این بخش سوم با نشان دادن وضعیتی آغاز می‌شود که بشریت پس از نسل‌هایی که پیامبران خدا را دیده بودند به آن رسید. این همان وضعیتی است که آخرین فرستاده‌ی خدا ﷺ آنان را در آن یافت. آنان بر سر حقیقت واحدی که همه‌ی فرستادگان خدا تبلیغ کرده بودند، در اختلاف و نزاع بودند.

This third passage begins by showing the state mankind reached after the generations which witnessed God’s messengers. This is the state God’s last Messenger found them in. They were in dispute over the single truth preached by all God’s messengers.

این سوره مردمانی را نشان می‌دهد که از حقیقتی که آخرین فرستاده پیش چشمانشان نهاده بود، غافل‌اند. آنان در جهالت خود، از پیامدهایی که ناگزیر با آن روبه‌رو خواهند شد، کاملاً بی‌خبرند. در مقابل، مؤمنان تنها خدا را می‌پرستند، کارهای نیک انجام می‌دهند و از آنچه پیش رویشان است، بیمناک‌اند. آنان از این واقعیت که سرانجام به سوی خدا بازگردانده خواهند شد، در هراس‌اند. این دو وضعیت کاملاً در تضادند: مؤمن هوشیار، محتاط و پذیرای هشدارهاست، در حالی که کافر در جهالت ژرفی فرو رفته و از آنچه در پیش دارد بی‌خبر است.

The sūrah shows people oblivious of the truth the final Messenger put before their eyes. In their ignorance, they were totally unaware of the consequences they were bound to face. By contrast, believers worship God alone, do good deeds and remain apprehensive of what lies before them. They are in awe over the fact that they will inevitably be returned to God. The two situations are in perfect contrast: a believer is alert, cautious and heeding the warnings, while an unbeliever is deep in ignorance, unaware of what lies ahead.

این متن به شیوه‌های گوناگون با آنان سخن می‌گوید؛ گاه نگرش ایشان را سرزنش می‌کند و گاه به شبهات‌شان می‌پردازد و پاسخ‌های روشنی به آنها می‌دهد. این متن همچنین به سرشت لطیف‌تر ایشان می‌پردازد و آنچه را که مردم را به ایمان می‌کشاند، چه در درون خودشان و چه در جهان هستی به‌طور کلی، برجسته می‌سازد. همچنین برخی از چیزهایی را که ایشان مسلم می‌پندارند بازگو می‌کند و آنها را دلیلی علیه خودشان قرار می‌دهد.

The passage addresses them in different ways, at times denouncing their attitude, and at others discussing their doubts and providing clear answers to them. The passage also addresses their finer nature, pointing out what encourages people to believe, whether it be within themselves or in the universe at large. It also picks up some of what they take for granted, using these as argument against them.

در پایان این بخش، آنان به سرنوشت محتوم خود واگذار می‌شوند. به پیامبر محمد ﷺ خطاب می‌شود که به تلاش خود در تبیین پیام ادامه دهد. او نباید از انکار لجوجانه‌ی آنان اندوهگین شود. باید بدی‌های ایشان را با نیکی پاسخ دهد و از شیطان، که با تمام توان می‌کوشد انسان‌ها را در راه گمراهی بکشاند، به خداوند پناه ببرد.

As the passage concludes, it leaves them to their inevitable destiny. It tells the Prophet Muhammad (peace be upon him) that he should continue his efforts, explaining his message. He should not be distressed at their obstinate rejection. He should repel their evil deeds with good ones, and seek refuge with God against Satan who tries hard to lead mankind along the path of error.

اما مردم خود را به گروه‌هایی تقسیم کرده‌اند، که هر گروهی به آنچه نزد خود دارد دلخوش است.

But people have divided themselves into factions, each delighting in what they have.

پس ایشان را تا زمانی معین در غفلتشان واگذار. آیا می‌پندارند آنچه از مال و فرزند به آنان می‌دهیم، به خیرات و نیکی‌ها می‌شتابیم؟ نه، بلکه آنان درک نمی‌کنند.

