این سوره به بیان نگاه‌هایی از گذشته ادامه می‌دهد و آن‌ها را با زمان حاضر مقایسه می‌کند. تصویری ترسیم می‌کند که شکاف بزرگی میان این دو وضعیت را نشان می‌دهد، و این کار به سود جامعه‌ی مسلمانانی است که جنگیدند و به پیروزی بزرگی دست یافتند. بدین ترتیب مسلمانان می‌توانند فضل خداوند را آن‌گونه که در آنچه برای ایشان مقدّر کرده بود نمایان شد، درک کنند. در برابر آن، تمام غنایم جنگ ناچیز و همه‌ی فداکاری‌ها کم‌اهمیت به نظر می‌رسند.

The sūrah continues its address showing glimpses from the past and compares them with the present. It paints a scene showing a great gulf between the two situations for the benefit of the Muslim community which fought the battle and achieved a great victory. Thus Muslims are able to appreciate God’s grace as manifested in what He had planned for them. Compared to that, all the spoils of war appear trivial and all sacrifices of little consequence.

اوضاع عمومی مسلمانان را در مکه، و همچنین در مدینه پیش از جنگ، توصیف کرد. آنان از نظر شمار اندک و از نظر تجهیزات چنان تنگدست بودند که همواره بیم آن داشتند که دشمنانشان به آنان هجوم آورند. با این حال، به فضل خداوند، همه چیز به وضعیتی از قدرت، امنیت و رفاه تغییر یافت. در بخش حاضر، سوره رفتار کافران را شرح می‌دهد که اندکی پیش از هجرت پیامبر ﷺ به مدینه، علیه پیامبر خدا ﷺ توطئه می‌کردند. آنان از آیات خداوند روی می‌گرداندند و ادعا می‌کردند که اگر بخواهند می‌توانند نظیر آن را بیاورند. لجاجت آنان چنان بود که اگر پیام محمد ﷺ از جانب خدا راست باشد، از خداوند درخواست می‌کردند که عذابش را زودتر فرو فرستد. آنان این را بر پذیرفتن آن و پیروی از هدایتش ترجیح می‌دادند. این بخش همچنین اشاره دارد به اینکه آنان منابع خود را چنان تخصیص می‌دادند که مردم را از هدایت خداوند بازدارند، و پول خود را گرد می‌آوردند تا به پیامبر خدا ﷺ هجوم برند. به ایشان هشدار داده می‌شود که همه تلاش‌هایشان در این زندگی به شکستی کامل خواهد انجامید و سپس در زندگی آخرت به جهنم رانده خواهند شد. زیان در هر دو جهان نتیجه توطئه‌ها و نیرنگ‌های ایشان خواهد بود.

The first passage described the general situation of the Muslims in Makkah, and also in Madinah before the battle. They were small in number, poor in equipment to the extent that they always feared their enemies could launch an onslaught against them. However, by God’s grace all that was changed to a situation of strength, security and good provision. In the present passage, the sūrah describes the attitude of the unbelievers as they scheme against God’s Messenger shortly before his departure to Madinah. They turn away from God’s revelations, claiming that they could produce something similar if they so wished. Their attitude is so stubborn that they appeal for God’s punishment to come sooner if Muĥammad’s message from God is true. They prefer this to accepting it and following its guidance. The passage also includes a reference to the fact that they allocate their resources so as to turn people away from God’s guidance and pool their money in order to launch an onslaught on God’s Messenger. They are warned that all their efforts will end in total failure in this life, and then they will be driven to hell in the life to come. Loss in both worlds will be the result of their scheming and plotting.

«به یاد آورید هنگامی را که کافران درباره تو نیرنگ می‌زدند، تا تو را به بند کشند یا بکشند یا بیرونت کنند. آنان نیرنگ می‌زدند و خدا نیز تدبیر می‌کرد، و خدا بهترین تدبیرکنندگان است.» (آیه ۳۰) این یادآوری وضعیت مکه است، پیش از آنکه اوضاع به کلی دگرگون شود. این یادآوری همچنین مایه اطمینان خاطر نسبت به آینده است و توجه را به حکمتی جلب می‌کند که در جریان اراده خداوند نهفته است. مسلمانانی که نخستین مخاطبان قرآن بودند، از هر دو وضعیت آگاه بودند، زیرا هر دو را تجربه کرده بودند. یادآوری گذشته نزدیکشان، و نیز ترس و نگرانی‌ای که در آن روزها تجربه کرده بودند، برای آنکه امنیت و آسایش حال را قدر بدانند کافی بود. آنان از نیرنگ کافران و از آنچه درباره پیامبر ﷺ در سر داشتند آگاه بودند.

