این بخش پایانی سوره عمدتاً به ذوالقرنین و سه سفر او، به سوی شرق، غرب و مناطق میانی، و همچنین ساختن سدی استوار برای جلوگیری از عبور یاجوج و ماجوج، می‌پردازد. سوره به ما می‌گوید که پس از ساختن سد، ذوالقرنین گفت: «این رحمتی از جانب پروردگار من است. اما چون وعده پروردگارم فرا رسد، آن را با خاک یکسان خواهد کرد. وعده پروردگارم همواره تحقق می‌یابد.» (آیه ۹۸)

This final passage of the sūrah is mainly concerned with Dhu’l-Qarnayn and his three journeys, to the east, west and the central areas, as well as his erection of a strong barrier to prevent Gog and Magog from getting through. The sūrah tells us that after he had erected the barrier, Dhu’l-Qarnayn said: “This is a mercy from my Lord. Yet when the time appointed by my Lord shall come, He will make this [rampart] level with the ground. My Lord’s promise always comes true.” (Verse 98)

به دنبال اشاره به «وعدهٔ حق» و سپس دمیده شدن در صور و صحنه‌ای از رستاخیز، سوره با سه بخش کوتاه پایان می‌یابد که هر یک با فرمان «بگو» آغاز می‌شود. این سه بخش، همهٔ موضوعات اصلی سوره را خلاصه می‌کنند و مسیر کلی آن را دنبال می‌نمایند. آن‌ها به‌مثابه ضربه‌های پایانی و قوی آهنگی هستند که جریانی یکنواخت و روان دارد.

The reference to the ‘true promise’ is followed with the blowing of the trumpet and a scene of the resurrection before the sūrah concludes with three short sections, each of which starts with the command, ‘Say’. These three sections sum up all the main topics of the sūrah and follow its drift. They serve as the final strong beats of an evenly flowing tune.

داستان ذوالقرنین چنین آغاز می‌شود: «و از تو دربارهٔ ذوالقرنین می‌پرسند. بگو: به زودی شرح او را برای شما خواهم خواند.» (آیهٔ ۸۳) محمد بن اسحاق، در سخن از انگیزه‌هایی که نزول این سوره را سبب شد، گزارشی را نقل می‌کند که به ابن عباس، پسرعموی پیامبر و از یاران او، نسبت داده شده است. در این گزارش آمده است که قریش نضر بن حارث و عقبة بن ابی معیط را فرستادند تا از دانشمندان یهودی مدینه دربارهٔ محمد ﷺ بپرسند و حدود مأموریتشان را برای آنان روشن کردند. بزرگان قریش به این دو نفر گفتند که محمد ﷺ را برای دانشمندان یهودی به تفصیل توصیف کنند و آنچه را او بدان فرا می‌خواند، به راستی برایشان گزارش دهند. بزرگان قریش گفتند: «یهودیان اهل کتاب‌های پیشین‌اند و از دانش پیامبران نزد آنان چیزهایی هست که نزد ما نیست.» آن دو مرد قریشی در مدینه پرسش‌های خود را با دانشمندان یهود در میان نهادند و نظر صادقانهٔ آنان را دربارهٔ محمد ﷺ خواستند. دانشمندان یهود به آنان گفتند که از محمد ﷺ سه پرسش کنند. «اگر پاسخ‌های قانع‌کننده داد، پس او پیامبر و فرستادهٔ خداست، و اگر پاسخی نداشت، پس آنچه می‌گوید به دروغ ساخته است و شما هرچه خواستید با او بکنید. از او دربارهٔ گروهی از جوانان بپرسید که در روزگار گذشته داستانی شگفت دربارهٔ آنان بود و بگذارید تا او آنچه را بر ایشان گذشت بازگوید. همچنین از مردی بپرسید که در زمین گردش کرد و به شرق و غرب دور رسید. سومین پرسشی که باید از او کنید این است که دربارهٔ روح به شما خبر دهد.» نضر و عقبه به مکه بازگشتند و به قوم خود گفتند که پاسخ مشکلشان با محمد ﷺ را آورده‌اند. هنگامی که اندرز دانشمندان یهود را به آنان گفتند، نزد پیامبر ﷺ رفتند و آن سه پرسش را با او در میان نهادند. پیامبر ﷺ به آنان گفت که فردا پاسخشان را خواهد داد.