So, leave them alone, lost in ignorance, till a time appointed. Do they think that by all the wealth and offspring We provide for them We hasten to them all that is good? By no means! But they are devoid of perception. (Verses 53-56)

تمام پیامبران (درود خدا بر همگی ایشان باد) به یک امت تعلق داشتند، همان پیام و همان عبادت را تبلیغ می‌کردند و در پی همان مسیر بودند. اما پس از رفتن پیامبران، انسانیت به گروه‌های گوناگونی پراکنده شد که نمی‌توانستند بر اینکه از کدام راه پیروی کنند توافق کنند.

All messengers (peace be upon them all) belonged to a single nation, preaching the same message, worship and pursuing the same direction. But when the messengers had gone, mankind splintered into different groups which could not agree on what line to follow.

قرآن چنین اختلافی را به صورت مردمی در کشمکش تصویر می‌کند که به دسته‌هایی تقسیم می‌شوند، با یکدیگر ستیزه می‌کنند و از هم جدا می‌افتند. تصویری که در اینجا ترسیم می‌شود، سرشار از تلاش و جنبش است. سرانجام هر دسته تنها بخشی از کل را در اختیار دارد و از اینکه می‌تواند این بخش را نگه دارد، شادمان است. از این رو هیچ دسته‌ای جز به آنچه گمان می‌کند در اختیار دارد، نمی‌اندیشد. هر یک راه خود را می‌رود و همه راه‌های ورود را می‌بندد، به گونه‌ای که نه پرتو نوری از آن راه می‌یابد و نه نسیم تازه‌ای. همه در گوشه‌های منزوی خود زندگی می‌کنند، سرگرم آنچه دارند و از هر چیز دیگر ناآگاه.

The Qur’ān portrays such divergence as people in conflict, splitting into factions, quarrelling and pulling apart from each other. The picture drawn here is full of effort and movement. In the end each faction is left with only a portion of the whole, delighting at their ability to hold on to this. Hence, no faction thinks of anything other than what it supposedly possesses. Each goes its separate way, shutting up all inlets so that no ray of light or fresh breath of air comes through. All live in their isolated quarters, busy with what they have, ignorant of everything else.

پس از آنکه این تصویر ترسیم شد، سوره خطاب به فرستاده خدا می‌فرماید: «پس، آنان را در نادانی‌شان رها کن تا زمانی معین.» (آیه ۵۴) بگذار تا آنان با مشغولیت به کارهای خود، زمان مقرر خود را سپری کنند، تا آن زمان معین که ناگزیر فرا می‌رسد و سرنوشتشان را آشکار می‌سازد.

Once this image has been drawn, the sūrah addresses God’s Messenger: “So, leave them alone, lost in their ignorance, till a time appointed.” (Verse 54) Let them take their time, preoccupied with their own affairs, until their appointed time inevitably comes, spelling out their destiny.

اسلام تضمین می‌کند که دل‌های پیروانش همواره هوشیار باشد. این هوشیاری‌ای است که از همان لحظه‌ای که ایمان در دل انسان جای می‌گیرد، پدید می‌آید. نه با توان انسان ناسازگار است، و نه نگه‌داشتنش برای انسان دشوار و طاقت‌فرساست. این موضوع حساسیتی است که با پیوند مؤمن با خداوند و مراقبت او در همه حال، برای پرهیز از گناه، تقویت می‌شود. وقتی نور ایمان در دل‌های انسان می‌درخشد، این هوشیاری کاملاً در توان مردم است: «ما هیچ کس را جز به اندازه توانش تکلیف نمی‌کنیم. و نزد ما کتابی است که به حق سخن می‌گوید و به آنان ستم نخواهد شد.» (آیه ۶۲)

Islam ensures that its followers’ hearts are always alert. This is an alertness generated by faith right from the moment it settles in a person’s heart. It neither defies human power, nor is too hard for man to sustain. It is a question of sensitivity enhanced by a believer’s bond with God and his watchfulness in all situations, guarding against sin. It is perfectly within people’s power when the light of faith shines in their hearts: “We do not charge a soul with more than it can bear. We have a record that speaks the truth. None shall be wronged.” (Verse 62)

خداوند تکالیف انسانها را بر اساس آگاهی از تمایلات و توانایی‌های آنان مقرر فرموده است.

God has established people’s duties as He knows their inclinations and abilities.

