سوره از آغاز زندگی انسان تا رستاخیز پس از مرگ، سفری را در پی دوره‌ها و نسل‌ها برای ما ترسیم می‌کند. اکنون سفری دیگر را پیش روی ما می‌گذارد؛ سفری به ژرفای روح جهان و آنچه از آن در برابر دیدگان ما آشکار می‌شود. این سوره از آفرینش آسمان‌ها و زمین پس از آنکه از آفرینش انسان سخن گفته، با ما سخن می‌گوید. توجه ما به آنچه جهان در خود دارد جلب می‌شود: به رازها، جنبه‌ها و پدیده‌های آن. سوره به شب اشاره می‌کند که با شتاب از پی روز می‌آید، و به خورشید، ماه و ستارگانی که فرمانبردار اراده‌ی خدایند، و به بادهایی که در فضا روان‌اند و ابرها را به سرزمینی مرده می‌برند؛ و در کمترین زمان، آن سرزمین زنده می‌شود و سرشار از حیات می‌گردد و همه‌گونه میوه برمی‌آورد.

The sūrah has taken us along a trip that extends over epochs and generations, from the very beginning of human life to resurrection after death. Now it takes us along another trip to the depths of the soul of the universe and what appears of it before our eyes. It tells us about the creation of the heavens and the earth after having told us of the creation of mankind. Our attentions are drawn to what the universe contains, its secrets, aspects and phenomena, referring to the night as it follows the day in quick pursuit, and to the sun, moon and stars which are subservient to God’s will, and the winds that move along in space, carrying the clouds to a land that is dead, and in no time, it quickens and becomes full of life, yielding all types of fruit.

این تأمل درباره جنبه‌های گوناگون پادشاهی خداوند، بلافاصله پس از بیان داستان آفرینش انسان و توصیف آغاز و پایان سفر زندگی انسان آمده است. این سوره همچنین به رفتار کسانی اشاره می‌کند که از شیطان پیروی می‌کنند و با تکبر از پذیرش پیامبران خدا سر باز می‌زنند. همچنین برخی مفاهیم جاهلیت را توصیف می‌کند، یعنی نادانی‌ای که ممکن است در جامعه بشری رواج یابد، و سنت‌هایی که مردم برای خود می‌سازند و هیچ مجوزی از قانون خدا ندارند. سوره همه این‌ها را به تصویر می‌کشد تا انسان‌ها را برانگیزد که به سوی پروردگارشان بازگردند، همان کسی که جهان را آفرید و آن را مسخر اراده خویش ساخت و بر اساس قوانین و خواست خود اداره می‌کند. در حقیقت، همه آفرینش و همه فرمانروایی تنها از آنِ اوست.

This reflection on different aspects of God’s kingdom comes immediately after relating the story of the creation of mankind and describing both the beginning and the end of man’s life journey. The sūrah also refers to the attitude of those who follow Satan and who arrogantly refuse to follow God’s messengers. It also describes some concepts of jāhiliyyah, or ignorance that may prevail in human society, and the traditions people invent for themselves having no sanction by God’s law. All this the sūrah portrays in order to motivate human beings to return to their Lord who created the universe and made it subservient to His will and who runs it according to His laws and will. Indeed, to Him alone belong all creation and all authority.

این مطلب تأکید زیادی بر این حقیقت دارد که تمام مخلوقات و تمام هستی در برابر اراده‌ی خداوند تسلیم‌اند. در فضایی که چنین اطاعت کامل از خداوند و تسلیم بی‌چون‌وچرا در برابر اراده‌ی او حاکم است، تکبر انسان بسیار عجیب و نامتعارف به نظر می‌رسد.