The story of Dhu’l-Qarnayn begins as follows: “They will ask you about Dhu’l- Qarnayn. Say: I will give you an account of him.’” (Verse 83) Speaking about the reasons that led to the revelation of this sūrah, Muĥammad ibn Isĥāq mentions a report attributed to Ibn `Abbās, the Prophet’s cousin and Companion. The report mentions that the Quraysh sent al-Nađr ibn al-Ĥārith and `Uqbah ibn Abī Mu`ayţ to ask the Jewish rabbis in Madinah about Muĥammad, outlining for them their terms of reference. The Quraysh elders told the two men to describe Muĥammad in detail to the Jewish rabbis and to report to them truthfully what he advocated. “The Jews,” said the Quraysh elders, “are the people of early Scriptures and they have a wealth of knowledge about prophets which is not available to us.” In Madinah, the two men from the Quraysh put their questions to the rabbis and solicited their honest opinion about Muĥammad. The rabbis told them to ask Muĥammad three questions. “If he gives you satisfactory answers, then he is a prophet and messenger of God. If he has no answer to give, then he is fabricating whatever he says. You may do what you like with him. Ask him about a group of young people about whom there was a strange story in ancient times, and let him tell you what happened to them. Ask him also about a man who travelled all over the place and went to the far east and far west. The third question you should ask him is to tell you about the spirit.” Al-Nađr and `Uqbah travelled back to Makkah and told their tribesmen that they had brought the answer to their problem with Muĥammad. When they told them of the advice of the Jewish rabbis, they went to the Prophet and put the three questions to him. The Prophet told them that he would answer them the following day.

پس برخی از مردم از فرستادهٔ خدا درباره‌ی ذوالقرنین پرسیدند، و خداوند آنچه را که این سوره درباره‌ی سرگذشت و کردارهای او دارد، بر او وحی فرمود. ما هیچ منبعی جز قرآن نداریم که اطلاعات بیشتری به ما بدهد. از این رو، تلاش نخواهیم کرد که آن را بسط دهیم یا شرح و توضیح بیشتری بر آن بیفزاییم، زیرا چنین کاری بر پایهٔ هیچ اطلاعات دقیقی نخواهد بود.

Some people, then, asked God’s Messenger about Dhu’l-Qarnayn, and God revealed to him what this sūrah contains about his history and actions. We have no source other than the Qur’ān to give us further information. Hence, we will not try to expand or elaborate, because that would not be based on any accurate information.

تفسیرهای قرآن روایات و اطلاعات فراوانی ارائه می‌دهند، اما هیچ‌یک از آن‌ها پایه و اساس قابل اعتمادی ندارند. از این رو، باید با بسیار احتیاط به آن‌ها نزدیک شد، به‌ویژه از آن جهت که شامل گزارش‌های اسرائیلی و دیگر افسانه‌ها می‌باشند.

Commentaries on the Qur’ān provide many accounts and plenty of information, but none of these has any reliable basis. Hence, they should be approached very cautiously, particularly because they include Israelite reports and other legends.

از داستان ذوالقرنین، قرآن از سه سفر او یاد می‌کند: یکی به سوی غرب، دیگری به سوی شرق و سومی به مکانی که به‌عنوان ناحیه‌ای «میان دو کوه» توصیف شده است. اکنون بیایید به این روایت قرآنی بپردازیم.

Of the history of Dhu’l-Qarnayn the Qur’ān mentions three journeys, one to the west, one to the east and the third to a place described as an area ‘between two mountains’. Let us now consider this Qur’ānic account.

