این سوره به طور کلی در همان خط سیری قرار دارد که این بخش از قرآن کریم دنبال می‌کند؛ یعنی دعوت دل انسان به ایمان، و برانگیختن او به بیداری، تأمل و پیروی از راه نیکوکاری. این سوره از انواع تأکید، دلالت‌های معنایی و آهنگ‌های گوناگون بهره می‌گیرد، اما با این همه یک قطعهٔ موسیقایی واحد و هماهنگ است که در لحن‌ها متفاوت است ولی آهنگ یکسانی را حفظ می‌کند. برخی از صحنه‌های آن رنگی از زیبایی آرام و ریتمی سبک و دلنشین دارند. این امر به‌ویژه در آغاز سوره آشکار است که جنبه‌هایی دل‌انگیز از جهان هستی را توصیف می‌کند و در عین حال فضایی از عبادت و نیایش نیز پدید می‌آورد: «سوگند به سپیده‌دم، و به ده شب، و به جفت و طاق، و به شب هنگامی که می‌رود!» (آیات ۱ تا ۴). صحنه‌های دیگر، هم در آنچه توصیف می‌کنند و هم در موسیقی‌شان، پرتنش و نمایشی‌اند، مانند این تصویر خشونت‌بار و هراس‌انگیز:

The present sūrah follows, in general, the line of this part of the Qur’ān, inviting the human heart to faith, urging man to awake, meditate and follow the path of righteousness. It uses different kinds of emphasis, connotation and rhythm, but constitutes, nevertheless, a single harmonious piece of music, varying in tones but maintaining the same cadence. Some of its scenes impart a touch of quiet beauty and a light, pleasant rhythm. This is particularly evident in its opening, which describes certain charming aspects of the universe and provides at the same time an aura of worship and prayer: “By the dawn, by the ten nights, by that which is even and that which is odd, by the night as it journeys on!” (Verses 1-4) Other scenes are tense and dramatic in both what they describe and in their music, like this violent, frightening picture:

«نه، هرگز! آنگاه که زمین به سختی و پیاپی هموار شود، و پروردگارت با فرشتگان، صف در صف بیاید، و در آن روز، جهنم نزدیک آورده شود؛ در آن هنگام، انسان متذکر می‌شود، اما این تذکر برای او چه سودی دارد؟ می‌گوید: "ای کاش برای زندگی‌ام [توشه‌ای] پیش فرستاده بودم!" در آن روز، هیچ‌کس مانند عذاب او عذاب نمی‌کند، و هیچ‌کس مانند بستن او نمی‌بندد.»

“No indeed! When the earth is systematically levelled down, and your Lord comes, with the angels rank on rank, and on that day, hell is brought near, then man will remember, but how will that remembrance avail him? He shall say, ‘Oh, would that I had prepared for my life!’ On that day, none will punish as He punishes, And none will bind with chains as He binds.” (Verses 21-26)

برخی از تصویرهای این سوره دلپذیر، ملایم و آرامش‌بخش‌اند و میان موضوع و آهنگ آن هماهنگیِ کامل برقرار است. این امر به‌ویژه درباره‌ی پایان سوره صادق است: «ای نفسِ مطمئنّه! به سوی پروردگارت بازگرد، در حالی که خشنود و پسندیده‌ای. پس در میان بندگانِ من درآی و به بهشتِ من داخل شو!» (آیات ۲۷ تا ۳۰)

Some of the portraits drawn in the sūrah are pleasing, gentle and reassuring, striking perfect harmony between subject matter and rhythm. This is especially true of its ending: “Oh soul at peace! Return to your Lord, well pleased and well pleasing. Enter, then, together with My servants! Enter My paradise!’ (Verses 27-30)

«به سپیده‌دم سوگند، و به ده شب، و به جفت و طاق، و به شب آنگاه که می‌گذرد! آیا در این [سوگندها] برای خردمندی سوگندی هست؟» (سوره الفجر، آیات ۱-۵) این آغاز، چند صحنه و آفریده را کنار هم می‌آورد که جان‌هایی آشنا، خوشایند و روشن دارند. «به سپیده‌دم» به هنگامی اشاره دارد که زندگی با آسودگی و شادی نفس می‌کشد، زمانِ همراهیِ تازه و دوستانه. این جهانِ خفته کم‌کم بیدار می‌شود، در فرایندی که شبیه نماز است.

