این بخش بیشتری از تاریخ موسی را با فرعون و قومش بازگو می‌کند. آغاز آن زمانی است که فرعون و سران قومش با این حقیقت روبه‌رو می‌شوند که خداوند پروردگار همه جهان هستی است، و پایان آن با غرق شدن فرعون و لشکرش همراه است. در میان این رویدادها، سوره از رویارویی موسی با جادوگران سخن می‌گوید که با پیروزی حق پایان می‌یابد، و نیز از اعلام ایمان جادوگران به پروردگار جهانیان بر اساس آیینی که موسی و برادرش هارون تبلیغ می‌کردند. سوره همچنین از تهدیدهای فرعون برای مجازات آن جادوگران و کشتن ایشان خبر می‌دهد.

This passage relates much of the history of Moses with Pharaoh and his people. It starts when Pharaoh and the leading figures among his people are confronted with the fact that God is the Lord of all the universe, and ends with the drowning of Pharaoh and his army. In between these events, the sūrah tells us of the contest between Moses and the magicians which ends up with a triumph for the truth, and the declaration by the sorcerers that they believe in the Lord of all the worlds, according to the concept preached by Moses and his brother Aaron. The sūrah tells us of Pharaoh’s threats to punish those magicians and to put them to death.

با این حال، حقیقت چنان در دل‌هایشان جای گرفته بود که دیگر به فرعون اعتنایی نداشتند. آنان آماده بودند جانِ خود را در راه ایمانشان فدا کنند.

Nevertheless, the truth had taken such a hold of their hearts that they no longer cared for Pharaoh. They were prepared to sacrifice their lives for their faith.

این سوره همچنین از آزارهایی سخن می‌گوید که بنی‌اسرائیل متحمل شدند و از اینکه خداوند فرعون و قومش را با قحطی و کم‌محصولی مجازات کرد و نیز سیل، و آفت ملخ، مورچه، قورباغه و خون بر آنان فرستاد. هر بار از موسی می‌خواستند که نزد پروردگارش دعا کند تا عذاب را برطرف سازد. اما هر گاه عذاب برداشته می‌شد، به راه گمراهی خود بازمی‌گشتند و اعلام می‌کردند که به هیچ نشانه‌ای که به آنان نشان داده شود، ایمان نخواهند آورد. سرانجام، قانون الهی به آنان رسید و غرق شدند؛ زیرا دلایل روشنی را که به آنان نشان داده شد انکار کردند و هدف آزمون‌هایی را که خداوند ممکن است هر امتی را با آن بیازماید، نادیده گرفتند. بر اساس قانون الهی، خداوند کافران را پیش از نابودی‌شان با سختی و فراخی می‌آزماید. سپس، به پاس شکیبایی‌شان در آزمون سختی، قدرت در زمین به قوم موسی داده شد. این یعنی آزمونی تازه با فراخی.

The sūrah also tells us of the persecution to which the Children of Israel were subjected and how God punished Pharaoh and his people with poor harvests and also inflicted on them floods, and pests of locusts, ants, frogs and blood. Each time, they appealed to Moses to pray to his Lord to lift the punishment. However, whenever a punishment was lifted, they reverted to their erring ways, declaring that they would not believe, no matter what signs they were shown. Eventually, God’s law overtook them and they were drowned because of their rejection of the clear evidence shown to them and because they overlooked the purpose of the tests to which God may subject any community. According to God’s law, He tests unbelievers with hardship and affluence before destroying them. Then, power in the land was given to Moses’s people as a reward for their perseverance through the test of hardship. That meant a new test with affluence.

«پس از آن‌ها، موسی را با آیات‌مان نزد فرعون و قوم او فرستادیم، اما آن‌ها از روی ستم آن‌ها را انکار کردند. بنگر که سرانجام آن تباه‌کنندگان چه شد.» (آیه ۱۰۳) ما نخست درمی‌یابیم که رسالت موسی پس از آن اقوامی بود که پیامبران پیشین به سوی‌شان فرستاده شده بودند. این سوره شرحی از هر یک از آن اقوام و سرانجام مردمانشان به دست داده که پیام‌های آن پیامبران را رد کردند.

“Then after those We sent Moses with Our signs to Pharaoh and his people, but they wilfully rejected them. Behold what happened in the end to those spreaders of corruption.” (Verse 103) We first learn that Moses’s mission came after those communities to whom earlier prophets were sent. The sūrah has given us an account of each of those communities and what happened to their people who rejected the messages of those Prophets.

این سوره اکنون داستان موسی را از زمانی آغاز می‌کند که او با پیام الهی در برابر فرعون و سران حکومتش ایستاد. سپس به‌طور بسیار مختصر خلاصه‌ی پاسخ آنان را بیان می‌کند و به سرنوشتی که متحمل شدند اشاره می‌نماید. مردم فرعون آگاهانه و ستم‌کارانه آیات الهی را که به آنان نشان داده شد، بدون تأمل و اندیشه‌ی درست انکار کردند. می‌بینیم که قرآن غالباً واژه‌هایی مانند «ظلم، ستم، بیداد یا تجاوز» را به‌جای «کفر» یا «شرک ورزیدن به خداوند» به کار می‌برد. در اینجا متن عربی عبارت «ظلم ورزیدن» را به کار برده است، که در ترجمه‌ی فارسی به‌صورت «انکار آگاهانه» آمده است. واقعیت این است که شریک قائل شدن برای خداوند یا رد کردن ایمان الهی، بدترین نوع ستم و هولناک‌ترین تجاوز است. کسانی که ایمان را رد می‌کنند، نسبت به حقیقت بنیادین یگانگی خداوند رفتاری ستم‌کارانه در پیش می‌گیرند. آنان همچنین به خویشتن ستم می‌کنند، زیرا خود را در این دنیا در معرض نابودی و در جهان آخرت در معرض عذابی سخت قرار می‌دهند. آنان به سایر انسان‌ها نیز ستم می‌کنند، زیرا می‌کوشند ایشان را از تسلیم شدن در برابر خداوند، که تنها پروردگار هستی است، دور سازند تا آنان را وادار کنند در برابر معبودها و مراجعی گوناگون سر فرود آورند. هیچ ستمی بدتر از این نیست. از این رو، کفر ورزیدن به خداوند ستم‌کاری است، و چنان‌که قرآن می‌فرماید: «همانا کافران خود ستم‌کارانند.» (بقره: ۲۵۴) همچنین کسی که ایمان را رد می‌کند، متجاوز است، زیرا از راه راست که به سوی خداوند می‌رود، روی برمی‌گرداند تا از راه‌های دیگری پیروی کند که تنها به جهنم می‌انجامند.