داستان ذوالقرنین، آن‌گونه که در این سوره آمده، با معرفیِ مختصری از خود این مرد آغاز می‌شود: «ما برای او بر زمین قدرت دادیم و به او وسیلۀ دستیابی به هر چیزی را عطا کردیم.» (آیۀ ۸۴) خداوند بدین ترتیب قدرت او را بر زمین استوار ساخت و به او اقتداری بی‌چون‌وچرا بخشید. همچنین ابزار حکومت و پیروزی، امکانات بنای تمدن، بهره‌مندی از نعمت‌هایی که خداوند برای بشر فراهم کرده، و هر آنچه زندگی انسان را بر روی زمین استوار و پربرکت می‌سازد، در اختیار او نهاد.

The story of Dhu’l-Qarnayn, as given in this sūrah, begins with a brief introduction of the man himself: “We established his power on earth, and gave him means to achieve anything.” (Verse 84) God then has established his power on earth, giving him uncontested authority. He has also given him the means of government and victory, the facilities to build civilization, enjoy the blessings God has made available to mankind, and all that make human life on earth steady and prosperous.

«پس او راهی را دنبال کرد.» (آیه ۸۵) بدین ترتیب، او در راهی که برایش آسان شده بود پیش رفت و به سوی غرب روان شد: «تا آنگاه که به جایگاه غروب خورشید رسید، دید که خورشید در آب‌های تیره و گل‌آلود فرو می‌رود؛ و در نزدیکی آن، مردمی را یافت. ای ذوالقرنین، گفتیم: یا آنان را عذاب کنی، یا با ایشان نیکی نمایی.»

سپس او راه دیگری را در پیش گرفت و [پیش رفت] تا آنکه به جایی میان دو سد کوهستانی رسید و در زیر آن دو، قومی را یافت که به سختی سخنی را می‌فهمیدند. گفتند: «ای ذوالقرنین! یأجوج و مأجوج در این سرزمین فساد می‌کنند. آیا برای تو خراجی قرار دهیم تا میان ما و آنان سدی بسازی؟» گفت: «آنچه پروردگارم مرا در آن توانا ساخته، از [هر] خراجی بهتر است.

Then he followed yet another way and [marched on] till, when he reached a place between the two mountain-barriers he found beneath them a people who could scarcely understand a word. Dhu’l- Qarnayn,’ they said, ‘Cog and Magog are ravaging this land. May we pay you a tribute so that you erect a barrier between us and them?’ He answered: ‘That with which my Lord has established me is better [than any tribute].

پس مرا با نیرو یاری دهید تا میان شما و ایشان سدی بسازم! پاره‌های آهن برایم بیاورید!» تا آنگاه که میان دو سوی کوه را پر کرد، گفت: «بدمید!» و چون آن را مانند آتش برافروخت، گفت: «مس گداخته برایم بیاورید تا بر آن بریزم.» و بدین‌سان نه توانستند از آن بالا روند و نه توانستند آن را سوراخ کنند.

Hence, do but help me with strength, and I shall erect a rampart between you and them! Bring me blocks of iron!’ At length, when he had filled up the gap between the two mountain-sides, he said: ‘Ply your bellows!’ Then, when he made [the iron glow like] fire, he said: ‘Bring me molten copper which I will pour over it.’ And thus their enemies were unable to scale [the rampart], nor could they dig their way through it.