“Remember how the unbelievers were scheming against you, seeking to keep you in chains or have you slain or banished. Thus they plot and plan, but God also plans. God is above all schemers.” (Verse 30) This is a reminder of the situation in Makkah before things underwent a total transformation. This reminder serves also as a reassurance concerning the future, and draws attention to the wisdom behind the operation of God’s will. Those Muslims who were the first to be addressed by the Qur’ān were fully aware of both situations, having experienced both. A reminder of their immediate past, as well as the fear and worry they experienced in those days, was sufficient to make them appreciate the safety and security of the present. They were aware of the unbelievers’ scheming and what they planned to do with the Prophet.

اما نه تنها نقشه‌های آنان کاملاً نقش بر آب شد، بلکه کافران نیز شکستی خفت‌بار متحمل شدند.

But not only their schemes were totally foiled; the unbelievers also suffered a humiliating defeat.

کافران راه‌های دیگری را در نظر می‌گرفتند: به این فکر افتادند که فرستادهٔ خدا را دستگیر کنند و او را در زنجیر نگه دارند تا بمیرد، و همچنین در نظر داشتند او را بکشند تا برای همیشه از شرّش خلاص شوند. آنان به دور کردن او و تبعید وی نیز اندیشیدند. پس از سنجیدن سود و زیان هر یک از این راه‌ها، کشتن او را برگزیدند و این کار را به جوانانی سپردند که هر یک از قبیله‌ای متفاوت بودند، تا همهٔ قبایل در قتل او شریک باشند. بدین ترتیب، بنی‌هاشم، قبیلهٔ او، نمی‌توانست با همهٔ عرب‌ها به‌یک‌باره بجنگد. سپس آنان می‌پذیرفتند که خون‌بها بگیرند و کار با همین پایان یابد.

The unbelievers were considering alternatives: they thought of arresting God’s Messenger and putting him in chains until he died, and they also considered killing him so that they could get rid of him once and for all. They also thought of driving him away, sending him into exile. Having considered the pros and cons of each of these alternatives, they chose to kill him, entrusting the task to a number of young men, each belonging to a different tribe, so that all tribes would share in his assassination. His own clan, Hāshim, would thus be unable to fight all the Arabs at once. They would then accept an offer of blood money and the whole matter would finish at that.

ابن کثیر در تفسیر خود، که یک شرح علمی بر قرآن است، ذکر می‌کند که گوینده این سخن النَّضر بن الحارث بود.

In his scholarly commentary on the Qur’ān, Ibn Kathīr mentions that the person who said this was al-Nađr ibn al-Ĥārith:

النضر بن الحارث به امپراتوری ایران رفته بود و در آنجا تاریخ ایران را آموخته و روایات پادشاهان گذشته ایران، مانند رستم و اسفندیار را خوانده بود. هنگامی که به زادگاهش بازگشت، پیامبر ﷺ را دید که پس از آنکه پیام خدا به او سپرده شده بود، برای مردم قرآن می‌خواند، و او را شنید. هرگاه پیامبر ﷺ سخن با گروهی از مردم را به پایان می‌برد، النضر با آنان می‌نشست و داستان‌های آن پادشاهان باستانی را برایشان بازمی‌گفت. سپس از آنان می‌پرسید: «بگویید، به خدا سوگند، چه کسی داستان‌های بهتری می‌گوید: من یا محمد ﷺ؟» از این رو، هنگامی که در روز نبرد بدر اسیر شد، پیامبر ﷺ فرمان داد که او را اعدام کنند. فرمان او اجرا شد، و سپاس خدای را.34

Al-Nađr had been to the Persian Empire where he learnt Persian history and read accounts of past Persian kings, such as Rustam and Isfandayar. When he returned home, he saw God’s Messenger (peace be upon him) after he had been entrusted with God’s message, and he listened to him reciting the Qur’ān to people. When the Prophet finished talking to any group of people, al-Nađr would sit with them and tell them stories of those ancient kings. He would then ask them: ‘Tell me, by God, who tells better stories: I or Muĥammad?’ Hence, when he fell captive on the day of the Battle of Badr, the Prophet ordered that he should be executed. His order was carried out, thank God.34