“By the dawn, by the ten nights, by that which is even and that which is odd, by the night as it journeys on! Is there not in that an oath for a man of sense?” (Verses 1-5) This opening groups together a few scenes and creatures who have familiar, pleasant, and transparent souls. “By the dawn,” refers to the time when life starts to breathe with ease and happiness, a time of fresh, friendly companionship. This dormant world gradually wakes up in a prayer-like process.

«سوگند به ده شب.» (آیه ۲) قرآن مشخص نمی‌کند که این ده شب کدام‌اند. با این حال، چند تفسیر برای آن مطرح شده است. برخی می‌گویند این شب‌ها، ده شب نخست ماه ذوالحجه است؛ برخی می‌گویند در ماه محرم است؛ و برخی دیگر می‌گویند ده شب پایانی رمضان است. از آنجا که قرآن این شب‌ها را نامعین رها کرده، اشارهٔ عربی آن افزون بر این، اثری دلنشین پیدا می‌کند. آن‌ها تنها ده شبی‌اند که خداوند از آن‌ها آگاه است، اما این تعبیر بر این دلالت دارد که آن شب‌ها ویژگی‌ای خاص دارند، گویی موجوداتی زنده با روح‌اند و میان آن‌ها و ما پیوندی از همدلی برقرار است که از رهگذر این آیهٔ قرآن منتقل می‌شود.

“By the ten nights.” (Verse 2) The Qur’ān does not specify which these ten nights are. Several explanations, however, have been advanced. Some say they are the first of the month of Dhu’l-Hijjah; some say they are in al-Muharram; and others state that they are the last ten nights of Ramađān. As it leaves them undefined, the Arabic reference acquires an added yet amiable effect. They are merely ten nights known to God but the expression connotes that they have special character, as if they were living creatures with souls and there was mutual sympathy between them and us, transmitted through this Qur’ānic verse.

«وَالشَّفْعِ وَالْوَتْرِ» (آیهٔ ۳) این آیه جوّ عبادت را به فضای سپیده‌دم و ده شب می‌افزاید. به روایت الترمذی، پیامبر ﷺ فرمودند: «برخی از نمازها جفت‌اند و برخی طاق.» این مناسب‌ترین معنایی است که می‌توان در بافت کلی این سوره به این آیه نسبت داد. این معنا نشان می‌دهد که میان جان عبادت‌کنندگان و آن شب‌های برگزیده و سپیده‌دم روشن، پاسخی متقابل برقرار است.

“By that which is even and that which is odd.” (Verse 3) This verse adds an atmosphere of worship to that of the dawn and the ten nights. According to al- Tirmidhī, the Prophet says: “Some prayers are of even number and some are odd.” This is the most appropriate import to be attached to this verse, in the general context of the sūrah. It suggests a mutual response between the souls of the worshippers and those of the selected nights and the brightening dawn.

سوگند کا مضمون حذف شده است، لیکن اس کی وضاحت اس کے بعد آنے والی بحث سے ہوتی ہے جو ظلم اور فساد کے بارے میں ہے۔ اللہ تعالیٰ کی طرف سے سرکش، ظالم اور مفسد قوموں پر دی جانے والی سزا وہ فطری قانون ہے جسے یہ قسم ثابت کرتی ہے۔ یہ ثابت کرنا اس سورہ کے عمومی ہلکے لہجے کے مطابق ایک اشارے کی صورت میں آیا ہے: «کیا تم نے نہیں دیکھا کہ تمہارے رب نے عاد کے ساتھ کیا کیا؟ ارم کے ساتھ، ستونوں والے شہر کے ساتھ، جس کی مثال تمام ملک میں کسی اور قوم میں پیدا نہیں کی گئی؟ اور ثمود کے ساتھ، جنہوں نے وادی میں چٹانیں تراشی تھیں؟ اور فرعون کے ساتھ، جو میخوں والا تھا؟ یہ سب اپنے ملکوں میں سرکشی کرتے تھے اور وہاں بہت فساد برپا کرتے تھے۔ پس تمہارے رب نے ان پر عذاب کا کوڑا برسایا۔ بے شک تمہارا رب گھات میں ہے۔» (آیات 6 تا 14)

The subject of the oath is omitted, but it is explained by the discussion that follows on tyranny and corruption. The punishment inflicted by God on the insolent, tyrannical and corrupt communities is a law of nature asserted by this oath. The assertion takes the form of a hint befitting the generally light tone of this sūrah: “Have you not heard how your Lord dealt with the `Ād, the people of Iram, the many pillared [city], the like of whom has never been created in the whole land? And with the Thamūd, who hollowed out rocks in the valley? And with Pharaoh, of the tent pegs? They were all transgressors throughout their lands, bringing about much corruption there. Therefore, your Lord let loose on them the scourge of suffering. Your Lord surely observes all.” (Verses 6-14)