او گفت: «این رحمتی است از پروردگارم. اما چون وعدهٔ پروردگارم فرا رسد، آن را با خاک یکسان خواهد کرد. و وعدهٔ پروردگارم همواره تحقق می‌یابد.» (آیات ۹۲ تا ۹۸)

He said: ‘This is a mercy from my Lord. Yet when the time appointed by my Lord shall come, He will make this [rampart] level with the ground. My Lord’s promise always comes true.’ (Verses 92-98)

اکنون به سومین سفر ذوالقرنین می‌رسیم که او را به مکانی واقع میان دو سد کوهستانی برد۔ ما نمی‌توانیم دربارهٔ موقعیت دقیق این مکان هیچ پیشنهاد قطعی‌ای ارائه دهیم، و نیز هیچ اطلاعی دربارهٔ ماهیت این دو سد نداریم۔ تنها چیزی که از متن می‌توان دریافت این است که او به جایی رسید که میان دو مانع طبیعی یا ساختهٔ دست انسان قرار داشت، که با شکاف یا گذرگاهی باریک از هم جدا می‌شدند۔

Now we come to the third of Dhu’l-Qarnayn’s journeys which took him to a place between the two mountain-barriers.’ We cannot make any definite suggestion as to the exact location of this place, nor do we have any information about the nature of these barriers. All that we can understand from the text is that he reached a place lying in between two natural or man-made barriers, separated by a gap or low passage.

در آن سوی، او به مردمی عقب‌مانده برخورد، که قرآن درباره‌شان می‌گوید: «نزدیک بود سخنی را بفهمند.» این مردم دریافتند که ذوالقرنین هم توانمند است و هم قادر. آنان همچنین دریافتند که او پرهیزگار و خداترس است. از این رو، در ازای ساختن سدی که یأجوج و مأجوج را از حمله‌های مکرر به سرزمینشان بازدارد، به او پیشنهاد پرداخت مزد دادند؛ یأجوج و مأجوج که از آن سوی کوهستان و از گذرگاه میان دو کوه می‌آمدند و در سرزمین آنان ویرانی به بار می‌آوردند. این مردم همه چاره‌های در دسترس خود را به کار گرفته بودند، اما باز هم نتوانسته بودند آن نیروهای شرور را دفع کنند. از این رو آماده بودند هزینه‌ای بپردازند تا با بهره‌گیری از توان ذوالقرنین، راه‌حلی برای مشکلشان بیابند.

کنون گوگ و ماگوگ چه کسانی بودند؟ اکنون کجا هستند؟ چه کردند و چه بر سرشان خواهد آمد؟ پاسخ دادن به چنین پرسش‌هایی با دقت قابل قبول بسیار دشوار است. دانش ما درباره ایشان محدود است به آنچه به‌طور مشخص در قرآن و در احادیث صحیح آمده است. قرآن در اینجا سخنی از ذوالقرنین نقل می‌کند: «پس چون وعده پروردگارم فرا رسد، آن را هموار و کوبیده خواهد کرد؛ و وعده پروردگارم حق است.» (آیه ۹۸) این گفته زمانی را معین نمی‌کند. وعدهٔ خداوند برای ویران کردن سد ممکن است پیش‌تر تحقق یافته باشد، هنگامی که تاتارها بر پهنهٔ وسیعی تاختند و کشورهای بسیاری را از میان بردند.

Now who were Gog and Magog? Where are they now? What did they do and what will happen to them? Such questions are very difficult to answer with any degree of accuracy. Our knowledge of them is limited to what is mentioned specifically in the Qur’ān and in authentic aĥādīth. The Qur’ān includes here a quotation of what Dhu’l-Qarnayn says: “Yet when the time appointed by my Lord shall come, He will make this [rampart] level with the ground. My Lord’s promise always comes true.” (Verse 98) This statement does not specify a time. God’s promise to destroy the rampart may already have occurred when the Tatars swept across huge areas, destroying whole kingdoms.