The sūrah now begins the story of Moses from when he confronted Pharaoh and the leaders of his government with the divine message. It then tells us very briefly the sum of their response, and refers to the fate they suffered. Pharaoh’s people wilfully and wrongfully rejected the signs shown to them by God, without proper consideration or reflection. We find that the Qur’ān often uses terms like, `wrongful, unjust, oppression or transgression’ in place of `disbelief’ or `associating partners with God’. Here the Arabic text uses the phrase `resorted to injustice’ for what is rendered in the translated text as `wilful rejection’. The fact is that the association of partners with God or rejecting divine faith is the worst type of injustice and the most ghastly transgression. Those who reject faith adopt a wrongful attitude towards the basic truism of God’s oneness. They also wrong themselves by exposing themselves to destruction in this life, as well as severe punishment in the life to come. They are also unjust to other human beings because they try to take them away from submission to God, the only Lord in the universe, in order to force them to submit to different deities and authorities. There can be no worse injustice than this. Hence, to disbelieve in God is to be unjust, and, as the Qur’ān states, “Truly, the unbelievers are the wrongdoers.” (2: 254) Similarly, a person who rejects faith is a transgressor, because he turns away from the straight path leading to God in order to follow other paths that lead only to hell.

این آغازِ داستان، شیوه‌ای مشخص از روایت تاریخی در قرآن را نشان می‌دهد. این شیوه برای این سوره بی‌تردید مناسب‌ترین است، زیرا با محور اصلی آن هماهنگی کامل دارد. سوره از همان ابتدا پایانِ ماجرا را بیان می‌کند، سپس به تفصیلِ رویدادها می‌پردازد تا ما بتوانیم وقایع را تا فرجامشان دنبال کنیم. پس میانِ موسی و فرعون چه گذشت؟

This opening of the story represents a particular Qur’ānic method of relating historical accounts. It is certainly the most appropriate method for this sūrah, because it fits in well with its central theme. It tells us the outcome right at the beginning. It then moves on to give the details, so that we may follow the events right up to their conclusion. What happened, then, between Moses and Pharaoh?

موسی گفت: «ای فرعون، من فرستادهای از جانب پروردگار جهانیانم، و سزاوار است که دربارهٔ خدا جز حق نگویم. با دلیلی روشن از پروردگارتان نزد شما آمدهام. پس بنی‌اسرائیل را همراه من بفرست.» او گفت: «اگر نشانهای آوردهای، اگر از راستگویانی آن را بیاور.» پس موسی عصای خود را انداخت و ناگهان آن، اژدهایی آشکار شد. و دست خود را بیرون آورد و آن، برای بینندگان سپیدرخشان بود. سران قوم فرعون گفتند: «این مرد قطعاً جادوگری بسیار ماهر است که میخواهد شما را از سرزمینتان بیرون کند!» [فرعون] گفت: «پس شما چه رأیی میدهید؟» گفتند: «او و برادرش را اندکی مهلت ده، و به شهرها فرستادگانی گسیل دار تا هر جادوگر ماهری را نزد تو آورند.» (آیات ۱۰۴ تا ۱۱۲)

Moses said: ‘Pharaoh, I am a Messenger from the Lord of all the worlds, and may say about God nothing but the truth. I have come to you with a clear evidence from your Lord. So, let the Children of Israel go with me.” He answered: “If you have come with a sign, produce it then if you are so truthful.” Moses threw down his staff and it immediately became a plainly visible serpent. And he drew forth his hand, and it was [shining] white to the beholders. The great ones among Pharaoh’s people said: “This man is indeed a sorcerer of great skill, who wants to drive you out of your land!” [Said Pharaoh] “What, then, do you advise?” They said: “Let him and his brother wait a while, and send heralds to all cities to bring before you every sorcerer of great skill.” (Verses 104-112)

این نخستین رویارویی میان حق و باطل، ایمان و انکار است؛ صحنه‌ای که فرستاده‌ای را که مردم را به ایمان به پروردگار جهانیان فرا می‌خواند، رودررو با ستمگرانی قرار می‌دهد که ادعای ربوبیت بر مردم خود دارند و در واقع آن را به کار هم می‌بندند.

Here is the first encounter between truth and falsehood, faith and rejection. It is a scene which brings the Messenger, who calls on people to believe in the Lord of all the worlds, face to face with the tyrants who claim, and indeed practise, lordship over their people.

«موسیٰ گفت: "ای فرعون، من فرستادهای از جانب پروردگار جهانیانم، و شایسته نیست که دربارهٔ خدا جز حق بگویم. برای شما از جانب پروردگارتان دلیلی روشن آوردهام، پس بنی‌اسرائیل را همراه من روانه کن."» (آیات ۱۰۴-۱۰۵) او فرعون را تنها با عنوان ساده‌اش، «فرعون»، خطاب می‌کند. او را «ای آقای من» نمی‌خواند، آنچنان که کسانی می‌خوانند که واقعاً پروردگار حقیقی را نمی‌شناسند. موسی میان ادب نیکو و اعتمادبه‌نفس درمی‌آمیزد: فرعون را با عنوان ساده‌اش خطاب می‌کند تا جایگاه راستین او را به وی گوشزد کند، و در همان حال بزرگ‌ترین حقیقت هستی را اعلام می‌دارد: «من فرستادهای از جانب پروردگار جهانیانم.» (آیهٔ ۱۰۴)

فرعون احساس کرد که اگر بتواند ثابت کند موسی دروغگوست، آنگاه تمام ادعاهای او ابطال می‌شود و هر خطری از میان می‌رود. اما موسی پاسخ کامل و قانع‌کننده‌ای داشت:

Pharaoh felt that if he could prove that Moses was a liar, then all his claims could be refuted and all danger would be removed. But Moses had the complete answer:

«موسیٰ نے اپنا عصا ڈال دیا تو وہ فوراً ایک صاف دکھائی دینے والا اژدہا بن گیا۔ اور اس نے اپنا ہاتھ نکالا تو وہ دیکھنے والوں کے لیے [چمکتا ہوا] سفید تھا۔» (آیات 107-108) یہ فرعون اور اس کی قوم کے سرداروں کے لیے بالکل غیر متوقع تھا۔ عصا واقعی ایک حقیقی اژدہا بن گیا جو «صاف دکھائی دینے والا» تھا۔ ایک دوسری سورت میں اسے «دوڑنے والا سانپ» کہا گیا ہے۔(20: 20) مزید یہ کہ موسیٰ سانولی رنگت کے آدمی تھے، مگر جب انھوں نے ہاتھ اپنی جیب سے نکالا تو وہ بہت سفید دکھائی دیا، اور اس میں بیماری کا کوئی نشان نہ تھا۔ یہ اپنی ذات میں ایک معجزانہ نشانی تھی، کیونکہ اسے دوبارہ جیب میں ڈالنا ہی کافی ہوتا تھا تاکہ وہ اپنی اصل سانولی رنگت پر لوٹ آئے۔16