صحابی‌ای که پیامبر را اسیر کرده بود، مقداد بن اسود بود، چنان‌که ابن جریر طبری روایت می‌کند:

The Prophet’s Companion who had taken him prisoner was al- Miqdād ibn al- Aswad, as Ibn Jarīr al-Ţabarī reports:

پیامبر ﷺ دستور اعدام عُقبة بن أبی مُعَیط، طُعَیمة بن عَدِی و النَّضر بن الحارث را صادر کرد. هنگامی که ایشان دستور کشتن نَضر را داد، مِقداد، یار پیامبر ﷺ که او را اسیر کرده بود، گفت:

The Prophet ordered the execution of `Uqbah ibn Abī Mu`ayţ, Tu`aymah ibn `Adiy and al-Nađr ibn al-Ĥārith. When he ordered the killing of al-Nadr, al- Miqdād, the Prophet’s Companion who had taken him prisoner, said:

«ای فرستادهٔ خدا، او اسیر من است!»۳۵ پیامبر فرمود: «او سخنانی علیه کتاب خدا می‌گفت.» پیامبر بار دیگر دستور اعدام نضر را صادر کرد.

‘Messenger of God, he is my prisoner!’35 The Prophet said: ‘He used to say things against God’s book.’ The Prophet again ordered al-Nadr’s execution.

مقداد بار دیگر گفت: «ای فرستادهٔ خدا، این اسیر من است!» پیامبر ﷺ فرمود: «پروردگارا، مقداد را از فضل خود بی‌نیاز گردان.» مقداد گفت که تنها آرزویش این بود که پیامبر ﷺ چنین دعایی برایش کند.

یک افسانه (fable) داستانی قدیمی است که برخی باورهای خرافی درباره خدایان و نیروهای ماورایی، و شجاعت خارق‌العادهٔ قهرمانان افسانه‌ای را در بر دارد. این داستان از رویدادهای خیالی سخن می‌گوید که خرافات فراوانی در آن‌ها وجود دارد.

A fable is an old tale that includes some superstitious beliefs about deities and the supernatural courage of legendary heroes. It speaks of imaginary events that involve so much superstition.

آن بزرگان قریش به روایاتِ قرآن درباره امت‌ها و جامعه‌های پیشین، معجزاتی که به آنان نشان داده شده بود، و توصیف‌های قرآنی از چگونگی هلاک کافران و نجات مؤمنان اشاره می‌کردند و به توده‌های مردم می‌گفتند که چنین روایاتی تنها افسانه‌های مردمان باستان است. آنان ادعا می‌کردند که محمد ﷺ همه‌ی این‌ها را نوشته تا برای عرب‌های مکه بازگو کند، و می‌گفتند که این‌ها از سوی خدا بر او وحی شده است. نضر بن حارث پس از آنکه سخنان پیامبر ﷺ به پایان می‌رسید، جای او می‌نشست و افسانه‌ها و داستان‌هایی را که در سفرهای خود به ایران آموخته بود، برای مردم بازگو می‌کرد. گاهی نیز نضر گروهی از مردم را در حلقه‌ای کنار گروهی می‌نشاند که پیامبر ﷺ برایشان سخن می‌گفت. سپس به شنوندگان خود می‌گفت: «این داستان‌ها شبیه افسانه‌هایی است که محمد ﷺ بازگو می‌کند، اما من ادعای پیامبری ندارم و وحی دریافت نمی‌کنم. سخنان او نیز همه افسانه‌ها و داستان‌هایی از همین گونه است.» بی‌گمان چنین ادعاهایی در میان مردم، به‌ویژه در آغاز، سرگردانی‌هایی پدید می‌آورد، تا آنکه آن داستان‌ها به روشنی متفاوت با قرآن شناخته شدند. از این رو می‌توان دریافت که چرا پیامبر ﷺ پیش از جنگ بدر اعلام کرد که نضر بن حارث باید کشته شود.