در سورۀ ۲۱، الانبیاء، به آنان نیز اشاره شده است، جایی که آمده است:

Another mention of them is found in Sūrah 21, The Prophets, where it is stated:

«وَإِذَا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَهُم مِّن كُلِّ حَدَبٍ يَنسِلُونَ * وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذَا هِيَ شَاخِصَةٌ أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا» (۲۱: ۹۶-۹۷) باز هم این عبارت زمانی برای ظهور وعدهٔ یأجوج و مأجوج تعیین نمی‌کند. اینکه وعدهٔ خداوند به تحقق نزدیک شده، به این معنا که قیامت یا روز داوری به‌زودی فرا می‌رسد، از زمان پیامبر ﷺ تاکنون امری مسلّم بوده است. در قرآن می‌خوانیم: «اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ» (۵۴: ۱). در حساب خداوند، زمان دیدگاهی کاملاً متفاوت با حساب انسانی دارد. فاصلهٔ زمانی میان لحظه‌ای که قیامت نزدیک می‌شود و وقوع واقعی آن ممکن است به میلیون‌ها سال یا قرن‌ها برسد. بنابراین انسان‌ها ممکن است این را دورهٔ زمانی بسیار طولانی ببینند، در حالی که از نظر معیارهای خداوند، ممکن است چیزی جز چشم برهم‌زدنی نباشد.

“When Gog and Magog are let loose and swarm down from every corner, when the true promise draws close [to its fulfilment], staring in horror shall be the eyes of the unbelievers.” (21: 96-97) Again this statement does not specify a time for the promised appearance of Gog and Magog. That God’s promise has come near to fulfilment, in the sense that the Last Hour or the Day of Judgement is soon to come, is an accomplished fact ever since the time of the Prophet. In the Qur’ān we read: “The Hour has drawn near, and the moon was cleft asunder.” (54: 1) In God’s reckoning, time has a totally different perspective from that of human reckoning. The time gap between the moment when the Hour becomes near and its actual occurrence may stretch to millions of years or centuries. Thus human beings may see this as a very long period of time, while, by God’s standards, it may signify nothing more than a blink of an eye.

سوره پس از اشاره ذوالقرنین به وعده راستین خداوند، صحنه‌ای از روز قیامت را ترسیم می‌کند:

The sūrah follows the reference by Dhu’l-Qarnayn to God’s true promise with a scene from the Day of Judgement:

آن روز ایشان را رها می‌کنیم تا همچون امواجی که به یکدیگر می‌خورند، در هم بجوشند. صور دمیده می‌شود و همه‌ی ایشان را گرد می‌آوریم. و در آن روز، جهنم را که آشکار شده است، برای کافران عرضه می‌داریم؛ همان کسانی که از یادآوری من چشم پوشیدند و از پند و هشدار من گوش فرا ندادند.

On that day We shall leave them to surge like waves dashing against one another. The trumpet will be blown, and We shall gather them all together. And We shall, on that day, present hell, all spread out, for the unbelievers, who have turned a blind eye to My admonition and a deaf ear to My warning. (Verses 99-101)

این صحنه‌ای است از حرکت توده‌های عظیمی از مردم با رنگ‌ها، نژادها و مناطق جغرافیایی گوناگون، که به همه نسل‌ها و زمان‌ها تعلق دارند، پس از آنکه برانگیخته و دوباره زنده شده‌اند. آنان به شیوه‌ای آشفته حرکت می‌کنند و از آنچه پیرامونشان می‌گذرد بی‌خبرند. همچون موج‌های دریا یکدیگر را پس می‌زنند و مانند کف برخاسته از امواج با هم در می‌آمیزند. سپس ناگهان شیپوری دمیده می‌شود و آنان بر اساس نظمی مشخص گرد آورده می‌شوند: {و روزی که در صور دمیده شود و همه آنان را گرد آوریم} (آیه ۹۹)

This is a scene showing the movement of huge masses of people of all colours, races and geographical areas, belonging to all generations and times, after they have been resurrected and brought back to life. They move across in a chaotic way, unaware of what is around them. They push each other like waves in the sea and mix like the surf raised by the waves. Then suddenly a trumpet is blown and they are gathered according to a specific order: “The trumpet will be blown, and We shall gather them all together.” (Verse 99)

و ما آن کافرانی را می‌بینیم که از یاد خدا روی گردان شدند، گویی چشمانشان پوشیده و گوش‌هایشان کر است. اکنون آنان را می‌بینیم که دوزخ در برابرشان آورده شده و نمی‌توانند از آن روی برگردانند، چنان‌که در دنیا از هدایت خدا روی برمی‌گرداندند. در آن روز، امکان روی‌گردانی در اختیار آنان نیست. پرده‌ای که بر چشمانشان بود کنار رفته و اکنون به‌روشنی پیامد روی‌گردانی آگاهانه‌شان را می‌بینند. این کیفری عادلانه است.