“Moses threw down his staff, and it immediately became a plainly visible serpent. And he drew forth his hand, and it was [shining] white to the beholders.” (Verses 107-108) This came as a complete surprise to Pharaoh and the elders of his people. The staff became a real serpent which was “plainly visible”. It is described in another sūrah as “a scurrying snake”.15 (20: 20) Moreover, Moses was a man of dark complexion, but when he took his hand out of his pocket, it was seen as very white, without any sign of illness. This in itself was a miraculous sign, because he only had to put his hand in his pocket again for it to regain its original dark complexion.16

موسی نشانه‌ها و دلیل‌های روشن داشت تا ادعای خود را مبنی بر این‌که فرستاده‌ی پروردگار جهانیان است تأیید کند. اما آیا فرعون و قومش چنین ادعای خطرناکی را می‌پذیرفتند و پروردگار جهانیان، یعنی خدا را به رسمیت می‌شناختند؟ در آن صورت، فرعون بر چه پایه‌ای می‌توانست فرمانروایی خود را بر مصر توجیه کند؟ اطرافیان او بر چه اساسی می‌توانستند در آن مناصب تأثیرگذار بمانند، در حالی که این مناصب را خود فرعون به آنان داده بود؟ اگر تمام اقتدار جهان از آنِ پروردگارش، یعنی تنها خدا باشد، چگونه می‌توان کل این نظام را توجیه کرد؟ اگر این ربوبیت پذیرفته شود، آنگاه قانون خدا باید حاکم باشد و تنها او باید اطاعت شود. در آن صورت، جایگاه فرعون چه خواهد بود، هنگامی که حکومتش نه بر قانون خدا استوار است و نه بر فرمان‌های او تکیه دارد؟ وقتی مردم ربوبیت خدا را می‌پذیرند، دیگر نمی‌توانند ربِّ دیگری داشته باشند که حکم و قانون خود را بر آنان تحمیل کند. آنان وقتی فرعون را ربّ خود بدانند، در برابر قانون او سر تسلیم فرود می‌آورند. هرکس بتواند قانون خود را بر جامعه‌ای تحمیل کند، ربّ آن جامعه است و مردمش به سادگی دینِ او را می‌پذیرند، هرچه که او به آنان بگوید.

So, Moses had the signs and proofs to confirm his statement that he was a Messenger from the Lord of the universe, but would Pharaoh and his people accept such a dangerous claim and acknowledge God, the Lord of all the worlds? What basis would Pharaoh then have for his rule as the king of Egypt? What justification would his aides have for occupying such influential positions when these were given them by Pharaoh himself? How could the whole system be justified if all authority in the universe belonged to its Lord, the only God? If this Lordship is acknowledged, then God’s law must prevail, and God would be the only one to be obeyed. What then would be Pharaoh’s position when his rule is neither based on God’s law nor relies on His commandments? When people acknowledge God’s Lordship, they can have no other lord who imposes on them his rule and legislation. They submit to Pharaoh’s law when Pharaoh is their lord. Whoever can impose his legislation on a community is the Lord of that community, and they simply accept his religion whatever he tells them.

قرآن کریم از تمام اقداماتی که فرعون و یارانش برای گرد آوردن ساحران از هر گوشه و کنار کشور انجام دادند، چشم‌پوشی می‌کند. پرده پس از صحنهٔ نخست فرو می‌افتد تا دوباره بالا رود و مسابقه در برابر چشمان ما ادامه یابد، گویی این تاریخ هم‌اکنون، در برابر ما، در حال رخ دادن است. این ویژگیِ سبک بی‌همتای قرآن است.

The Qur’ānic account skips over all the measures taken by Pharaoh and his aides in gathering all the sorcerers from every corner of the kingdom. The curtain falls after the first scene to be raised again with the contest progressing in full view in order to show this history as if it is happening now, in front of us. This is a characteristic of the inimitable style of the Qur’ān.

«سحرہ فرعون کے پاس آئے اور کہنے لگے: "یقیناً اگر ہم غالب آ جائیں تو ہمارے لیے ضرور کوئی بڑا انعام ہوگا۔" (فرعون نے) کہا: "ہاں! اور یقیناً تم مقربین میں شامل ہو جاؤ گے۔"» (آیات ۱۱۳-۱۱۴) یہ لوگ محض پیشہ ور افراد ہیں۔ ان کے نزدیک جادوگری بھی ایک پیشہ ہے اور کاہنی بھی۔ ان دونوں پیشوں کو اپنانے کا ان کا آخری مقصد ایک بھاری مالی انعام حاصل کرنا ہوتا ہے۔ حکمرانوں کی خدمت میں رہنا اور ظلم و استبداد پر غلبہ حاصل کرنے کا کام وہ ذمہ داری ہے جو پیشہ ور پادری انجام دیتے ہیں۔ جب کسی ملک یا معاشرے کی عمومی صورتِ حال خالص خدا کی اطاعت سے ہٹ جاتی ہے، جب تمام اقتدار صرف اُسی کا تسلیم کرنے کے بجائے کوئی جھوٹا، من مانا اقتدار خدا کے قانون کی جگہ لے لیتا ہے، تو ایسے اقتدار کے حاملین کو ایسے پیشہ ور پادریوں کی ضرورت پڑتی ہے۔ جھوٹا اقتدار ہمیشہ ان پادریوں کو ان کی خدمات کا معاوضہ دینے کے لیے تیار رہتا ہے۔ یہ ایک ایسا سودا ہے جو دونوں فریقوں کے باہمی مفاد میں ہوتا ہے: پادری مذہب کے نام پر اس جھوٹے اقتدار کو تسلیم کرتے ہیں، اور اقتدار رکھنے والے انہیں معاوضہ دیتے ہیں اور انہیں بلند مناصب عطا کرتے ہیں۔

“The sorcerers came to Pharaoh and said: ‘Surely there will be a handsome reward for us if it is we who prevail.’ Answered [Pharaoh]: ‘Yes; and you will certainly be among those who are close to me.’” (Verses 113-114) They are mere professionals. To them, both sorcery and priesthood are professions. Their ultimate aim in carrying on with both vocations is to enjoy a handsome financial reward. Being in the service of rulers and overpowering tyranny is the task undertaken by professional clergy. Whenever the general situation in a country or a community moves away from pure submission to God, acknowledging all sovereignty to Him alone, and whenever a form of false, arbitrary authority replaces God’s law, those exercising such an authority find themselves in need of such professional clergy. The false authority is always ready to remunerate such clergy for their services. It is a deal which serves the mutual interests of both parties; the clergy acknowledge that false authority in the name of religion, and those exercising power provide them with wages and give them high positions.

