این بخش با بخش پیشین پیوندی نزدیک دارد. در واقع برخی از آیات آن، به رویدادهایی که پس از ماجرایی پدید آمد که در آن یک یهودی بی‌گناه به جرمی که مرتکب نشده بود متهم شد، تفسیر می‌کنند. یکی از این رویدادها، ارتداد بشیر بن ابیریق و بازگشت او به باورهای کهن و نادانانه است که در این بخش به آن اشاره شده است. این بخش همچنین از مفاهیم و باورهای جاهلیت، یا جامعه نادان، سخن می‌گوید و آشکارا آنها را به شیطان پیوند می‌دهد. این بخش به روشنی تمام بیان می‌کند که گناهی که هرگز بخشوده نخواهد شد، شریک قرار دادن برای خداوند است. او هر گناه دیگری را، هر کس را که بخواهد، می‌بخشد.

This passage is closely linked to the previous one. Indeed, some of its verses comment on the events that followed the incident where an innocent Jew was accused of a crime he did not commit. One of the events in question is the apostasy of Bashīr ibn Ubayriq and his reversion to old, ignorant beliefs to which reference is made in this passage. The passage also talks about the concepts and beliefs of Jāhiliyyah, or ignorant society, clearly linking these to Satan. The passage makes it absolutely clear that the sin that will never be forgiven is that of associating any partner with God. He may forgive anything else, as He pleases.

این بخش همچنین به گفتگوهای پنهانی مردم و توطئه‌چینی آنان علیه یکدیگر اشاره دارد و روشن می‌سازد که بیشتر این گفتگوهای پنهانی هیچ خیری در پی ندارد؛ نمونه‌ی روشن آن، یهودی متهم به ناحق است. سپس انواع گفتگوی پنهانی را که نزد خداوند پسندیده است بیان می‌کند. از جمله‌ی آنها، سفارش یکدیگر به نیکی در خلوت، پرداخت صدقه، و ایجاد آشتی میان مردم و موارد دیگر است. همچنین پاداشی را که خداوند برای هر یک از این گونه گفتگوها مقرر کرده است، بیان می‌کند.

The passage also refers to talks people have in secret and their plotting against each other, making it clear that much of this secret talk brings no good; a clear example being the falsely accused Jew. It outlines the types of secret talks which are acceptable to God. These include the urging of one another, in private, to do good, to donate to charity, and to bring about reconciliation between people, etc. It also outlines the reward for each type of talk as administered by God.

در این بخش، سرانجام قواعدِ کاملاً عادلانهٔ پاداش و جزای خداوند برای اعمال انسان بیان می‌شود. این قواعد تابعِ خواست و تمایلِ هیچ کس نیست. در واقع، ارتباطی با خواسته‌های جامعهٔ مسلمانان یا پیروان سایر ادیانِ الهی ندارد. پاداش و کیفر بر پایهٔ عدالتِ مطلقِ خداوند و بر حقیقتی استوار است که در برابر خواستِ هیچ کس سر فرود نمی‌آورد. اگر حق تابعِ خواسته‌های مردم بود، آسمان‌ها و زمین به سوی تباهیِ محض سوق داده می‌شدند.

The passage finally states the absolutely fair rules of requital by God for human actions. This is not subject to anyone’s desire or preference. Indeed, it has nothing to do with the desires of either the Muslim community or the followers of other Divine religions. Requital is based on God’s absolute justice and on the truth which yields to no one’s desire. Had truth been subject to people’s desires, the heavens and earth would have been set along the road to utter corruption.

از بسیاری از نجواهای ایشان خیری نیست، مگر آنکه کسی به صدقه، یا به نیکی، یا به اصلاح میان مردم فرمان دهد. و هر که این کار را از سر طلب خشنودی خدا انجام دهد، به زودی به او پاداشی بزرگ خواهیم داد.

No good comes out of much of their secret talks; except for one who enjoins charity, or justice, or setting things right between people. To him who does this out of a longing for God’s goodly acceptance We shall in time grant a rich reward. (Verse 114)

دستور به خودداری از نجواهای سرّی، در قرآن کریم بیش از یک بار تکرار شده است.

The order to refrain from secret talks is repeated more than once in the Qur’ān.