شیوهٔ پرسشی در چنین بافتی، توجه مخاطب را مؤثرتر جلب می‌کند؛ مخاطبی که در نخستین مرحله پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) است و سپس همهٔ کسانی که دربارهٔ سرنوشت آن امت‌های گذشته می‌اندیشند. مردم نسل پیامبر ﷺ، که نخستین مخاطبان قرآن بودند، از سرنوشت این اقوام آگاه بودند. سرانجام آنان نیز در گزارش‌ها و داستان‌هایی که نسلی به نسل دیگر منتقل می‌کرد بیان شده بود. توصیف این پیامدها به‌عنوان کردار خداوند، برای مؤمنان تسلی‌بخش و آرامش‌دهنده است. این امر به‌ویژه برای مؤمنان مکه صدق می‌کرد که در زمان نزول این سوره، از آزار و سختی بی‌امان کافران در رنج بودند.

The interrogative form in such a context is more effective in drawing the attention of the addressee, who is, in the first instance, the Prophet (peace be upon him) and then all those who may ponder over the fates of those past communities. The people of the Prophet’s generation, who were the first to be addressed by the Qur’ān, were aware of what happened to these nations. Their fates were also explained in reports and stories conveyed by one generation to another. The description of these outcomes as the deeds of God is comforting and reassuring for the believers. It was particularly so to those believers in Makkah who, at the time when this sūrah was revealed, were subjected to relentless persecution and hardship by the unbelievers.

این آیات کوتاه به سرنوشت قدرتمندترین و ستمگرترین ملت‌های تاریخ باستان اشاره دارند. آنها از قوم پیشین عاد از ایرم سخن می‌گویند، شاخه‌ای از اعراب منقرض‌شده. آنان در الأحقاف، سرزمینی شنی در جنوب عربستان، میان یمن و حضرموت ساکن بودند. قوم عاد کوچ‌نشین بودند و برای برپا کردن خیمه‌های خود از ستون‌ها و میخ‌ها بهره می‌بردند. در جای دیگری از قرآن کریم، آنان بسیار نیرومند و پرخاشگر توصیف شده‌اند. در واقع، آنان قدرتمندترین و سرشناس‌ترین قبیله‌های هم‌عصر عرب بودند: «مانندشان در هیچ سرزمینی آفریده نشده بود.» (آیه ۸) این امتیاز تنها به همان دوران خاص محدود می‌شود.

«إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ» (آیهٔ ۱۴). او می‌بیند، ثبت می‌کند، حساب می‌کشد و پاداش می‌دهد، بر اساس میزانی دقیق و سنجیده که نه خطا می‌کند و نه از حدود عدالت فراتر می‌رود. هرگز با ظواهر فریب نمی‌خورد، زیرا ذات چیزها را داوری می‌کند. معیارها و سنجه‌های انسانی در معرض انواع خطاها هستند. انسان جز ظواهر را نمی‌بیند، مگر آنکه میزان الهی را بپذیرد.

“Your Lord surely observes all.” (Verse 14) He sees, records, holds to account and rewards according to a strict and accurate measure which neither errs nor exceeds the limits of justice. It is never deceived by appearances because it judges the essence of things. Human measures and standards are liable to all sorts of errors. Man sees nothing beyond appearances unless he adopts the divine measure.

«و أما الإنسان إذا ما ابتلاه ربه فأكرمه و نعمه فيقول ربي أكرمن٠و أما إذا ما ابتلاه فقدر عليه رزقه فيقول ربي أهانن٠» (الفجر: ۱۵-۱۶) این است اندیشهٔ انسان دربارهٔ آزمون‌های گوناگونی که خدا ممکن است برای او مقرر کند، چه آسایش باشد و چه سختی، چه فراوانی و چه تنگدستی. خدا ممکن است او را با آسایش، عزت، ثروت یا مقام بیازماید، اما انسان به ماهیت آزمایشی آنچه به او داده شده توجه نمی‌کند. بلکه این بخشش را دلیلی بر شایستگی خود برای گرامی داشته شدن از سوی خدا و نشانه‌ای می‌داند که او برای افتخاری ویژه برگزیده شده است. این طرز تفکر، آزمون را با پاداش و امتحان را با نتیجه اشتباه می‌گیرد. گمان می‌کند که ارجمندی در پیشگاه خدا با رفاه دنیوی سنجیده می‌شود.