فرعون به ساحران اطمینان داد که در برابر خدمتشان پاداش خواهند گرفت و به آنان وعده داد که در نزدیکترین حلقهٔ اطرافیانش جایگاه خواهند یافت تا وسوسه را افزایش دهد و آنان را به کوشش هرچه بیشتر ترغیب کند. نه فرعون و نه ساحران درنیافتند که این موقعیت نیازی به هیچ مهارت حرفه‌ای، توانایی یا فریبکاری نداشت. آنان خود را در برابر معجزه‌ای قرار می‌دادند که از سوی خدایی داده شده بود که بر همه چیز تواناست، و در برابر پیامی که از جانب او نازل شده بود. هیچ ساحر یا ستمگری توان ایستادگی در برابر این‌ها را ندارد.

هیچ جبّاری که قدرتِ مطلق را در دست دارد، هرگز نمی‌تواند بفهمد نور چگونه به دل‌های آدمیان نفوذ می‌کند، و مردم چگونه از آرامشِ ایمان بهره‌مند می‌شوند و شادیِ آن را تجربه می‌کنند. جبّاران مدت‌های طولانی به اعمال قدرت ادامه می‌دهند، چون می‌بینند مردم هر آنچه را که می‌گویند می‌پذیرند. با گذشت زمان، آنان باور می‌کنند که اقتدارشان بر ذهن‌ها، دل‌ها و جان‌های مردم گسترده است، در حالی که این‌ها تنها در برابر خدا تسلیم می‌شوند. از همین رو، فرعون وقتی دید ساحران با این سرعت ایمان آوردند، سخت شگفت‌زده شد؛ به‌ویژه از آن رو که نمی‌توانست نفوذ ایمان را در دل‌های آنان ببیند و نمی‌توانست بفهمد ذهن‌هایشان چگونه کار می‌کند. اما او به‌سرعت دریافت که این تحوّل چقدر جدّی است و اقتدار خودش را تهدید می‌کند. آن ساحران که در واقع کارگزارانِ معابد سرتاسر مصر بودند، گرد آمده بودند تا پیام موسی و هارون را باطل جلوه دهند. همان ساحران بودند که آن پیام را پذیرفتند و تسلیمِ خود را در برابر خدا، پروردگارِ جهانیان و پروردگارِ موسی و هارون، اعلام کردند.

No tyrant enjoying absolute power can ever understand how light penetrates human hearts, or how people can enjoy the reassurance of faith and experience the happiness it imparts. Tyrants continue to exercise power for a long time, seeing that people accept whatever they say. With the passage of time they come to believe that their authority extends over people’s minds, hearts and souls, when these actually submit only to God. Hence, Pharaoh was totally surprised to see the sorcerers accept the faith so quickly, especially as he could not see the faith penetrating into their hearts and could not realize how their minds worked. But he was quick to recognize how serious this development was and that it threatened his very authority. Those sorcerers, who were actually the attendants in temples throughout Egypt, were gathered in order to prove Moses’s and Aaron’s message as false. It was those same sorcerers who accepted that message and declared their submission to God, the Lord of the universe and of Moses and Aaron.

فرعون احساس کرد تختش به لرزه افتاده است، و همه می‌دانند که تخت و تاج نمادِ همه‌چیزِ زندگیِ یک ستمگر است. ستمگران همیشه آماده‌اند برای حفظ قدرت هر جنایتی را بی‌درنگ مرتکب شوند: «فرعون گفت: "پیش از آنکه به شما اجازه دهم، به او ایمان آوردید! این همان نیرنگی است که در این شهر چیده‌اید تا مردمش را از آن بیرون برانید، اما به زودی عاقبت کار را خواهید دانست. دست‌ها و پاهای شما را به شیوهٔ متقاطع می‌برم، سپس همه‌تان را به دار می‌آویزم."» (آیات ۱۲۳-۱۲۴)

Pharaoh felt his throne shake, and it is well known that the throne and the crown represent all that is in the life of a tyrant. Tyrants are always ready to commit any crime, without hesitation, in order to retain power: “Pharaoh said: ‘You believe in Him even before I have given you permission! This is indeed a plot you have contrived in this city in order to drive out its people, but you shall soon come to know [the consequences]. I shall have your hands and feet cut off on alternate sides, and then I shall crucify you all.’” (Verses 123-124)

این لحظه‌ای سرنوشت‌ساز در تاریخ بشریت بود، زیرا شاهد ورشکستگی زور و قدرت قهرآمیز بود. آن افراد آزادی که تنها لحظاتی پیش از آن از فرعون پاداش می‌خواستند و امید داشتند که مورد لطف او قرار گیرند، اکنون توانستند از معیار فرعون فراتر روند؛ نه از او بیمی داشتند، نه به تهدیدهایش توجهی می‌کردند و خود را برای رویارویی با شکنجه آماده می‌ساختند. هیچ چیز در زندگی ایشان یا در جهان مادی پیرامونشان تغییر نکرده بود. تنها یک تماس لطیف بود که انسانی فانی را به قدرت جاودانگی پیوند می‌داد. دل‌ها و جان‌ها اکنون می‌توانستند قدرت خدا را احساس کنند و وجدان‌ها آماده پذیرش هدایت الهی و نور آن شده بودند. این تماس لطیف، تحولی بنیادین در جهان مادی پدید می‌آورد و انسان را به معیاری می‌رساند که هرگز تصورش را هم نمی‌توانست بکند. بنابراین هشدارها و تهدیدها توخالی و بی‌معنا به نظر می‌رسند. ایمان با گامی استوار، بی‌تردید و با آرامشی کامل به راه خود ادامه می‌دهد.