یہاں مراد وہ گروہ ہے جو مسلم امت اور اس کی قیادت سے الگ ہو کر کسی خاص معاملے کا فیصلہ خفیہ طور پر کرنے کے لیے جمع ہوتا ہے۔ اسلامی طریقۂ تعلیم و تنظیم میں مسلم معاشرے کا یہ دستور تھا کہ کوئی بھی شخص اپنا سوال یا مسئلہ نبی ﷺ کے سامنے پیش کر سکتا تھا، اگر معاملہ ذاتی ہوتا تو تنہائی میں، اور اگر اجتماعی مفاد کا ہوتا تو سب کے سامنے۔ مقصد یہ تھا کہ مسلم معاشرے میں کوئی "خفیہ گوشے" نہ بنیں اور نہ ہی کوئی گروہ ایسے تصورات، مفادات، خیالات یا مقاصد کے ساتھ الگ تھلگ ہو جائے جو باقی مسلم امت سے مختلف ہوں۔

Here, it is a group of people who meet away from the rest of the Muslim community and leadership in order to decide on a certain matter in secret. The Islamic method of education and organisation in the Muslim community was such that any person could put his question or problem to the Prophet, either in private if the matter was personal, or in public, if it was of common interest. The aim was that no “pockets” should be formed within the Muslim community and that no groups be isolated by concepts, interests, ideas or aims different from the rest of the Muslim community.

هیچ گروهی در درون جامعه مسلمانان نباید در هیچ امری در پوشش تاریکی تصمیم بگیرد و سپس یا جامعه را در برابر انجام‌شده قرار دهد یا آن را پنهان کند. هر کاری که چنین گروهی انجام دهد، نمی‌تواند عمل خود را از خداوند پنهان کند، زیرا خداوند در همه حالات حاضر است. نهی از گفت‌وگوهای سری در این مورد تنها یکی از چندین اشاره قرآنی است که به چنین معامله‌های پنهانی، دور از بقیه جامعه مسلمانان، اعتراض می‌کند.

No group within the Muslim community should decide on any matter under the cover of darkness, and then either confront the community with it as a fait accompli, or conceal it. Whatever such a group may do, it cannot conceal its action from God who remains present in all situations. The prohibition of secret talks in this case is only one of several Qur’ānic references objecting to such clandestine dealings, away from the rest of the Muslim community.

مسجد همان جایی بود که جامعهٔ مسلمانان معمولاً برای ادای عبادت و اداره‌ی امور زندگی‌شان گرد می‌آمد. تمام جامعه جامعه‌ای باز بود که همهٔ مشکلاتش را به‌طور علنی مطرح می‌کرد، مگر آنکه این مشکلات به درگیری‌های نظامی با دشمن مربوط می‌شد، یا جنبه‌ای بسیار خصوصی و شخصی داشت. از این رو این جامعهٔ باز پاک باقی می‌ماند و فضایی پاکیزه را حفظ می‌کرد. جز دشمنانی که توطئه می‌کردند، نیت‌های بد در سر داشتند یا می‌کوشیدند اصول راهنمای اسلام را واژگون کنند، هیچ کس خود را در چنین جامعه‌ای کنار نمی‌کشید. افزون بر این، اینان بیشترین احتمال را داشتند که منافق باشند. از این رو، گفت‌وگوهای پنهانی گروه‌های کوچک در بیشتر موارد با نفاق و منافقان پیوند داده شده است.

اما کسی که پس از آنکه هدایت بر او آشکار شد، با پیامبر خدا ﷺ به مخالفت برخیزد و راهی غیر از راه مؤمنان در پیش گیرد، او را به همان راهی که خود برگزیده وامی‌گذاریم و به دوزخ درمی‌آوریم، و چه بد سرانجامی است. یقیناً خداوند شرک آوردن به خود را نمی‌بخشد، اما گناهان کمتر از آن را برای هر که بخواهد می‌بخشد.

But as for him who, after guidance has been plainly conveyed to him, puts himself in contention with God’s Messenger and follows a path other than that of the believers — him shall We leave to that which he himself has chosen, and shall cause him to endure hell. How evil a journey’s end. For a certainty, God does not forgive that partners should be associated with Him, but He forgives any lesser sin to whomever He wills.