“As for man, whenever his Lord tries him by His generosity and with a life of ease, he says, My Lord is bountiful to me.’ But whenever He tries him by stinting his means, he says, My Lord has disgraced me.’“ (Verses 15-16) Such is man’s thinking about the various forms of trial God may set for him, be it comfort or hardship, abundance or scarcity. God may test him with comfort, honour, wealth or position but he does not realize the probationary nature of what he is given. Rather he considers the gesture as proof that he deserves to be honoured by God and as evidence that He has chosen him for a special honour. It is a line of thinking which mistakes trial for reward and test for result. It imagines honour in the sight of God to be measured by worldly comforts.

خداوند ممکن است انسان را با تنگ گرفتن روزی‌اش نیز بیازماید، و انسان باز هم آزمایش را با پاداش اشتباه می‌گیرد و آزمون را کیفر می‌پندارد. او احساس می‌کند که خدا او را فقیر کرده است تا خوارش سازد.

God may also try man by stinting his means, and man again mistakes trial for reward and imagines the test to be a retribution. He feels that God has made him poor in order to humiliate him.

در هر دو حالت، تصور انسانی نادرست است. ثروت و فقر، هر دو شکلی از آزمونی هستند که خداوند برای بندگانش مقرر می‌کند. آزمایشی که با فراوانی همراه است آشکار می‌کند که آیا انسان فروتن و سپاسگزار پروردگارش است یا متکبر و مغرور، و آزمایشی از نوع مخالف آن، پذیرش صبورانه یا بی‌تابی و ناشکیبایی او را نشان می‌دهد. پاداش انسان بر اساس آن چیزی داده می‌شود که خود را به اثبات رسانده است. آنچه از آسایش‌های دنیوی به او داده یا از او دریغ می‌شود، پاداش او نیست، و جایگاه انسان در پیشگاه خداوند به هیچ وجه به داشته‌های او مربوط نیست، زیرا خداوند آسایش‌های دنیوی را، صرف‌نظر از خوب یا بد بودن انسان، می‌بخشد و دریغ می‌دارد. انسانی که ایمان ندارد، نمی‌تواند حکمت نهفته در کار خداوند در بخشیدن یا دریغ داشتن آسایش‌های دنیوی را درک کند.

پس از آن‌که تصوّر نادرستشان از آزمون با ثروت و فقر بیان شده و نگرش پست‌شان آشکار گشته، هشداری سخت دربارهٔ روز قیامت می‌آید که پس از آشکار شدن نتیجهٔ آزمون است. در اینجا آهنگ بسیار نیرومند است: «نه چنین است! آن‌گاه که زمین به‌تمام‌وکمال هموار گردد، و پروردگارت با فرشتگان صف‌در‌صف بیاید، و در آن روز دوزخ نزدیک آورده شود، آن‌گاه انسان یاد می‌کند، اما این یادکرد چه سودی به او می‌بخشد! می‌گوید: "ای کاش برای زندگی‌ام پیش‌فرستی کرده بودم!" در آن روز هیچ‌کس عذاب نمی‌کند چون عذاب او، و هیچ‌کس به زنجیر نمی‌کشد چون بستن او.» (آیات ۲۱ تا ۲۶)

Once their erroneous concept of the trial with wealth and poverty is outlined, and their vile attitude is exposed there follows a stern warning about the Day of Judgement which comes after the result of the test is known. Here the rhythm is very powerful: “No indeed! When the earth is systematically levelled down, and your Lord comes, with the angels rank on rank, and on that day, hell is brought near, then man will remember, but how will that remembrance avail him! He shall say, ‘Oh, would that I had prepared for my life!’ On that day, none will punish as He punishes, and none will bind with chains as He binds.” (Verses 21-26)

نابودی کامل هر آنچه بر زمین است و هموارسازی منظم آن، یکی از دگرگونی‌هایی است که در روز قیامت جهان را فرا می‌گیرد. آمدن خداوند همراه با فرشتگان، کیفیتی ناگفته دارد، اما این تعبیر سرشار از تعظیم، هیبت و ترس است. همین حکم درباره نزدیک آوردن دوزخ نیز صادق است. ما از آن چنین می‌فهمیم که دوزخ در آن روز به ساکنان احتمالی خود بسیار نزدیک خواهد بود. آنچه واقعاً رخ می‌دهد و چگونگی آن، بخشی از دانش الهی است که خداوند آن را تا آن روز پنهان نگه داشته است.