It was a decisive moment in the history of mankind because it witnessed the bankruptcy of brute force. Those free individuals who only a few moments earlier were asking Pharaoh for their reward and hoping to win favour with him were now able to rise above Pharaoh’s standard, having no fear of him, paying little attention to his threats and preparing themselves to face persecution. Nothing in their lives or in the material world around them had changed. Only a subtle touch that connects a mortal human being to the power of immortality. Hearts and souls were now able to feel God’s power, and consciences were ready to receive divine guidance and its light. That subtle touch brings about a fundamental change in the material world and elevates man to a standard he could never have dreamed possible. Warnings and threats, then, sound hollow, meaningless. Faith goes along its way steadily, unhesitatingly and with complete reassurance.

در این مرحله پرده فرو می‌افتد و روایت قرآنی این رویارویی به پایان می‌رسد. صحنه به اوج خود رسیده است. توصیف نیرومند آن، هدف روانی‌ای را که این روایت به خاطر آن بیان شده است، به خوبی برآورده می‌سازد. این روش قرآن است که دل‌ها و جان‌ها را با پیام ایمان و با زبان بیان هنری مخاطب قرار می‌دهد، آن هم با هماهنگی‌ای که تنها قرآن می‌تواند به آن دست یابد.

At this point the curtain falls and the Qur’ānic account of this encounter is over. The scene has reached its climax. Its powerful description serves the psychological purpose behind relating this account. It is the method of the Qur’ān that addresses hearts and souls with the message of faith and the language of artistic expression in a degree of harmony that only the Qur’ān can achieve.

نکتهٔ نخست، که در پایان بحثمان دربارهٔ صحنهای که در آن جادوگران اعلام تسلیم خود در برابر خدا کردند بیان میکنیم، این است که فرعون و سران نزدیک به او بیدرنگ دریافتند که این امر تهدیدی برای نظام حکومتیشان است. این به آن دلیل است که پایهٔ ایمان در تضاد با اساسی قرار دارد که فرعون قدرت خود را بر آن بنا کرده بود. ما پیشتر دربارهٔ این موضوع سخن گفتهایم، اما در اینجا میخواهیم این اصل بنیادین را دوباره یادآوری کنیم. میان دو مفهوم، یعنی ربوبیت خدا بر تمام جهانیان و اعمال قدرت توسط انسانی که خود برای مردمش قانونگذاری میکند، نمیتواند هیچ همزیستیای وجود داشته باشد، نه در ذهن یک فرد، نه در یک سرزمین، و نه در یک نظام حکومتی واحد.

اکنون رشته داستان را از سر می‌گیریم، زمانی که پرده‌ها کنار می‌رود و صحنه چهارم را نشان می‌دهد که در آن توطئه‌ای در جریان است. مشاوران فرعون احساس کردند که به هیچ وجه نمی‌توانند اجازه دهند موسی و کسانی که به او ایمان آورده‌اند، با آنکه گروه کوچکی بودند، بی‌کیفر بمانند. آنان به چینش نقشه و تحریک پرداختند. می‌خواستند فرعون علیه موسی و پیروانش اقدامی قاطع انجام دهد و شبح از دست دادن تمام قدرت و جایگاهش را پیش چشم او قرار دادند، اگر رفتاری مدارا‌آمیز در پیش گیرد. آنان او را از این احتمال برحذر داشتند که به آیینی نو، مبتنی بر یگانگی خداوند و پروردگاری او بر جهان، اجازه داده شود که در جامعه ریشه بدواند. فرعون خشمگین شد و با این احساس که توان سرکوب این شورش را دارد، به صدور هشدارهای خود آغاز کرد: «و اشراف قوم فرعون گفتند: آیا موسی و قومش را رها می‌کنی تا در این سرزمین فساد کنند و تو و خدایانت را ترک گویند؟ گفت: پسرانشان را خواهیم کشت و زنانشان را زنده نگه می‌داریم، و قطعاً بر آنان چیره خواهیم شد.» (آیه ۱۲۷)

Let us now pickup the thread of the story as the curtains are drawn back to reveal a fourth scene where conspiracy is taking place. Pharaoh’s advisers felt that they simply could not allow Moses and those who believed with him, a small minority as they were, to go unpunished. They began to plot and instigate. They wanted Pharaoh to take strong action against Moses and his followers, raising before him the spectre of losing all his power and position, should he take a lenient attitude. They warned him against the possibility that the new faith, based on God’s oneness and Lordship of the universe, could be allowed to establish roots in society. Pharaoh was furious and began to issue his warnings feeling that he had the power to suppress the rebellion: “The great ones among Pharaoh’s people said: `Will you allow Moses and his people to spread corruption in the land and to forsake you and your gods?’ He replied: ‘We shall put their sons to death and shall spare only their women. We shall certainly overpower them.’” (Verse 127)

فرعون ادعای خدایی را به این معنا نداشت که آفریننده و مدبّر جهان باشد، یا بر نیروهای طبیعت تسلط داشته باشد. او تنها ادعا می‌کرد که خدای مردمِ تحت سلطه‌اش است، به این معنا که بر ایشان بر اساس قانون خودش حکم می‌راند و در همهٔ امورشان تابع اراده‌اش بودند. این همان ادعایی است که هر حاکمی که قانون خودش را اجرا می‌کند و اراده‌اش را بر دیگران تحمیل می‌کند، هنوز هم دارد. این ربوبیت است، هم به معنای لغوی و هم به معنای عملی آن.

Pharaoh did not claim Godhead in the sense that he was the creator and controller of the universe, or that he had power over natural forces. He simply claimed to be the god of his subjugated people, in the sense that he ruled them according to his own law and that they were subject to his will in all their affairs. This is still claimed by every ruler who enforces his own law and imposes his own will. This is lordship in both its linguistic and practical senses.

نه مصریان فرعون را به این معنا عبادت می‌کردند که مناسک عبادی خود را متوجه او سازند. آنان خدایان خاص خود داشتند، همان‌گونه که خود فرعون نیز چنین بود. این مطلب از سخن اطرافیان او آشکارا فهمیده می‌شود، آنجا که از فرعون بیم داده می‌شود که موسی و پیروانش او را رها کنند: {و تو را و خدایانت را ترک گویند} (آیه ۱۲۷)

فرعون اقتدار خود را از دینی می‌گرفت که بر پرستش آن خدایان استوار بود، و خود را فرزند محبوب آن خدایان جلوه می‌داد. این یک نسبت جسمانی نبود، زیرا مردم به خوبی می‌دانستند که فرعون از پدر و مادری انسان زاده شده است. این یک نسبت نمادین بود که اقتدار لازم برای اعمال قدرتش را برای او تضمین می‌کرد. اگر موسی و قومش خدای پروردگار جهانیان را می‌پرستیدند و آن معبودهایی را که مصریان می‌پرستیدند رها می‌کردند، در عمل بنیان اقتدار معنوی فرعون بر مردمش را ویران می‌کردند. باید در اینجا به یاد داشته باشیم که خود مردم نیز متجاوز بودند، و از این رو اطاعتشان از فرعون بود، همان‌گونه که خداوند خود می‌فرماید: {این‌گونه قوم خود را سبک‌مغز کرد و آنان فرمانش بردند؛ به راستی که آنان مردمی فاسق بودند.} (زخرف: ۵۴)

