این سوره نغمه‌ای ژرف و آرام است که به تأمل، امید و بیم فرامی‌خواند. انسان را هشدار می‌دهد که برای روز حساب آماده باشد. دل آدمی را به دو عرصه‌ی وسیع می‌برد: زندگی آخرت با جهان بی‌کران و صحنه‌های پرتحرک آن؛ و عرصه‌ی محسوس هستی، با نشانه‌هایی که خداوند در همه‌ی مخلوقاتی که در این هستی شریک‌اند گسترده و برای همگان آشکار ساخته است. پس از این دو صحنه‌ی بزرگ، سوره انسان را به حساب روز قیامت، به قدرت خداوند و به بازگشت حتمی به سوی او یادآوری می‌کند. در سراسر سوره، سبک آن با ژرفای لحنش مشخص می‌شود.

This sūrah is a deep and calm melody which invites meditation, hope and fear. It warns man to be ready for the day of reckoning. It carries man’s heart into two vast spheres: the life hereafter with its limitless world and moving scenes; and the visible sphere of existence, with the signs God has spread in all the creatures sharing this existence held out for everyone to see. After these two great scenarios, the sūrah reminds man of the reckoning on the Day of Judgement, of God’s power, and of the inevitable return to Him. Throughout, the style is characterized by its depth of tone:

این کار آرام است، اما بسیار مؤثر، قدرتمند و شگفت‌انگیز.

it is calm but highly effective, powerful and awesome.

آیا داستان «فراگیرنده» به تو رسیده است؟ (آیهٔ ۱) این سوره با این آغاز می‌خواهد دل‌ها را به سوی خدا بازگرداند، انسان‌ها را به نشانه‌های او در جهان هستی، به حسابرسی او در روز قیامت و به پاداش حتمی‌اش یادآوری کند. آغاز سوره با این پرسش است که بزرگی موضوع را می‌رساند و بر یک خبر مثبت دلالت دارد. این پرسش نشان می‌دهد که مسئلهٔ آخرت پیش‌تر تأیید شده و یادآوری‌های پیشین داده شده است. روز رستاخیز در اینجا نامی تازه دارد: «فراگیرنده»، که نشان می‌دهد بلایی بر آدمیان فرود خواهد آمد و با هول و هراس‌هایش آنان را در بر خواهد گرفت. این یکی از نام‌های تأثیرگذاری است که در سوره‌های این مجلد آمده است. نام‌های دیگر عبارت‌اند از: «فراگیرِ سهمگین»، «کرکنندهٔ گوش‌ها» و «رویداد حیرت‌انگیز»؛ و همهٔ آن‌ها با لحن کلی و ماهیت این سوره‌ها تناسب دارند.

“Have you heard the story of the Enveloper?” (Verse 1) With this introduction, the sūrah wants to make hearts turn back to God, to remind men of His signs in the universe, His reckoning on the Day of Judgement, and His certain reward. It starts with this inquiry, which implies greatness and indicates a positive statement. It points out that the question of the hereafter had already been affirmed and earlier reminders had been given. The Day of Resurrection is here given a new name, “the Enveloper”, which suggests that a calamity will befall mankind and envelop them with its horrors. It is one of the many evocative names mentioned in the sūrahs included in this volume. Others are: The Overwhelming, The Deafening, The Stunning Event. They all suit the general tone and nature of these sūrahs.

این سوره با یک پرسش آغاز می‌شود: «آیا داستان الغاشیه به تو رسیده است؟» (آیه ۱) سپس بخشی از داستان آن را بیان می‌کند: «در آن روز چهره‌هایی خوار و افسرده‌اند، رنج‌کشیده و خسته، که به آتشی سوزان درمی‌آیند، و از چشمه‌ای جوشان نوشانده می‌شوند. خوراکشان جز خارِ خشک نیست که نه فربه می‌کند و نه گرسنگی را برطرف می‌سازد.» (آیات ۲ تا ۷) صحنه رنج و شکنجه پیش از صحنه شادی آمده است، زیرا این صحنه با دلالت‌های نامی که بر آن رویداد نهاده شده، یعنی «الغاشیه»، و با تأثیری که از آن برمی‌خیزد، هماهنگ‌تر است.

The sūrah opens with a question: “Have you heard the story of the Enveloper?” (Verse 1) It follows this by relating part of its story: “Some faces on that day are downcast, labour weary, worn out, about to enter a scorching fire, made to drink from a boiling fountain. Their only food shall be nothing but dry thorns, which will neither nourish nor satisfy their hunger.” (Verses 2-7) The scene of suffering and torture is given before the scene of joy, because the former is closer to the connotations of the name given to the event, the Enveloper, and the impressions it generates.

بدین ترتیب به ما گفته شده است که در آن روز چهره‌هایی هست که فروتن، افسرده و فرسوده به نظر می‌رسند. این چهره‌ها متعلق به کسانی است که رنج برده و تلاش کرده‌اند اما نتایج رضایت‌بخشی به دست نیاورده‌اند. در واقع، نتایجی که آنان به دست می‌آورند کاملاً بی‌حاصل است، که ناامیدی ایشان را افزایش می‌دهد و نگاه خوار و خسته را بر چهره‌هایشان نمایان می‌سازد.