The total destruction of all that is on earth and its systematic levelling is one of the upheavals that overwhelm the universe on the Day of Resurrection. God’s coming with the angels is unexplained but the expression overflows with reverence, awe and fear. The same applies to bringing hell closer. We take it to mean that hell on that day will be very close to its prospective dwellers. What actually happens and how it happens is part of the divine knowledge God has chosen to withhold until that day.

این آیات با آهنگ دلنشین و نواهای تند و برّان، با این حال صحنه‌ای را به تصویر می‌کشند که دل‌ها را به هراس می‌افکند و آن را در چشم‌ها آشکار می‌سازد. زمین به‌طور منظم هموار می‌شود؛ خداوند متعال همه را داوری می‌کند؛ فرشتگان صف‌به‌صف ایستاده‌اند، و جهنم نزدیک آورده شده و آماده گردیده است.

These verses, with their captivating rhythm and sharp notes, portray nevertheless a scene which strikes fear into people’s hearts, and makes it apparent in their eyes. The earth is being systematically levelled; God Almighty judges everyone; the angels stand there rank on rank, while hell is brought near and set in readiness.

پس از آن‌که تصوّر نادرستشان از آزمون با ثروت و فقر بیان شده و نگرش پست‌شان آشکار گشته، هشداری سخت دربارهٔ روز قیامت می‌آید که پس از آشکار شدن نتیجهٔ آزمون است. در اینجا آهنگ بسیار نیرومند است: «نه چنین است! آن‌گاه که زمین به‌تمام‌وکمال هموار گردد، و پروردگارت با فرشتگان صف‌در‌صف بیاید، و در آن روز دوزخ نزدیک آورده شود، آن‌گاه انسان یاد می‌کند، اما این یادکرد چه سودی به او می‌بخشد! می‌گوید: "ای کاش برای زندگی‌ام پیش‌فرستی کرده بودم!" در آن روز هیچ‌کس عذاب نمی‌کند چون عذاب او، و هیچ‌کس به زنجیر نمی‌کشد چون بستن او.» (آیات ۲۱ تا ۲۶)

Once their erroneous concept of the trial with wealth and poverty is outlined, and their vile attitude is exposed there follows a stern warning about the Day of Judgement which comes after the result of the test is known. Here the rhythm is very powerful: “No indeed! When the earth is systematically levelled down, and your Lord comes, with the angels rank on rank, and on that day, hell is brought near, then man will remember, but how will that remembrance avail him! He shall say, ‘Oh, would that I had prepared for my life!’ On that day, none will punish as He punishes, and none will bind with chains as He binds.” (Verses 21-26)

نابودی کامل هر آنچه بر زمین است و هموارسازی منظم آن، یکی از دگرگونی‌هایی است که در روز قیامت جهان را فرا می‌گیرد. آمدن خداوند همراه با فرشتگان، کیفیتی ناگفته دارد، اما این تعبیر سرشار از تعظیم، هیبت و ترس است. همین حکم درباره نزدیک آوردن دوزخ نیز صادق است. ما از آن چنین می‌فهمیم که دوزخ در آن روز به ساکنان احتمالی خود بسیار نزدیک خواهد بود. آنچه واقعاً رخ می‌دهد و چگونگی آن، بخشی از دانش الهی است که خداوند آن را تا آن روز پنهان نگه داشته است.

The total destruction of all that is on earth and its systematic levelling is one of the upheavals that overwhelm the universe on the Day of Resurrection. God’s coming with the angels is unexplained but the expression overflows with reverence, awe and fear. The same applies to bringing hell closer. We take it to mean that hell on that day will be very close to its prospective dwellers. What actually happens and how it happens is part of the divine knowledge God has chosen to withhold until that day.

این آیات با آهنگ دلنشین و نواهای تند و برّان، با این حال صحنه‌ای را به تصویر می‌کشند که دل‌ها را به هراس می‌افکند و آن را در چشم‌ها آشکار می‌سازد. زمین به‌طور منظم هموار می‌شود؛ خداوند متعال همه را داوری می‌کند؛ فرشتگان صف‌به‌صف ایستاده‌اند، و جهنم نزدیک آورده شده و آماده گردیده است.

These verses, with their captivating rhythm and sharp notes, portray nevertheless a scene which strikes fear into people’s hearts, and makes it apparent in their eyes. The earth is being systematically levelled; God Almighty judges everyone; the angels stand there rank on rank, while hell is brought near and set in readiness.