Those Quraysh elders referred to the accounts given in the Qur’ān of earlier nations and communities, the miracles shown to them and to the Qur’ānic descriptions of how God destroyed the unbelievers and saved the believers and said to the masses that such accounts were only fables of ancient people. They alleged that Muĥammad had it all written down in order to relate the same to the Arabs in Makkah, claiming that they had been revealed to him by God. Al-Nađr ibn al-Ĥārith would take the Prophet’s place after he had finished speaking to people, and would relate to them fables and legends which he had learnt on his travels in Persia. At times, al-Nađr would even have a group of people in a circle sitting next to the group addressed by the Prophet. He would then say to his audience: “These legends are similar to the fables related by Muĥammad, but I do not claim to be a Prophet or to receive any revelations. His are all fables and legends of the same type.” Such claims must, no doubt, have created some confusion among people, particularly at the beginning, before those legends were clearly seen as totally different from the Qur’ān. Hence, we appreciate why the Prophet issued an announcement before the Battle of Badr that al-Nađr ibn al-Ĥārith should be killed.

سپس، هنگامی که او به اسارت گرفته شد، پیامبر ﷺ دستور اعدام او را همراه با چند اسیر دیگر صادر کرد، کسانی که پیامبر ﷺ حاضر نبود برای آزادی‌شان فدیه بپذیرد.

سوره این را ادامه می‌دهد و نگرش شگفت‌انگیزی از لجاجت را در کافران توصیف می‌کند. آنان با حق دست و پنجه نرم می‌کنند، اما شکست می‌خورند. با این حال، غرور مانع آن می‌شود که حق و اقتدار آن را بپذیرند یا در برابرش تسلیم شوند.

The sūrah goes on to describe an attitude of most amazing stubbornness by the unbelievers. They try to wrestle with the truth and they are defeated. Pride, however, prevents them from acknowledging the truth and its authority or submitting to it.

بنابراین، آنان از خدا می‌خواهند که اگر قرآن حقیقتی است که از جانب اوست، سنگ‌هایی از آسمان بر سرشان ببارد یا عذابی دردناک بر آنان فرود آورد. آنان به‌جای آنکه از خدا بخواهند ایشان را به حق رهنمون شود و توفیق پیروی از آن را عطا کند، برای نابودی خود دعا می‌کنند: {و گفتند: خدایا، اگر این همان حق از جانب تو باشد، پس سنگ‌هایی از آسمان بر ما ببار، یا عذابی دردناک بر ما فرود آر.} (آیهٔ ۳۲)

Hence, they appeal to God to rain down stones over them or to smite them with grievous suffering, if the Qur’ān were the truth revealed by Him. Instead of praying to God to guide them to the truth and enable them to follow it, they pray for their own undoing: “They would also say: ‘God, if this be indeed Your revealed truth, then rain down upon us stones from the skies, or inflict grievous suffering on us.’“ (Verse 32)

این درخواستی بسیار عجیب است که حاکی از حالتی از لجاجت پایدار است؛ لجاجتی که نابودی کامل را بر تسلیم شدن در برابر حق ترجیح می‌دهد، حتی وقتی که آن حق، حقیقت مطلق باشد. وقتی فطرت سالم انسان دچار تردید می‌شود، از خداوند می‌خواهد که حقیقت را به او نشان دهد و به سوی آن هدایتش کند. فطرت سالم هرگز این کار را خوار شمردن خود نمی‌داند. اما وقتی فطرت به سبب غرور مهارنشده آلوده شود، تکبر آن را به گناه می‌کشاند تا آنجا که رنج و نابودی را بر پذیرفتن حقیقتی که روشن و غیرقابل انکار شده ترجیح می‌دهد. با همین نوع لجاجت بود که کافران مکه در برابر پیام پیامبر ﷺ ایستادند. اما این پیام، با وجود چنین لجاجت پایداری، سرانجام پیروز شد.

This is certainly a very strange appeal which betrays a state of unwavering stubbornness that prefers total ruin to yielding to the truth, even when it is the absolute truth. When sound human nature experiences doubt, it prays to God to show it the truth and guide it to it. Sound human nature does not find that at all demeaning. But when it is corrupted by uncontrolled pride, arrogance drives it into sin to the extent that it prefers suffering and ruin to acknowledging the truth when it becomes clear, irrefutable. It is with this type of obstinacy that the unbelievers in Makkah resisted the Prophet’s message. But this message was victorious in the end, despite such persistent obstinacy.