Pharaoh used to derive his authority from the religion based on the worship of those gods, making out that he was the favourite son of those gods. It was not a physical parenthood, because people knew very well that Pharaoh was born to a human couple. It was a symbolic relationship, which ensured for him the authority to exercise his power. If Moses and his people were to worship God, the Lord of all the worlds, forsaking those deities worshipped by the Egyptians, then they are practically destroying the foundation of Pharaoh’s spiritual authority over his people. We must remember here that the people themselves were transgressors, and hence their obedience to Pharaoh, as God Himself states: “Thus did he make fools of his people, and they obeyed him. They were indeed transgressors.” (43: 54)

این همان تفسیر درستِ تاریخ است. فرعون نمی‌توانست قومش را این‌گونه به حماقت بکشاند و از او اطاعت کنند، مگر آن‌که خود آن‌ها اهل فسق و نافرمانی بودند.

This is indeed the correct interpretation of history. Pharaoh could not have been obeyed by his people when he made fools of them, had they not been transgressors.

مؤمن به هیچ وجه اجازه نمی‌دهد که ستم او را فریب دهد، و در هیچ زمینه‌ای از ستم اطاعت نخواهد کرد، زیرا می‌داند که چنین اطاعتی با ایمان حقیقی قابل تأیید نیست. همین بود که برای رژیم و قدرت فرعون تهدیدی به شمار می‌رفت، آن‌گاه که موسی مردم را به ایمان آوردن به خدا، پروردگار جهانیان، فرا می‌خواند. این تهدید در پاسخ مثبت ساحران، همراه با پذیرش این آیین نوین از سوی گروهی اندک از قوم خود موسی، تجسم یافت. به همین ترتیب، هر نظام اجتماعی که بر ربوبیت برخی انسان‌ها بر دیگران بنا شده باشد، از هر دعوتی که هدفش به رسمیت شناختن ربوبیت تنها خدا، یا اعلام اینکه معبودی جز خدا نیست، احساس خطر می‌کند. سخن ما در اینجا درباره معنای حقیقی این اعلام است که مردم را به دایره اسلام وارد می‌کند، نه معنای کم‌رنگ‌شده‌ای که امروزه رواج دارد.

A believer simply does not allow tyranny to fool him and will not obey tyranny in any respect, because he knows such obedience cannot be endorsed by true faith. This was what represented a threat to Pharaoh’s regime and power, as Moses called on people to believe in God, the Lord of all the worlds. The threat was embodied by the sorcerers’ positive response, coupled with the acceptance of the new faith by a minority of Moses’s own people. Similarly, every social set-up established on the lordship of some human beings over others feels threatened by any call that aims to acknowledge the Lordship of God alone, or declaring that there is no deity other than God. We are speaking here of the true sense of this declaration which brings people into the fold of Islam, not its watered-down sense that prevails these days.

سوره فرعون و همدستانش را به دسیسهٔ خود وامی‌گذارد و صحنهٔ تازه‌ای را نشان می‌دهد که این تصور را به ما القا می‌کند که فرعون تهدیدها و هشدارهای خود را عملی کرده است. اکنون می‌بینیم که حضرت موسی با زبان و با شور و حرارت پیامبری که به‌راستی پروردگارش و چگونگی اراده‌اش را می‌شناسد، با قومش سخن می‌گوید. او بر لزوم تحمل سختی‌ها با صبر و طلب یاری از خداوند برای غلبه بر آن‌ها تأکید می‌کند. او آنان را از قوانینی که خداوند در جهان هستی مقرر فرموده آگاه می‌سازد و روشن می‌کند که تمامی زمین تنها از آنِ خداست و او هر گروهی از بندگانش را که بخواهد وارث آن می‌گرداند. آزمون نهایی ناگزیر به کسانی داده می‌شود که جز از خدا نمی‌ترسند. آنان به او شکایت می‌کنند که پیش از آمدن او نیز موجی از آزار و شکنجه را تحمل کرده‌اند، همانند آنچه اکنون پس از آمدن او متحمل می‌شوند. آنان احساس می‌کنند که این آزار پایانی ندارد. او اعلام می‌کند که صمیمانه امیدوار است خداوند دشمنشان را نابود کند و آنان را وارثان زمین گرداند تا ببیند چگونه رفتار می‌کنند، هنگامی که امانتِ ساختنِ زندگی انسانی بر روی زمین به آنان سپرده شود: «موسی به قوم خود گفت: "از خدا یاری بجویید و پایداری کنید. زمین از آنِ خداست."

The sūrah leaves Pharaoh and his clique to cook up their conspiracy and portrays a new scene that imparts to us the impression that Pharaoh put his threats and warnings into effect. Now we see the Prophet Moses speaking to his people in the language and with the passion of a prophet who truly knows His Lord and how His will works. He impresses on them the need to endure adversity with patience and to seek God’s help to overcome it. He enlightens them about the rules God has put in place in the universe, making it clear to them that the whole earth belongs to God alone and that He causes it to be inherited by any group of His servants according to His will. The ultimate trial will inevitably be given to those who fear none other than God. They complain to him that before he came they endured a wave of persecution and torture similar to that which they now suffer after his arrival. They feel that such persecution is endless. He declares that he sincerely hopes that God will destroy their enemy and cause them to be the heirs of the land to see how they conduct themselves when they are given the trust of building human life on earth: “Moses said to his people: ‘Turn to God (alone) for help and remain steadfast. The whole earth belongs to God.

او آن را به هر کس از بندگانش که بخواهد به ارث میدهد. و عاقبت نیک از آن پرهیزگاران است. گفتند: «پیش از آنکه نزد ما بیایی و پس از آنکه نزد ما آمدی، آزار دیدهایم.» گفت: «امید است که پروردگارتان دشمنتان را نابود کند و شما را جانشین ایشان در زمین قرار دهد، تا ببیند چگونه رفتار میکنید.» (آیات ۱۲۸ تا ۱۲۹)

He allows it to be inherited by whomever He wills of His servants. The future belongs to those who are God-fearing.’ They said: ‘We have been oppressed before you came to us and since you have come to us.’ He replied: It may well be that your Lord will destroy your enemy and leave you to inherit the earth. He will then see how you conduct yourselves.” (Verses 128- 129)

ما فرعون‌یان را به قحطی و کمبود محصول مبتلا کردیم، تا شاید پند گیرند. هرگاه نیکی به آنان می‌رسید، می‌گفتند: «این حق ماست»، و هرگاه گرفتاری به آنان می‌رسید، آن را شومی موسی و کسانی که با او بودند می‌دانستند. آگاه باشید که آنچه بر آنان می‌رسد، از سوی خداوند مقدّر شده است، ولی بیشترشان نمی‌دانند.