هر که برای خدا شریک قرار دهد، قطعاً به گمراهی دوری افتاده است. (آیات ۱۱۵-۱۱۶)

He who associates partners with God has indeed gone far astray. (Verses 115-16)

گفته شده که سبب نزول این آیات آن بود که بشیر بن ابیرِق که به صفوف مسلمانان پیوسته بود، پس از آنکه «هدایت برای او آشکار شده بود»، به کفر بازگشت. بنابراین او راهی غیر از راه مؤمنان در پیش گرفت. اما این بیان عمومی است و بر هر موردی که کسی خود را در برابر پیامبرِ خدا ﷺ قرار دهد، قابل انطباق است. مخالفت با پیامبر ﷺ به معنای کفر ورزیدن به خدا و پیام اوست.

It is reported that the reason behind the revelation of these verses was that Bashīr ibn Ubayriq, who had joined the Muslim ranks, reverted to disbelief “after guidance has been plainly conveyed to him.” Thus, he followed a different path to that of the believers. But the statement is general and applicable to every case in which a person puts himself in contention with God’s Messenger. To be opposed to the Prophet is to disbelieve in God and His message.

عبارتِ عربیِ به‌کاررفته در متنِ اصلیِ قرآن، که اینجا به «مخالفت با پیامبر» ترجمه شده، از نظر لغوی به معنای اتخاذ موضعی در برابر موضعِ دیگری است. بنابراین، «مخالفت با فرستادهٔ خدا» یعنی برگزیدنِ زندگی‌ای غیر از آنچه پیامبر ﷺ پیروی می‌کرد. فرستادهٔ خدا ﷺ با پیامی آمد که مجموعه‌ای کامل از نظامِ زندگی را دربر می‌گیرد؛ شامل ایمان و عبادت، و نیز قانونی که همهٔ جنبه‌های عملیِ زندگیِ روزمره را تنظیم می‌کند. ایمان و قانون با هم، پیکرهٔ این نظامِ کامل را تشکیل می‌دهند. اگر بخشی از آن پذیرفته شود و بخشِ دیگر نادیده گرفته شود، کلِ این پیکره، و در واقع کلِ این نظام، تباه می‌گردد. انسان هنگامی خود را در برابر فرستادهٔ خدا ﷺ قرار می‌دهد که نظامِ او را به‌طور کامل انکار کند، یا به بخشی از آن ایمان آورد و بخشِ دیگر را انکار کند، و آنچه را که می‌پذیرد اجرا کند و آنچه را که نمی‌پذیرد نادیده بگیرد.

The Arabic expression used in the original text of the Qur’ān and rendered here as being “in contention” with the Prophet means, in its linguistic sense, taking a stand opposite to that taken by another. Hence to put oneself “in contention with God’s Messenger” is to choose a life other than that followed by the Prophet. God’s Messenger has come forward preaching a message that comprises a whole system for life, including faith and worship as well as a legal code legislating for all practical aspects of daily life. The faith and the legal code together constitute the body of this whole system. Should one part of it be adopted and the other neglected, then the whole body, and indeed the whole system, are in ruin. A person brings himself in contention with God’s Messenger when he denies his system in total, or believes in parts of it and denies other parts, implementing the former and ignoring the latter.

این سوره اکنون به برخی از خرافات جاهلیت عرب و افسانه‌هایی می‌پردازد که اعراب درباره‌ی برگزیدن دختران توسط خداوند، یعنی فرشتگان، در میان می‌انداختند، و همچنین به پرستش شیطان، فرشتگان و بت‌های خود توسط اعراب. این سوره برخی از آیین‌های آنان را شرح می‌دهد، مانند بریدن گوش برخی از چهارپایان به عنوان قربانی برای معبودهایشان، و نیز تغییر دادن آفرینش خداوند و باور داشتن به معبودهایی دیگر در کنار خدا. همه‌ی این‌ها بر خلاف فطرت راستینی است که خداوند در انسان نهاده است.

The sūrah now describes some of the superstitions of Arabian ignorance and the legends that the Arabs spread about God taking to Himself daughters, i.e. the angels, and the Arabs’ worship of Satan, the angels and their idols. It describes some of their rituals, such as slitting the ears of some cattle as offerings to their deities, as well as their corrupting of God’s creation, and their belief in other deities beside God. All this is contrary to the upright nature God has placed in man:

به جای او، تنها نمادهای بی‌جان را فرا می‌خوانند؛ و بدین‌سان جز شیطانِ سرکش را فرا نمی‌خوانند، همان که خدا او را طرد کرده است، زیرا گفته بود: «قطعاً از بندگانت بهره‌ای معین خواهم گرفت، و یقیناً گمراهشان خواهم کرد، و آرزوهای باطل در دلشان خواهم افکند؛ و به آنان فرمان خواهم داد که گوش چهارپایان را ببرند [در قربانی‌های بت‌پرستانه]؛ و به آنان فرمان خواهم داد که آفرینش خدا را تباه کنند.» و هر کس که شیطان را به‌جای خدا سرور خویش گیرد، زیان آشکاری کرده است. او [یعنی]

In His stead, they invoke only lifeless symbols — thus invoking none but a rebellious Satan, whom God has rejected, for he had said: “Of Your servants I shall indeed take my due share, and shall certainly lead them astray, and fill them with vain desires; and I shall command them — and they will slit the ears of cattle [in idolatrous sacrifice]; and I shall command them — and they will corrupt God’s creation. But all who take Satan rather than God for their master do incur a manifest loss. He [i.e.

[شیطان] به آنان وعده‌ها می‌دهد و آرزوهای باطل در دلشان می‌افکند، اما آنچه شیطان وعده می‌دهد جز فریب نیست.» (آیات ۱۱۷-۱۲۰)

Satan] holds out promises to them, and fills them with vain desires, but whatever Satan promises is meant only to deceive them.” (Verses 117-20)

در روزگار جاهلیت، عرب‌ها ادعا می‌کردند که فرشتگان دختران خدا هستند.

In their days of ignorance, the Arabs alleged that the angels were God’s daughters.

آنها مجسمههایی از این فرشتگان ساختند و به آنها نامهای مؤنث دادند، مانند اللات، العزی، مناة و غیره. سپس این مجسمهها یا بتها را که گفته میشد نمایندهٔ دختران خدا هستند پرستیدند تا به خدا نزدیکتر شوند. دستکم در آغاز چنین بود، اما بعد افسانهٔ اصلی را فراموش کردند و خود مجسمهها را پرستیدند. حتی برخی از آنان همان سنگی را میپرستیدند که مجسمهها از آن ساخته شده بود. برخی نیز شیطان را پرستیدند. الکلبی یادآور میشود که قبیلهٔ ملیح که به قبیلهٔ خزاعه تعلق داشت، جنیان را میپرستید.

سورہ اس بحث کے بعد اعمال اور جزا کو طے کرنے والے بنیادی اسلامی اصول کا بیان کرتی ہے۔ انسان کو ملنے والے بدلے کی نوعیت کا تعین خوش فہمیاں نہیں کرتیں۔ ایک بنیادی اصول ہے، ایک ایسا ضابطہ جو سب پر یکساں لاگو ہوتا ہے، اور ایک ایسا قانون جو کسی کی رعایت نہیں کرتا۔ یہ قانون تمام امتوں پر برابر لاگو ہوتا ہے۔ خدا کے ساتھ کسی کا کوئی خاص رشتۂ قرابت نہیں۔ لہٰذا کوئی شخص خصوصی رعایت کا دعویٰ نہیں کر سکتا تاکہ اپنی ذات کی خاطر اس ضابطے کو توڑا جائے یا قانون کو معطل کیا جائے۔ ہر شخص کو اس کے اعمال کے مطابق بدلہ دیا جائے گا، خواہ وہ نیک ہوں یا بد۔

The sūrah follows this discussion with a statement of the basic Islamic rule that governs action and reward. What determines the type of requital a person receives is not wishful thinking. There is a basic principle, a rule to apply to all and a law that favours no one. The law applies equally to all communities. No one has any special relation of kinship with God. Hence, no one may claim special favour so as to have the rule violated or the law suspended for his own sake. Everyone will be requited according to his deeds, whether good or evil.

این نه بر وفق آرزوهای شماست و نه بر وفق آرزوهای اهل کتاب. هر که کار بدی کند، کیفر آن را خواهد دید، و جز خدا برای خود یاوری نخواهد یافت و نه هیچ حامی و یاری‌دهنده‌ای. اما هر که از مرد و زن کارهای شایسته کند و مؤمن باشد، چنین کسانی به بهشت درآیند و کمترین ستمی بر ایشان نرود. و چه کسی دین بهتری دارد از آن کس که خود را تماماً تسلیم خدا کند، نیکوکار باشد، و از آیین ابراهیم پیروی کند که از هر باطلی روی برتافت؟ زیرا خدا ابراهیم را دوست خود گرفت. (آیات ۱۲۳-۱۲۵)