We see also the unbelievers who turned away from remembrance of God as though their eyes were covered and their ears deaf. Now we see them with hell brought before them and they cannot turn away from it as they used to turn away from God’s guidance. On that day, the option of turning away is not within their power. The cover over their eyes has been drawn, and they now see clearly the consequence of their deliberate turning away. This is a fair recompense.

این سوره با چند آیهٔ پایانی به پایان می‌رسد که خطوط گوناگون بحث آن را در لحنی هماهنگ و آهنگی یکپارچه گرد هم می‌آورد. در این آیات سه جنبه وجود دارد که با هم، کل موضوع این سوره را خلاصه می‌کنند. نخستین آن‌ها به ارزش‌ها و معیارهایی می‌پردازد که در جامعه‌های منحرف بازتاب می‌یابند و با آنچه واقعاً هستند تفاوت دارند. این ارزش‌ها هم به اعمال مربوط می‌شوند و هم به انسان‌ها.

The sūrah concludes with a few verses that bring together its many different lines of discussion in harmonious tone and rhythm. We have here three different aspects which, together, sum up the whole theme of the sūrah. The first of these revolves around values and standards as they are reflected in deviant societies and as they truly are. These relate to both actions and people.

بگو: «آیا به شما خبر دهیم که زیانکارترین مردم از نظر اعمال چه کسانی هستند؟ آنان کسانی هستند که تلاششان در این دنیا گمراه شده، و با این حال گمان می‌کنند کارهایی را که انجام می‌دهند نیکو است. آنان کسانی هستند که به آیات پروردگارشان کفر ورزیدند و دیدار با او را انکار کردند. پس اعمالشان تباه شد و در روز قیامت برای آنان هیچ وزنی قائل نخواهیم شد.» (آیات ۱۰۳ تا ۱۰۵)

Say: ‘Shall we tell you who are the greatest losers in whatever they may do? It is they whose labour in this world has been misguided, and who nonetheless think that what they do is right. It is they who have chosen to disbelieve in their Lord’s revelations and deny the truth that they will meet Him. Vain will be their works. No weight shall We assign to them on Resurrection Day.’ (Verses 103-105)

«آیا به شما خبر دهیم که زیانکارترین مردم از نظر اعمالشان چه کسانی هستند؟» (آیه ۱۰۳)

“Shall we tell you who are the greatest losers in whatever they may do?” (Verse 103)

اینان کسانی هستند که هیچ انسانی در تاریخ نمی‌تواند زیانی بزرگ‌تر از زیان آنان را تحمل کند.

These are the ones whose loss cannot be exceeded by any human being in history.

پاسخ این پرسش بسیار سریع داده می‌شود. «آنان کسانی‌اند که تلاششان در این دنیا گمراه شده است» (آیهٔ ۱۰۴). آن تلاش آنان را به پیروی از هیچ هدایت درستی رهنمون نساخت. هیچ میوهٔ واقعی‌ای نداد و به هیچ هدفی دست نیافت. با این حال این افراد «می‌پندارند که کاری نیکو انجام می‌دهند» (آیهٔ ۱۰۴). این نشان می‌دهد که این مردم تا چه اندازه گمراه‌اند. آنان کوچک‌ترین تمایلی ندارند به این که هر کاری در این دنیا انجام می‌دهند آنان را بیشتر به گمراهی می‌کشاند و از این رو کاملاً بیهوده است. به همین دلیل، آنان تمام عمر خود را در چنین تلاش‌های بیهوده‌ای صرف می‌کنند.