Thus we are told that there are on that day faces which look humble, downcast and worn out. They belong to people who have laboured and toiled without satisfactory results. Indeed the results they get are a total loss, which increases their disappointment, and causes looks of humiliation and exhaustion on their faces.

از این رو آنان «رنجور و فرسوده» توصیف شده‌اند (آیهٔ ۳). آنان برای چیزی غیر از راه خدا رنج برده و تلاش کرده بودند. کارشان به‌طور کامل برای خودشان و خانواده‌شان بود، برای جاه‌طلبی‌های خودشان در زندگی این دنیا. سپس [در قیامت] می‌آیند تا میوهٔ رنج‌هایشان را درو کنند، در حالی که برای زندگی آخرتشان هیچ توشه‌ای فراهم نکرده‌اند. از این رو پایان کارشان را با ترکیبی از خواری، خستگی، بدبختی و ناامیدی مواجه می‌شوند. افزون بر همهٔ این‌ها، در «آتشی سوزان» می‌سوزند (آیهٔ ۴).

Hence they are described as “labour weary, worn out”. (Verse 3) They had laboured and toiled for something other than God’s cause. Their work was totally for themselves and their families, for their own ambitions in the life of this world. Then they come to reap the fruits of their toil, not having made any provision for their future life. Hence they face the end with a mixture of humiliation, exhaustion, misery and hopelessness. In addition to all this they roast “at a scorching fire.” (Verse 4)

آنان را از چشمهای جوشان نوشانده میشوند. غذایشان جز خار خشکی نخواهد بود که نه فربه میکند و نه گرسنگی را برطرف میسازد. (آیات ۵ تا ۷) واژهٔ «ضریع» در متن عربی به «خار خشک» ترجمه شده است. با این حال، برخی مفسران میگویند که منظور از آن درختی آتشین در دوزخ است. این تفسیر بر پایهٔ آنچه دربارهٔ درخت زقوم که در مرکز دوزخ میروید، نازل شده، استوار است. همچنین گفته شده که نوعی خار کاکتوسی است که هنگامی که سبز باشد «شبرق» نامیده میشود و شتران آن را میخورند. اما وقتی کاملاً رشد کند، سمی میشود و نمیتوان آن را خورد. هرچه باشد در واقع، نوعی خوراکی است همانند «غسلین» و «غساق» [نامهایی که در قرآن برای خوراکی دوزخ آمده است] که نه فربه میکند و نه گرسنگی را برطرف میسازد.

هنگامی که این شرح از آخرت به پایان می‌رسد، سوره به دنیای حاضر اشاره می‌کند؛ دنیایی که خود نمودی از قدرت و تدبیر کامل خداوند متعال است: «آیا به شتر نمی‌نگرند که چگونه آفریده شده است؟ و به آسمان که چگونه برافراشته شده است؟ و به کوه‌ها که چگونه برپا داشته شده‌اند؟ و به زمین که چگونه گسترده شده است؟» (آیات ۱۷ تا ۲۰) این چهار آیه کوتاه، مرزهای جهان عرب را به هم پیوند می‌دهد؛ عربانی که نخستین مردمی بودند که قرآن خطاب به آنان نازل شد. همچنین این آیات، برجسته‌ترین پدیده‌های آفرینش در جهان را گرد هم می‌آورند، آنجا که از آسمان، زمین، کوه‌ها و شتر سخن می‌گویند. آخرین آنها نماینده همه چارپایان است، هرچند شتر ویژگی‌های متمایز خود و ارزشی ویژه نزد عرب دارد.

When this account of the hereafter comes to its close, the sūrah refers to the present world, which is in itself a manifestation of the power and perfect planning of God, the Almighty: “Let them reflect on the camels, how they were created; and heaven, how it is raised aloft; and the mountains, how they are hoisted; and the earth, how it is spread out.” (Verses 17-20) These four short verses join together the boundaries of the world of the Arabs — the first people to be addressed by the Qur’ān. They also group together the prominent ends of creation in the universe as they speak of the sky, earth, mountains and camels. The last of these stands for all animals, although the camel has its own distinctive features and a special value for Arabs.

این همه جلوههای آفرینش — آسمان، زمین، کوهها و جانوران — همواره در برابر انسان هستند، هر جا که باشد. سطح تمدن و پیشرفت علمی انسان هرچه باشد، اینها همچنان در جهان او و در قلمرو آگاهی او قرار دارند. وقتی انسان به نقشهای آنها میاندیشد، چیزی از آنچه ورای آنهاست را به او مینمایانند. در هر یک از آنها معجزهای از آفرینش نهفته است. کار متمایز و بیهمتای آفریدگار در همه آنها آشکار است، و همین تنها برای نشان دادن دین حق کافی است. از این رو قرآن کریم توجه هر انسانی را به سوی اینها فرامیخواند.