پروردگار شما همان خدایی است که آسمان‌ها و زمین را در شش دوران آفرید و بر عرش استوا یافت. او شب را بر روز می‌پوشاند که با شتاب به دنبال آن می‌آید. خورشید و ماه و ستارگان را رام فرمان خود ساخت. آگاه باشید که آفرینش و فرمانروایی از آنِ اوست. بزرگ و پربرکت است خدا، پروردگار جهانیان. (آیهٔ ۵۴)

Your Lord is God who has created the heavens and the earth in six aeons, and is established on the throne. He covers the day with the night in swift pursuit. The sun, the moon and the stars are made subservient to His command. Surely all creation and all authority belong to Him. Blessed is God, the Lord of the worlds. (Verse 54)

در آیین توحیدی اسلام، هیچ جایی برای تلاشِ انسان‌ها در ساختنِ تصوری مستقل از خداوند، یعنی اینکه او چگونه است یا چگونه عمل می‌کند، وجود ندارد. هیچ چیزی به هیچ شکلی شبیهِ خدا نیست. از این رو، وظیفهٔ عقلِ بشری نیست که بکوشد صورتی از ذاتِ متعالیِ الهی ترسیم کند. تصورِ انسان تنها در چارچوبی می‌تواند شکل گیرد که عقلِ او بر پایهٔ آنچه از جهانِ پیرامونش درمی‌یابد تعریف کند. و از آنجا که هیچ چیزی شبیهِ خدا نیست، عقلِ انسانی نمی‌تواند تصویری روشن و قطعی از چگونگیِ خداوند ترسیم کند.

The monotheistic Islamic faith allows no room for any attempt by human beings to work out by themselves any particular concept of God: what He is like or how He acts. There is simply nothing similar to God in any way whatsoever. Hence, it is not up to human intellect to try to picture the Supreme Being. A human concept can only be worked out within the framework that the human intellect can define, on the basis of what it makes out of the world around it. Since there is simply nothing similar to God, then the human intellect cannot draw any definite picture of what God is like.

علاوه بر این، انسان به هیچ وجه نمی‌تواند تصور کند که کارهای خداوند چگونه انجام می‌شود. تنها راه پیش روی انسان این است که در آثار و پیامدهای افعال خداوند در جهانی که پیرامون اوست تأمل کند.

Moreover, it simply cannot visualize how His actions take place. The only alternative available to man is to reflect on the effects of God’s actions in the universe around him.

بنابراین، پرسش‌هایی از این دست: «خداوند آسمان‌ها و زمین را چگونه آفرید؟»، «او به چه شکلی بر عرش استقرار یافته است؟» و «این عرشی که او بر آن مستقر شده چگونه عرشی است؟» در ذهن مؤمن پدید نمی‌آید. در حقیقت، همه این پرسش‌ها و مانند آن‌ها کاملاً بی‌ربط و بی‌معنا هستند. تلاش برای پاسخ دادن به چنین پرسش‌هایی حتی بی‌ربط‌تر است و کسی که قاعده اساسی‌ای را که توضیح دادیم به درستی درک کرده باشد، نمی‌تواند به آن دست بزند. متأسفانه، برخی گروه‌های اسلامی که سخت کوشیده‌اند این پرسش‌ها را بحث کنند و وقت زیادی بر سر آن‌ها تلف کرده‌اند، در تلاش‌هایشان تحت تأثیر فلسفه یونانی قرار گرفتند. § قرآن واژه «یوم» را به کار می‌برد که به معنای «روز» است، آنگاه که از بازه زمانی‌ای سخن می‌گوید که خداوند در آن آسمان‌ها و زمین را آفرید. آفرینش آن‌ها در شش «یوم» یا شش روز انجام شد. باز هم این موضوع به قلمرویی تعلق دارد که فراتر از دسترس ادراک انسانی است. هیچ انسانی و حتی هیچ مخلوقی شاهد این آفرینش نبوده است: «من آن‌ها را به شهادت نگرفتم، هنگام آفرینش آسمان‌ها و زمین، و نه هنگام آفرینش خودشان.» (کهف: ۵۱)

بدین ترتیب، آگاهی انسانی از صحنه‌های زنده و پرجنبش جهان هستی، که پیش‌تر با نگاهی بی‌توجه و سرسری به آن‌ها می‌نگریست، سرشار از شگفتی می‌شود. همراه با این، درک این حقیقت پیدا می‌شود که همه این آفریده‌های بزرگ در برابر اقتدار آفریدگار سر فرود می‌آورند. در این مرحله، سوره انسان‌ها را به یاد پروردگار یگانه‌شان می‌اندازد و آنان را فرا می‌خواند که با فروتنی و تسلیم کامل او را بخوانند. آنان باید ربوبیت او را بپذیرند تا در حدود تسلیم خویش در برابرش بمانند، اقتدار او را بشناسند، و از آفرینش فساد یا گسترش تباهی در زمین خودداری کنند؛ از اینکه قانون او را رها کنند و از هوس‌های سرکش خویش پیروی نمایند. «پروردگارتان را با فروتنی و در نهان دل‌هایتان بخوانید. او کسانی را که از حد حق تجاوز می‌کنند دوست ندارد.»