The answer to this question comes very quickly. “It is they whose labour in this world has been misguided.” (Verse 104) It did not lead them to follow any proper guidance. It did not yield any real fruit, nor did it achieve any objective. But these people “nonetheless think that what they do is right.” (Verse 104) This tells how misguided these people are. They have no inclination that whatever they do in this world takes them further into error and is thus completely wasted. Hence, they continue spending their whole lives in such vain pursuits.

عنصر پایانیِ دوم، محدودیت دانش انسان را در مقایسه با دانش بی‌پایان خداوند نشان می‌دهد. از آنجا که تخیل ما به مطلق دست نمی‌یابد، قرآن با روش تصویرسازی خود، تمثیلی ساده و قابل درک به دست می‌دهد: «بگو: اگر دریا برای کلمات پروردگارم مرکّب شود، دریا پیش از آنکه کلمات پروردگارم پایان گیرد، قطعاً خشک خواهد شد؛ هرچند دریایی همانندِ آن را به کمک آن بیاوریم.» (آیه ۱۰۹) دریا بزرگ‌ترین و پربارترین چیزی است که بشر می‌شناسد. مردم برای ثبت هرآنچه می‌خواهند بیان کنند از مرکّب بهره می‌برند. بدین‌سان دانشی را که بزرگ می‌پندارند مستند می‌کنند. از این رو قرآن تصویر دریا را با همه گستره عظیمش پیش می‌کشد، اما این بار دریایی که مرکّبِ نوشتنِ کلمات خداوند است؛ کلماتی که دانش او را نشان می‌دهند. با آنکه تمامِ دریا به کار گرفته می‌شود، کلمات خداوند پایان نمی‌یابد. در اینجا دریایی دیگر با همان بزرگی آورده می‌شود، اما آن نیز به تمامی به کار می‌رود، در حالی که کلمات خداوند هنوز بسیار دور از پایان است.

The second concluding element shows the limits of human knowledge when compared with God’s infinite knowledge. As our imagination cannot reach the absolute, the Qur’ān gives us a simple analogy which we can easily comprehend, using its method of image drawing: “Say: If the sea were ink for my Lord’s words, the sea would surely dry up before my Lord’s words are exhausted, even though we were to add to it another sea to replenish it.” (Verse 109) The sea is the largest and richest thing known to mankind. People use ink to write down whatever they want to record. This is how they document their knowledge which they imagine to be great. Hence the Qur’ān puts forward the image of the sea with all its vast expanse, but which is now made of ink with which to write down God’s words that indicate His knowledge. Even though the whole sea is used, God’s words are not finished. At this point another sea of similar magnitude is brought forward, but it too is used in full while God’s words are far from finished.

این‌گونه است که مفهوم بی‌نهایت، با تصویری روشن و حرکتی گویا، پیش روی عقل محدود انسان نهاده می‌شود. مفهومی کلی و انتزاعی تا زمانی که به شکلی مشخص توصیف نشود، فراتر از درک انسان باقی می‌ماند. هر قدر توان انسان در فهم امور انتزاعی نیرومند باشد، ناگزیر باید مفهوم انتزاعی را به تصاویر و شکل‌ها، انواع و ویژگی‌ها پیوند دهد. این امر دربارهٔ مفاهیم انتزاعیِ محدود و محسوس نیز صادق است. پس چگونه می‌تواند آنچه را نامحدود و غیرمحسوس است دریابد؟

It is with such a clear image and movement that the concept of the infinite is placed before the finite human intellect. A universal and abstract concept remains beyond human conception until it is described in specific terms. No matter how powerful a human being’s ability to understand the abstract is, he needs to relate an abstract concept to images and shapes, types and characteristics. This applies to abstract concepts of what is limited or tangible. How then can it fathom what is unlimited and intangible?