It may not accord with your wishful thinking, nor with the wishful thinking of the people of earlier revelations. He who does evil shall be requited for it, and shall find none to protect him from God, and none to bring him support. But anyone, be it man or woman, who does good deeds and is a believer, shall enter paradise and shall not suffer the least injustice. Who could be of better faith than he who surrenders himself completely to God, does what is good, and follows the creed of Abraham, who turned away from all that is false? For God has taken Abraham for a friend. (Verses 123-5)

یهودیان و مسیحیان هر دو ادعا می‌کردند که فرزندان و محبوبان خدا هستند. آنان همچنین می‌گفتند: «آتش جز چند روز معدود به ما نخواهد رسید.» (۲: ۸۰) و یهودیان همچنان ادعا می‌کنند که «قوم برگزیدهٔ خدا» هستند. ممکن است این فکر به ذهن برخی از مسلمانان نیز خطور کرده باشد که آنان واقعاً «بهترین امتی هستند که برای مردم برانگیخته شده‌اند»، و اینکه خدا بی‌تردید هر گناهی را که مرتکب شده باشند می‌بخشد، صرفاً به این دلیل که مسلمان هستند.

Both the Jews and Christians claimed to be God’s children and beloved ones. Both also claimed: “The fire will not touch us except for a few days.” (2: 80) And the Jews continue to assert that they are “God’s chosen people.” It may have occurred to some Muslims that they are truly the “best community ever raised for mankind”, and that God is certain to forgive them whatever misdeeds they may have perpetrated, simply because they are Muslims.

«هر که بدی کند، به همان کیفر داده خواهد شد و جز خدا برای خود یاوری و سرپرستی نخواهد یافت.» (آیه ۱۲۳) این سخن بر مسلمانان سخت آمد، زیرا در آن ضعف‌های خود را بازشناختند و دریافتند که هیچ کس، هر اندازه نیک باشد و هر قدر کار نیک انجام دهد، ناگزیر گاهی بدی‌ای از او سر می‌زند. آنان می‌دانستند انسان بودن در واقعیت یعنی چه. از این رو خویشتن خویش را می‌شناختند. آنان نمی‌کوشیدند خود را فریب دهند یا تمایلات درونی خود را پنهان کنند. همچنین ضعفی را که گاه در وجود خود احساس می‌کردند، نادیده نمی‌گرفتند و پنهان نمی‌داشتند. از این رو، هنگامی که به آنان گفته شد که برای هر کار بدی که انجام دهند کیفر خواهند دید، بسیار بیمناک شدند، چنان که گویی هم‌اکنون با نتایج آن روبه‌رو هستند. این ویژگی متمایز آنان بود: آخرت را چنان حس می‌کردند که گویی همین حالا حاضر است، و نه صرفاً چیزی که سرانجام، بی‌تردید خواهد آمد. برای آنان آخرت نزدیک بود، نه دور. از این رو اندوهشان از این هشدار بسیار جدی بود.

“He who does evil shall be requited for it, and shall find none to protect him from God, and none to bring him support.” (Verse 123) This statement was tough on the Muslims, for in it they recognised their weaknesses and the fact that no matter how good a person is and how much good works he does, he will inevitably do some evil. They knew what it means in reality to be human. Hence, they knew themselves. They did not try to delude themselves or hide their own tendencies. Nor did they ignore or conceal the weakness they sometimes felt within themselves. Hence, they were very apprehensive when they were told that they would be requited for every bad deed they committed. They shuddered as though they were facing the results here and now. This was their distinctive characteristic: to feel the hereafter as though it were here now, and not merely as something that will eventually, without doubt, come. To them, it was close, not distant. Hence, their anguish at this most serious of warnings.

امام احمد روایت میکند: «به من خبر داده شده که ابوبکر به رسول خدا ﷺ گفت: با نازل شدن این آیه، چه کسی میتواند رستگار شود: "نه بر وفق آرزوی شما خواهد بود، و نه بر وفق آرزوی اهل کتاب. هر کس عمل بدی انجام دهد، کیفر آن را خواهد دید." ما برای هر عمل بدی که انجام میدهیم، کیفر خواهیم دید.»

Imām Aĥmad relates: “I am told that Abū Bakr said to God’s Messenger: How is anyone to prosper now that this verse has been revealed: ‘It may not accord with your wishful thinking, nor with the wishful thinking of the people of earlier revelations. He who does evil shall be requited for it.’ We will be requited for every bad deed we commit.