Thus, the human consciousness is overawed by the lively scenes of the universe which it used to look at in a dull inattentive way. Coupled with this is the realization that all these great creatures submit to the authority of the Creator. At this point, the sūrah reminds human beings of their only Lord and directs them to call upon Him with humility and full submission. They must acknowledge His Lordship in order to keep within the limits of their submission to Him, recognizing His authority and refraining from creating or spreading corruption in the land by abandoning His law and following their own capricious desires. “Call upon your Lord with humility, and in the secrecy of your hearts. He does not love those who transgress the bounds of what is right.

در زمین پس از آنکه به نیکویی سامان یافته، فساد مکنید، و با بیم و امید او را بخوانید. به راستی که رحمت خدا به نیکوکاران نزدیک است. (آیات ۵۵-۵۶)

Do not spread corruption on earth after it has been so well ordered. Call on Him with fear and hope. Truly, God’s grace is ever near to the righteous.” (Verses 55-56)

این دستور در مناسب‌ترین زمان و در حالتی درست از روحیهٔ انسان‌ها صادر شده است. آنان مأمور شده‌اند که با فروتنی و تسلیم، پروردگارشان را بخوانند و به او دعا کنند. همچنین باید او را در نهان دل خود بخوانند و صدای بلند برنیاورند. دعای پنهانی به خدا بسیار شایسته‌تر است، زیرا پیوند نزدیک میان انسان و پروردگارش را تأیید می‌کند. مسلم، محدث مشهور، این حدیث صحیح را از ابوموسی روایت می‌کند که گفت: «ما با پیامبر خدا ﷺ در یکی از سفرهایش بودیم — (در روایتی آمده که این واقعه هنگام یک لشکرکشی بوده است) — و مردم با صدای بلند تکبیر می‌گفتند. پیامبر خدا ﷺ به آنان فرمود: ای مردم، آرام و بی‌صدا باشید. شما کسی را نمی‌خوانید که کر یا غایب باشد. شما آن کسی را می‌خوانید که شنوای همه چیز و نزدیک است. او در واقع با شماست.» سیاق قرآن بر این آگاهی تأکید دارد که خدا با عظمت خود، به انسان چنین نزدیک است. این امر در شکل عملی‌اش هنگام دعا به درگاه خدا توصیف شده است. کسی که به عظمت خدا آگاه است، خود را too فروتن می‌بیند که با صدای بلند از او درخواست کند. اگر دریابیم که او چنین به ما نزدیک است، هیچ دلیلی برای دعای بلند نخواهیم داشت. در کنار این صحنهٔ دعای صادقانه به درگاه خدا و فروتنی کامل در برابر او، فرمانی صادر شده است که مبادا کسی بکوشد تا اقتدار او را غصب کند، چنان که عرب در روزگار جاهلیت می‌کرد و برای خود فرمانروایی قائل می‌شد، در حالی که تمامی حاکمیت تنها از آن خداست. همچنین فرمان داده شده که با پیروی از هوای نفس خود در زمین فساد نکنند، پس از آنکه خدا زمین را به نظم درست درآورده و قانونی برای اداره زمین و زندگی انسان وضع کرده است. جانی مؤمن که با فروتنی و در نهان پروردگارش را می‌خواند، نزدیکی او و پاسخ آمادهٔ او را احساس می‌کند و به تجاوز و فساد گرایش ندارد. این دو نگرش در ژرفای جان و احساسات انسان به هم پیوندی نزدیک دارند. در شیوهٔ خود، قرآن به آن احساسات می‌پردازد. این شیوه‌ای است که از سوی آفریدگاری طراحی شده که آفریدگان خود را می‌شناسد و از همه چیز کاملاً آگاه است.