این سوره روشن می‌کند که آنان سزاوار آن بودند که سنگ‌هایی از آسمان بر سرشان باریده شود یا عذابی دردناک به ایشان برسد، همان‌گونه که خود درخواست کرده بودند. با این حال، خداوند اراده فرمود که آن نوع نابودی‌ای را که بر امت‌های پیشین فرود آورده بود، بر ایشان فرود نیاورد. این به سبب آن بود که فرستاده خدا ﷺ هنوز در میان آنان بود و آنان را به پیروی از هدایت او فرا می‌خواند. و خداوند هم آنان را به‌سبب گناهانشان عذاب نمی‌کرد، اگر پس از ارتکاب آن‌ها همچنان به آمرزش‌خواهی ادامه می‌دادند.

از ویژگی‌های مشترک کافران این است که اموال خود را خرج می‌کنند تا با یکدیگر همکاری کنند و مردم را از راه خدا بازدارند. آنان این کار را در روز جنگ بدر انجام دادند. و پس از بدر نیز دوباره همین کار را کردند تا برای نبرد بعدی آماده شوند.

It is a common characteristic of unbelievers that they spend their money to cooperate in turning people away from God’s path. This they did on the day of the Battle of Badr. They did the same thing again after Badr to prepare for the next battle.

خداوند به آنان هشدار می‌دهد که هدفشان نقش بر آب خواهد شد و سرانجام از دست دادن اموالشان را حسرت خواهند خورد. او به آنان شکست در این دنیا و عذاب دوزخ در جهان آخرت را وعده می‌دهد: «کافران اموال خود را خرج می‌کنند تا مردم را از راه خدا بازدارند. آنان همچنان خرج خواهند کرد، و سپس این امر برای ایشان مایه حسرتی شدید خواهد شد؛ آنگاه مغلوب خواهند شد. کافران به سوی دوزخ رانده خواهند شد. خداوند ناپاک را از پاک جدا خواهد کرد. ناپاک را بر روی یکدیگر خواهد نهاد، تا همه را با هم گرد آورد و سپس در دوزخ افکند. آنان همان زیانکارانند.» (آیات ۳۶-۳۷)

God warns them that their purpose will be foiled and that they will come to rue the loss of their money. He promises them defeat in this life and the punishment of hell in the life to come: “The unbelievers spend their riches in order to turn people away from the path of God. They will go on spending them, and then this will become a source of intense regret for them; and then they shall be defeated. The unbelievers shall into hell be driven. God will separate the bad from the good. The bad He will place one upon another, so He may heap them all up together, and then cast them into hell. Those indeed are the losers.” (Verses 36- 37)

محمد بن إسحاق و دیگران روایت می‌کنند:

Muĥammad ibn Isĥāq and others report:

هنگامی که قریش در جنگ بدر شکست بزرگی خوردند و ارتش شکست‌خورده‌شان به مکه بازگشت، ابوسفیان و کاروان تجاری‌اش پیش‌تر به آنجا بازگشته بودند. عبدالله بن ربیعه، عکرمه بن ابی‌جهل، صفوان بن امیه و تعدادی دیگر از قریشیانی که پدران، برادران یا پسرانشان را در بدر از دست داده بودند، نزد ابوسفیان و هم‌کاروانانِ تاجرش که سهم عمده‌ای در آن کاروان داشتند رفتند.

When the Quraysh suffered their major setback at the Battle of Badr, and their defeated army arrived back in Makkah, Abū Sufyān and his trade caravan had already returned there. ‘Abdullāh ibn Rabī`ah, `Ikrimah ibn Abī Jahl, Şafwān ibn Umayyah and a number of other people from the Quraysh who suffered the loss of their fathers, brothers or sons at Badr went to Abū Sufyān and his fellow merchants who had major shares in that trade caravan.