پیامبر فرمود: «خداوند تو را ببخشد، ای ابوبکر! آیا بیمار نمی‌شوی؟ آیا خسته نمی‌شوی؟ آیا اندوه به دلت راه نمی‌یابد؟ آیا سختی نمی‌بینی؟» ابوبکر پاسخ مثبت داد. سپس پیامبر ﷺ فرمود: «همهٔ اینها بخشی از پاداش توست.» (این حدیث را حاکم نیز روایت کرده است.)

The Prophet said: `May God forgive you, Abū Bakr! Do you not fall ill? Do you not get tired? Do you not feel distress? Do you not experience hardship?’ Abū Bakr answered in the affirmative, and then the Prophet said: All that is part of your requital.’” (This ĥadīth is also related by al-Ĥākim.)

این گفتار که بحث مربوط به عمل و پاداش و نیز پیش‌تر، مسئله ایمان و کفر را به پایان می‌برد، روشن می‌سازد که همه آسمان‌ها و زمین از آنِ خداست؛ خدایی که همه آنچه در زندگی و فراتر از آن است را در بر دارد: «و از آنِ خداست آنچه در آسمان‌ها و زمین است، و خداوند به هر چیزی احاطه دارد.» (آیه ۱۲۶)

The passage concludes with a comment on the whole question of action and reward, as well as the earlier question of faith and disbelief. This comment makes it clear that all the heavens and earth belong to God, who encompasses all that is in life and beyond it: “To God belongs all that is in the heavens and the earth; and indeed God encompasses everything.” (Verse 126)

هنگامی که در قرآن کریم از یگانگی خداوند سخن به میان می‌آید، اغلب همراه با این بیان یاد می‌شود که تمامی فرمانروایی، قدرت و اقتدار نیز تنها از آنِ خداوند است.

When the oneness of the Godhead is mentioned in the Qur’ān, it is often coupled with a mention that all dominion, power and authority also belong to God alone.

توحید اسلامی تنها به یگانگی ذات خداوند محدود نمی‌شود. این توحیدی ایجابی است که هم بر کنش‌هایی که بر کل هستی اثر می‌گذارند، و هم بر اقتدار واقعی و فعال در هستی، اطلاق می‌شود.

Islamic monotheism does not only relate to God’s being only. It is a positive monotheism which applies to action that influences the whole universe and to real and active authority in the universe as well.

هنگامی که انسان درمی‌یابد که آنچه در آسمان‌ها و زمین است از آنِ خداست، و او بر همه چیز احاطه دارد، به‌گونه‌ای که هیچ چیز از دانش او پنهان نمی‌ماند و هیچ چیز فراتر از قدرت او نیست، انگیزه‌ای نیرومند پیدا می‌کند تا او را به‌عنوان تنها خدای هستی بپذیرد. این یعنی که همه عبادت‌ها تنها برای او انجام می‌شود، و خشنودی‌اش از راه اجرای شریعتش و اطاعت از فرمان‌هایش جسته می‌شود. این نتیجه‌ای منطقی است، زیرا همه چیز از آنِ اوست، تحت قدرت او قرار دارد و زیر نظر مراقبت اوست.

When a person realises that to God belongs all that is in the heavens and earth, and that He encompasses everything, so that nothing escapes His knowledge or lies beyond His power, he has a strong motivation to acknowledge Him as the only God in the universe. This means that all worship is addressed to Him alone and His pleasure is sought through the implementation of His constitution and by obeying His orders. This is the logical conclusion, for everything belongs to Him, subject to His power and under His watchful eye.

برخی از فلسفه‌ها اذعان دارند که خداوند یگانه و بی‌شریک است، با این حال برخی از آن‌ها اراده، یا علم، یا قدرت، یا سلطنت او و غیره را نفی می‌کنند. چنین اندیشه‌های توخالی که خود را «فلسفه» می‌نامند، فراوان‌اند. با این همه، هر چنین مکتبی منفی است و هیچ تأثیری بر زندگی مردم، یا ارزش‌ها و رفتارهای اخلاقی آنان، یا احساسات و ادراکاتشان ندارد. همه‌ی آن توخالی است و از خود کلماتی که برای بیان خویش به کار می‌برند فراتر نمی‌رود.