All these aspects of creation — the sky, earth, mountains and animals — are always in front of man wherever he is. Whatever man’s level of civilization and scientific advancement, they remain within his world and within his sphere of consciousness. When he considers their roles, they suggest to him something of what lies beyond. In each of them there is a miracle of creation. The distinctive, incomparable work of the Creator is clear in them all, and this alone is sufficient to indicate the true faith. Hence the Qur’ān directs to them the attention of every human being.

«پس باید به شتر بنگرند که چگونه آفریده شده است» (آیه ۱۷). شتر برای عرب مهم‌ترین حیوان بود. وسیلهٔ حمل‌ونقل او بود که اموالش را نیز می‌برد. خوراک و نوشیدنی‌اش را فراهم می‌کرد. از موی و پوست آن، لباس و خانه‌هایش را می‌ساخت. افزون بر این، شتر در میان همهٔ حیوانات یگانه است. با وجود نیرو، جثه و ساختار استوارش، رام است: پسر بچه‌ای خردسال هم می‌تواند آن را مهار کند. خدمت بزرگی به انسان می‌کند و در عین حال نگهداری‌اش کم‌هزینه است و خوراکش به آسانی یافت می‌شود. علاوه بر این، شتر تنها حیوانی است که گرسنگی، تشنگی، کار سخت و شرایط نامساعد را تاب می‌آورد. شکل آن نیز ویژگی خاصی دارد که کاملاً با تصویری که در اینجا ترسیم شده هماهنگ است و این موضوع بعداً بررسی خواهد شد.

پس از آن‌که سوره ابتدا به آخرت پرداخته و برخی جلوه‌های آشکار جهان را یادآور شده، اکنون خطاب به پیامبر ﷺ ماهیت رسالت او و حدود نقش او را بیان می‌کند. سپس با یادآوری پایانی به انسان‌ها پایان می‌یابد: «پس پند ده؛ تو فقط پندده‌ای. تو بر آنان مسلط نیستی. اما کسی که روی برتابد و کافر شود، خداوند بزرگ‌ترین عذاب را بر او خواهد فرستاد. بی‌گمان بازگشت آنان به سوی ماست، آن‌گاه که ایشان را به حساب خواهیم کشید.» (آیات ۲۱ تا ۲۶)

Having dealt first with the hereafter, and pointed out some apparent aspects of the universe, the sūrah now addresses the Prophet, (peace be upon him), laying down the nature of his mission and limits of his role. It then concludes with a final reminder to mankind: “Therefore exhort them; your task is only to exhort. You are not their overseer. But he who turns his back and disbelieves, God shall inflict on him the greatest suffering. To Us they shall surely return, when We shall bring them to account.” (Verses 21-26)

پس آنان را به آخرت و جهان هستی و آنچه در هر یک از آن دو است یادآوری کن. وظیفه مشخص تو یادآوری کردن مردم است و هیچ نقش دیگری نداری. این همان مأموریتی است که برای آن به‌درستی مجهز شده‌ای.

Remind them, then, of the hereafter and the universe, and all there is in each of them. Your specific task is to remind people, and you have no other role. This is indeed your mission for which you have been suitably equipped.

«تو بر آنان نگهبان نیستی.» (آیه ۲۲) تو بر دل‌های ایشان تسلطی نداری و نمی‌توانی آنان را به پذیرش دین مجبور کنی. دل‌های آدمیان در دست خداست، که بخشنده و مهربان است. جهاد، که به معنای کوشش در راه خدا است و بعدها بر پیامبر ﷺ و همه مسلمانان واجب شد، هدفش گرویدن مردم به اسلام با زور نبود. تنها هدف آن برداشتن همه موانع سر راه پیام اسلام بود، تا این پیام آزادانه ابلاغ شود و مردم از شنیدن آن بازداشته نشوند یا به خاطر شنیدنش آزار نبینند. این همان نقشی است که پیامبر ﷺ می‌تواند ایفا کند: برداشتن موانعی که او را از ابلاغ پیامش باز می‌دارند.

“You are not their overseer.” (Verse 22) You have no control over their hearts and you cannot compel them to adopt the faith. Men’s hearts are in the hands of God, the Merciful. Jihād, which means striving for God’s cause and which was later made a duty of the Prophet and all Muslims, did not aim at converting people to Islam by force. Its only aim was to remove all hindrances in the way of the Islamic message, so that it could be delivered freely, and people would not be prevented from listening to it or be persecuted for doing so. This is the role the Prophet can fulfil: to remove the obstacles which prevent him from delivering his message.

این تصور که رسالت پیامبر تنها یادآوری مردم و ابلاغ پیام خداوند است، در قرآن کریم بارها تکرار و بر آن تأکید شده است. این تأکید دلایل گوناگونی دارد که نخستین آنها این است که پیامبر را از بار سنگین هدایت مسیر پیام اسلامی، پس از آنکه آن را ابلاغ کرده است، رها سازد.