آنها به ایشان گفتند: «ای بزرگان قریش، محمد ﷺ ضربهٔ سنگینی بر شما وارد کرده و تعدادی از بهترین مردان شما را کشته است. با اختصاص دادن این پول به تلاش جنگی ما را در جنگ با او یاری کنید. این ممکن است ما را قادر سازد که از او انتقام بگیریم.» همگی موافقت کردند. در تفسیر کار آنان بود که خداوند این آیهٔ قرآنی را نازل فرمود: «کافران اموال خود را خرج می‌کنند تا مردم را از راه خدا بازدارند. آنان همچنان خرج خواهند کرد، و سپس این امر برای ایشان مایهٔ حسرت شدید خواهد شد؛ و سپس مغلوب خواهند شد.» (آیهٔ ۳۶)

سوره اکنون مؤمنان را خطاب قرار می‌دهد: «با آنان بجنگید تا فتنه‌ای باقی نماند و دین همه از آن خدا شود. پس اگر دست بردارند، قطعاً خداوند به آنچه انجام می‌دهند بیناست.»

The sūrah now addresses the believers: “Fight them until there is no more oppression, and all submission is made to God alone. If they desist, God is certainly aware of all they do.

اما اگر روی گردانند، بدانید که خداوند مولای شماست؛ چه مولای نیکویی و چه یاوری نیکویی!» (آیات ۳۹ و ۴۰)

But if they turn away, know that God is your Lord Supreme. How splendid is this Lord Supreme, and how splendid is this giver of support.” (Verses 39-40)

این، هدف و حدِّ جهاد، یا کوشش در راه خدا، است؛ نه تنها در مقطعی خاص از زمان، بلکه در همهٔ زمان‌ها. احکام مربوط به جهاد و قوانین جنگ و صلح در این سوره، احکام نهایی نیستند. نسخهٔ نهایی، همان است که در سورهٔ نهم، یعنی سورهٔ «توبه» یا «براءت»، آمده است. از سوی دیگر، اسلام جنبشی سازنده است که با وضعیت‌های انسانی برخورد می‌کند و برای موقعیت‌های گوناگون، از ابزارهای مناسب بهره می‌گیرد. افزون بر این، اسلام جنبشی منسجم است که برای هر مرحله، شیوه‌ها و ابزارهای شایسته را به کار می‌گیرد. با این حال، در اینجا بیانی می‌بینیم که اصلی همیشگی را مقرر می‌کند؛ اصلی که اهداف رویارویی میان اسلام و نظام‌های اجتماعیِ غیراسلامی را تعیین می‌کند. این اصل در آیه‌ای تجلی یافته که می‌فرماید: «و با آنان بجنگید تا فتنه‌ای نماند و دین، همه از آنِ خدا شود.» (آیهٔ ۳۹)

This is the purpose and the limit of jihād, or struggle for God’s cause, not only at a particular period in time, but at all times. The statements related to jihād and the laws of war and peace in this sūrah are not the final ones. The final version is that included in Sūrah 9, Repentance, or al-Tawbah. On the other hand, Islam is a positive movement which deals with human situations employing means that are suitable for different situations. Moreover, it is a well structured movement that uses fitting means and methods for every stage. Nevertheless, we have here a statement that lays down a permanent principle that defines the objectives of the confrontation between Islam and un-Islamic social set-ups. This is embodied in the verse which says: “Fight them until there is no more oppression, and all submission is made to God alone.” (Verse 39)

در پیشگفتار این سوره یادآور شدیم که اسلام اعلامیه‌ای همگانی برای رهایی انسان بر روی زمین از بندگی دیگر مخلوقات است، از جمله از بندگی خواهش‌های نفسانی خویش، از راه اقرار به ربوبیت خداوند بر جهان هستی و همه آفرینش. همچنین تأکید کردیم که این اعلامیه، انقلابی تمام‌عیار علیه واگذاری حاکمیت به انسان‌هاست، به هر شکل و در هر نظام و موقعیتی که این حاکمیت به خود بگیرد. برای دستیابی به این هدف بزرگ دو پیش‌شرط اساسی وجود دارد. نخست، پایان دادن به هر ستم و آزاری است که متوجه پیروان این دین می‌شود؛ کسانی که رهایی خویش از حاکمیت انسان‌ها را اعلام می‌کنند و تنها خود را تسلیم خداوند می‌سازند. این امر جز با تشکیل جنبشی از مؤمنان و رهبری مستقل از آنان، که بکوشد این اعلامیه همگانی را در عمل پیاده کند، میسر نخواهد شد. این جنبش آماده خواهد بود تا مبارزه خود را با هر ستمگری که پیروان این دین را آزار می‌دهد یا با زور، فشار و ستم مردم را از آن رویگردان می‌سازد، ادامه دهد.