, and she chose to stay with the Prophet. She also requested that he not tell his other wives of her choice should any of them so ask. He said to her: “God has not sent me to make things hard for people. He sent me as a teacher who makes things easier. I will tell anyone of them about your choice should any care to ask.” [Related by Muslim.] These reports given by ‘A’ishah about herself, reflecting her truthfulness and her shining Islamic education, are only examples of many others reflecting the normal way ordinary people behave in such a situation.
آنها همچنین نشان میدهند که پیامبر ﷺ چگونه پیام خود را از طریق الگوی نیکو ابلاغ میکرد؛ با پرورش ویژگیهای برتر اعضای خانوادهاش، همانگونه که پیام خود را در میان جامعهاش با الگوی نیکو ابلاغ میکرد.
They also show how the Prophet delivered his message through good example, cultivating the better characteristics of his household members, just as he delivered it by good example within his community.