We afflicted Pharaoh’s people with drought and poor harvests, so that they might take heed. Whenever something fine came their way, they would say: “This is our due”, but whenever affliction befell them, they attributed their ill omen to Moses and those who followed him. Surely, whatever befalls them has been decreed by God, though most of them do not know it. (Verses 130-131)

اینجا صحنهٔ دیگری از داستان را داریم که در آن فرعون و قومش به چشیدن میوه‌های ستم و استبداد آغاز می‌کنند، در حالی که وعده‌هایی که موسی به قومش داده، بر پایهٔ توکلش بر پروردگارش، تحقق می‌یابند. هشدارهایی که در تمام این سوره بر آن تأکید شده و در سراسر داستان تأیید گردیده، نیز راست بودن‌شان آشکار می‌شود.

Here we have another scene in the story whereby Pharaoh and his people begin to taste the fruits of injustice and tyranny, while the promises Moses has given to his people, based on his trust in his Lord, come true. The warnings, stressed in the entire sūrah and endorsed throughout the story, are also seen to be true.

صحنه با نوایی آرام آغاز می‌شود، اما می‌توان احساس کرد که طوفان به آرامی در حال شکل‌گیری است. هنگامی که پرده‌ها در شرف فرو افتادن است، طوفان به اوج خود می‌رسد، ویرانی به بار می‌آورد و ستمگران را نابود می‌کند. همچنین درمی‌یابیم که بنی‌اسرائیل به سبب پایداری‌شان به خوبی پاداش داده شدند، در حالی که فرعون و قومش به سبب طغیانشان مجازات شدند. هم وعده‌ها و هم هشدارهای خداوند تحقق یافته است. قانون طبیعتی که او برقرار ساخته، یعنی محکوم کردن کافران به نابودی پس از آزمودن آنان با سختی و رفاه، نیز به‌طور کامل اجرا شده است.

The scene starts on a quiet note, but we can feel the storm gathering slowly. When the curtains are about to fall, the storm is at its highest, wreaking destruction and wiping the tyrants out. We also learn that the Children of Israel have been well rewarded for their steadfastness, while Pharaoh and his people were punished for their transgression. Both God’s promises and warnings have come true. The law of nature which He has established, sentencing unbelievers to destruction after testing them with hardship and affluence, has also operated in full:

{و لَقَدْ أَخَذْنَا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَنَقْصٍ مِّنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ} ﴿۱۳۰﴾ فرعونیان را به قحطی و کمبود محصول گرفتار کردیم، باشد که پند گیرند. اما هرگاه نیکی به آنان می‌رسید می‌گفتند: «این حق ماست»، و چون رنجی به ایشان می‌رسید، آن را به شومی موسی و کسانی که با او بودند نسبت می‌دادند. آگاه باشید که شومی آنان نزد خداست، ولی بیشترشان نمی‌دانند. {وَقَالُوا مَهْمَا تَأْتِنَا بِهِ مِنْ آيَةٍ لِّتَسْحَرَنَا بِهَا فَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ} ﴿۱۳۲﴾ گفتند: «هر نشانه‌ای که برای ما بیاوری تا با آن ما را جادو کنی، ما به تو ایمان نخواهیم آورد.» پس طوفان و ملخ و شپش و وزغ و خون را بر ایشان فرستادیم؛ نشانه‌هایی روشن، اما آنان تکبر ورزیدند و مردمی گناهکار بودند. هرگاه عذابی بر آنان فرود می‌آمد می‌گفتند: «ای موسی، به خاطر پیمانی که با تو بسته، از پروردگارت برای ما بخواه. اگر این عذاب را از ما برداری، قطعاً به تو ایمان می‌آوریم و بنی‌اسرائیل را با تو روانه خواهیم کرد.» اما هنگامی که عذاب را تا مدتی که به آن رسیدنی بودند از ایشان برداشتیم، ناگهان پیمان خود را شکستند. پس از ایشان انتقام گرفتیم و آنان را در دریا غرق کردیم، زیرا آیات ما را تکذیب کرده و از آن‌ها غافل بودند. و مردمی را که ضعیف شمرده می‌شدند، وارث شرق و غرب آن سرزمینی گردانیدیم که در آن برکت نهاده بودیم. بدین‌سان وعده نیک پروردگارت بر بنی‌اسرائیل تحقق یافت، زیرا صبر کرده بودند؛ و آنچه فرعون و قومش می‌ساختند و آنچه بنا می‌کردند را ویران کردیم. (آیات ۱۳۰-۱۳۷)

به سبب کارهای ناشایستشان. اما بیشترشان این را درک نمی‌کنند. این منکران باستان همان کسانی‌اند که امروز برای خود «واقع‌گرایی علمی» ادعا می‌کنند تا انکار اراده‌ی خدا و تدبیر او در آنچه ورای این جهان است را توجیه کنند. شبیه به آنان‌اند آن «سوسیالیست‌های علمی» که محصول ضعیف کشاورزی‌شان را به طبیعتی خصمانه نسبت می‌دهند! همه‌ی آنان نادان‌اند، بی‌بهره از دانش.

for their misdeeds. But most of them do not recognize this. These ancient unbelievers were the same as those who in our present day claim for themselves `scientific pragmatism’ in order to justify their denial of God’s will and His control of what lies beyond our world. Similar to them are those ‘scientific socialists’ who attribute their poor harvests to an antagonistic nature! All of them are ignorant, devoid of knowledge.