باز هم این سوره صحنه‌ای گسترده از جهان را پیش چشم ما می‌گشاید تا در آن بیندیشیم، اما مردم اغلب توجه اندکی به آن دارند و از آنچه که می‌رساند بی‌خبر می‌مانند. اندیشه‌ای که هم‌اکنون درباره‌اش سخن گفتیم از فضل خداوند سخن می‌گوید، و این صحنه‌ی تازه نمونه‌ای از فضل خداوند در عمل را نشان می‌دهد. ما آن را در بارانی که فرو می‌ریزد، در گیاهانی که می‌رویند و در حیاتی که جان می‌گیرد می‌بینیم و احساس می‌کنیم.

Once more the sūrah gives us a panoramic scene of the universe raising it before our eyes to contemplate, but people often pay little attention to it and remain unaware of what it conveys. The idea that we have just discussed speaks of God’s grace, and the new scene provides an example of God’s grace in action. We see and feel it in the rain that pours down, the growing vegetation and the life that quickens:

او کسی است که بادها را به عنوان مژدهدهندگان رحمت خویش میفرستد، و هنگامی که ابرهای سنگین را برمیدارند، ما آنها را به سوی سرزمینی مرده میرانیم و به وسیلهٔ آن آب را فرو میفرستیم، و بدین سان از هر گونه میوه بیرون میآوریم. همچنین مردگان را زنده خواهیم کرد، باشد که شما پند گیرید. (آیهٔ ۵۷)

“He it is who sends forth the winds heralding His coming mercy, and when they have gathered up heavy clouds, We may drive them towards dead land and cause the water to fall upon it, and thus We cause all manner of fruit to come forth. Thus shall We cause the dead to come to life, so that you may keep this in mind.” (Verse 57)

تمام این‌ها نمودهایی از آن چیزی است که ربوبیت خداوند در جهان هستی، بر طبق نقشه‌ای دقیق و حساب‌شده، پدید می‌آورد. همه‌ی این‌ها ساخته‌ی خود خداوند است. پس همه‌ی انسان‌ها باید او را به عنوان تنها پروردگار خود بشناسند. اوست که از راه قوانین طبیعی‌ای که به عنوان نشانه‌ی رحمتش، که بر بندگانش ارزانی می‌دارد، به کار انداخته، می‌آفریند و روزی می‌دهد. در هر لحظه بادها می‌وزند و ابرها را به هم می‌آورند و باران فرو می‌ریزد. اما نسبت دادن همه‌ی این‌ها به کنش خداوند، چنان‌که واقعاً نیز چنین است، همان عنصر تازه‌ای است که قرآن کریم آن را به روشن‌ترین شکل ترسیم کرده است، گویی هنگام تأمل در صحنه‌های تصویرشده، آن را به چشم می‌بینیم.

All these are manifestations of what God’s Lordship brings about in the universe, in accordance with an elaborate plan. They are all of God’s own making. He, then, should be acknowledged by all human beings as their only Lord. It is He who creates and provides sustenance through the operation of the natural laws which He sets in motion as a sign of His mercy which He bestows on His servants. At every moment winds blow and cause the clouds to gather up, prompting a rainfall. But attributing all this to God’s action, as it is indeed the case, is the new element outlined most vividly in the Qur’ān as if we actually see it as we contemplate the portrayed scenes.

این خداست که بادها را به عنوان بشارت‌دهندگان رحمت آینده‌اش می‌فرستد. بادها بر اساس قوانین طبیعی‌ای می‌وزند که خداوند در جهان هستی قرار داده است، زیرا این واقعیتی بنیادین است که جهان نمی‌توانست خود را آغاز کند و برای خود این قوانین را که حرکتش را تعیین می‌کنند، مقرر سازد. با این حال، جهان‌بینی اسلامی بر این باور استوار است که هر آنچه در جهان رخ می‌دهد، نتیجه یک اراده‌ی ویژه است که آن را به عرصه‌ی واقعیت می‌آورد، هرچند که در عمل، به عنوان محصول کارکرد قوانین طبیعی‌ای که خداوند به کار انداخته است، پدید می‌آید. فرمان‌های آغازین برای به کار افتادن این قوانین، به هیچ وجه با این باور در تناقض نیست که هر رخدادی که بر اساس این قوانین واقع می‌شود، نتیجه‌ی خواست خداوند است. وزیدن باد، مطابق قوانین طبیعی، رویدادی واحد است که در نتیجه‌ی یک اراده‌ی جداگانه پدید می‌آید.