وعدههای کافران اما قوم فرعون بسیار متکبر بودند، همواره بر راههای شرارتبار خود پافشاری میکردند و نه به نشانههای خدا توجهی داشتند و نه به هیچ آزمایشی که در معرض آن قرار میگرفتند. آنان به موسی گفتند: «هر نشانهای که برای سحر کردن ما بیاوری، ما به تو ایمان نخواهیم آورد.» (آیه ۱۳۲) این نگرش، نگرشِ تکبری است که هیچ یادآوریای را نمیپذیرد و به هیچ دلیلی پاسخ نمیدهد. این نگرشِ کسی است که نمیخواهد نگاه کند یا داوری کند، زیرا پیش از آنکه دلیلی به او نشان داده شود، اصرار خود بر رد پیام را اعلام میکند. از این رو خود را توانا میبیند که دلیل را یکسره کنار بزند. این نگرشی است که کافران پس از آنکه حقیقت و دلایل روشن آن آنان را مغلوب کرده، و در حالی که میدانند منافع، ثروت، اقتدار و قدرتشان جای دیگری است و با انکار کامل حقیقت بهتر تأمین میشود، بارها از خود نشان دادهاند.

The Promises of Unbelievers But Pharaoh’s people were too arrogant, always persisting with their evil ways and paying no heed to God’s signs or to any test to which they were put. They said to Moses: “Whatever sign you may bring before us in order to cast a spell on us, we shall not believe in you.” (Verse 132) It is an attitude of arrogance that will heed no reminder and will not respond to any proof. It is the attitude of a person who does not want to look or evaluate, because he declares his insistence on rejecting the message, even before proof is shown to him. Thus, he feels able to dismiss the proof altogether. This is an attitude which is frequently demonstrated by unbelievers after they have been overwhelmed by the truth and its clear proofs, while they recognize that their interests, wealth, authority and power belong elsewhere and are better served by denying the truth altogether.

در این مرحله، قدرت برتر خداوند مداخله می‌کند: «پس بر ایشان طوفان و ملخ و شپش و قورباغه و خون را فرستادیم، همه نشانه‌هایی روشن بودند.» (آیه ۱۳۳) تمام این نشانه‌های روشن، آزمایش و هشداری بودند. معنای آن‌ها بسیار روشن بود و همگی یک پیام را می‌رساندند، و هر یک از آن‌ها تأییدکننده آنچه پیش‌تر آمده بود. این نشانه‌های روشن جداگانه به ایشان نشان داده شد، اما سوره در اینجا همه را با هم ذکر می‌کند. هر بار که یکی از این بلاها بر ایشان فرود می‌آمد، نزد موسی می‌شتافتند و از او می‌خواستند که نزد پروردگارش دعا کند تا آنان را نجات دهد. هر بار وعده می‌دادند که اگر او رنج‌شان را برطرف کند، بنی‌اسرائیل را با او رها خواهند کرد. آنان می‌دانستند که خودشان توانایی برطرف کردن سختی را ندارند: «هرگاه عذابی بر ایشان فرود می‌آمد، می‌گفتند: «ای موسی، به خاطر عهدی که پروردگارت با تو بسته است، برای ما نزد پروردگارت دعا کن. اگر این عذاب را از ما برطرف کنی، قطعاً به تو ایمان خواهیم آورد و بنی‌اسرائیل را با تو خواهیم فرستاد.»» (آیه ۱۳۴) هر بار پیمان خود را می‌شکستند و پیش از آنکه بلا بر ایشان فرود آمده باشد، به همان رفتار و عادات پیشین خود بازمی‌گشتند. اما بلا تنها به اراده خداوند برداشته می‌شد تا برای مدتی آنان را به حال خود واگذارد، تا زمان مقرّرشان فرا رسد: «و هنگامی که عذاب را تا مدتی که به آن می‌رسیدند از ایشان برطرف می‌کردیم، ناگهان پیمان خود را می‌شکستند.» (آیه ۱۳۵)

با وجود دینِ بت‌پرستانه‌شان، جهالتِ مطلقشان، و سرکشی‌ای که باعث شد فرعون آنان را احمق فرض کند، باز هم بارها به سوی پیامبر موسی شتافتند و از او التماس کردند که به خاطر پیمانی که با پروردگارش داشت، برای آنان دعا کند. آنان چنین می‌پنداشتند که این تنها راهِ برداشته شدنِ بلا است. اما زمامداران از وفای به عهدهای خود سر باز زدند، زیرا تمامی اقتدارشان بر این ادعا استوار بود که فرعون پروردگارِ مردمش است. آنان از آنچه ممکن بود رخ دهد هراس داشتند، اگر ربوبیت خداوند به رسمیت شناخته می‌شد. این به معنای فروپاشیِ کلِ نظامی بود که حاکمیت و قدرت قانون‌گذاری را به فرعون می‌سپرد، و جای آن را نظامی می‌گرفت که حاکمیت را تنها از آنِ خدا می‌دانست.

Despite their pagan religion, their total ignorance, and their transgression which enabled Pharaoh to take them as fools, they still rushed to the Prophet Moses, time and again, beseeching him to pray to his Lord on account of the covenant he had with Him. They felt that was the only way for the plague to be lifted. But those in power refused to honour their promises because their whole authority was based on their claim that Pharaoh was the Lord of his people. They feared what would have happened if God’s Lordship was to be recognized. That would have meant that the entire system, which assigned sovereignty and legislative authority to Pharaoh, would collapse, giving way to a system which recognized sovereignty as belonging only to God.

در جاهلیت کنونی، ممکن است خداوند اجازه دهد آفات محصولات کشاورزان را تهدید کنند، اما مردم اصلاً به سوی خدا بازنمی‌گردند. اگر کشاورزان همان احساس طبیعی‌ای را تجربه کنند که در زمان سختی به انسان‌ها، حتی کافران، دست می‌دهد، یعنی این‌که این خداست که این بلاها را می‌فرستد، و اگر به سوی خدا روی آورند و او را بخوانند تا این مصیبت را برطرف کند، مدعیان «علم» دروغین به آنان می‌گویند که کار آنان ریشه‌ای عمیق در خرافات و مابعدالطبیعه دارد. آنان با نگرشی بسیار طعنه‌آمیز برخورد می‌کنند تا آنان را به حالت انکاری بازگردانند که بسیار بدتر از حال مشرکان پیشین است.

In present-day jāhiliyyah, God may allow pests to threaten harvests, but people do not turn back to God at all. If the farmers experience the natural feeling which occurs to human beings, even unbelievers, in times of hardship, that it is God who sends these plagues, and if they turn to God praying to Him to lift this affliction, the advocates of false `science’ tell them that their action is deeply rooted in superstition and metaphysics. They adopt a very sarcastic attitude in order to turn them back to a state of rejection that is far worse than that of ancient pagans.

پس پایان کار طبق قانون خدا درباره مجازات کافران انجام می‌شود، پس از آنکه آنان را هم با سختی و هم با رفاه آزموده باشد.

The end then takes place in accordance with God’s law of punishing unbelievers after having tested them both with affliction and affluence.