او آنان را بر پایهٔ آنچه در حدّ توانشان انجام داده‌اند، به حساب خواهد کشید. نه چیزی را که توان تحملش را ندارند بر آنان تحمیل می‌کند و نه کار کوچکی را که انجام داده‌اند نادیده می‌گیرد. همهٔ اعمالشان در «کتابی که به حق سخن می‌گوید» ثبت شده است، که ارزش کامل آن را آشکار می‌سازد. البته خداوند در حسابرسی‌اش دقیق است.

He will hold them to account on the basis of what they do within their ability. He neither charges them with what they cannot bear, nor dismisses any little thing they do. All their deeds are documented in a ‘record that speaks the truth,’ highlighting it in its full value. Needless to say, God is precise in His reckoning.

مردم با این حال، حقیقت را نادیده می‌گیرند، زیرا دل‌هایشان با نور جان‌بخش آن برانگیخته نمی‌شود. از این رو، همواره گرفتار دغدغه‌های کوچک می‌مانند و در هزارتی بی‌پایان سرگردان‌اند. تنها هنگامی بیدار می‌شوند که با نابودی حتمی روبه‌رو گردند، به رنجی که در انتظارشان است نگاه کنند، و سرزنشی خوارکننده و سخت را تحمل نمایند.

People, however, tend to overlook the truth because their hearts are not touched by its invigorating light. Hence, they remain preoccupied with petty concerns, lost in a perpetual maze. They are only awakened when faced with inevitable doom, looking at the suffering that awaits them and enduring a humiliatingly and strong reproach:

بلکہ ان کے دل اس سب کے بارے میں اندھے ہیں۔ اور اس کے علاوہ ان کے کچھ ایسے اعمال بھی ہیں جنہیں وہ کرتے چلے جائیں گے۔ یہاں تک کہ جب ہم ان میں سے عیش و عشرت میں پلے ہوئے لوگوں کو عذاب میں گرفتار کر دیں گے تو وہ دہائی دینے لگیں گے۔

پس از آنکه این صحنهٔ سرزنش در آخرت را به کافران نشان داده است، سوره ایشان را به این دنیا بازمی‌گرداند و دربارهٔ موضعشان پرسش می‌کند: چه چیزی آنان را از پذیرفتن آنچه فرستادهٔ خداوند به ایشان می‌گوید باز می‌دارد، فرستاده‌ای که خودشان او را امینی درستکار می‌دانند؟ چه شبهاتی دارند که مانع پیروی از هدایت الهی می‌شود؟ چرا از آن روی می‌گردانند و آن را مسخره می‌کنند، در حالی که حقیقت مطلق است؟

Having shown the unbelievers this scene of reproach in the hereafter, the sūrah takes them back to this world, questioning them about their attitude: what stops them from accepting what they are told by God’s Messenger, whom they know to be a man of trust? What doubts do they have to prevent them from following divine guidance? Why do they turn away from it, ridiculing it when it represents the absolute truth?

آیا آنان هرگز در این کلام [خدا] تدبّر نکردند؟ یا چیزی به سوی آنان آمده که به پدرانشان پیشین نیامده بود؟ یا پیامبرشان را نمی‌شناسند و از این رو او را انکار می‌کنند؟ یا می‌گویند در او جنونی هست؟ نه، بلکه حق را برای آنان آورده است و بیشترشان از حق بیزارند.

Have they, then, never tried to understand this word [of God] Or has there come to them something that never came to their forefathers of old? Or do they not recognize their Messenger, and so they deny him? Or do they say that there is in him a touch of madness? Nay, he has brought them the truth; and the truth do most of them detest.

اگر حق با خواسته‌های ایشان همراه می‌بود، آسمان‌ها و زمین و هر که در آن‌هاست قطعاً تباه می‌شدند. بلکه Ùˆ ما ذکر (شرف) ایشان را برای آنان آوردیم، اما ایشان از ذکر (شرف) خود روی‌گردان‌اند. یا آیا از ایشان پاداشی می‌خواهی؟ اما پاداش پروردگارت بهتر است، و او بهترین روزی‌دهندگان است. قطعاً تو ایشان را به راهی راست فرا می‌خوانی. اما کسانی که به آخرت ایمان ندارند، از راه راست منحرف‌اند.

Had the truth been in accord with their desires, the heavens and the earth, together with all that lives in them, would surely have been in utter corruption. Nay, We have given them all that brings them glory. Yet from this their glory they turn away. Or do you ask of them any recompense? But the recompense given by your Lord is best, since He is the best of providers. Most certainly, you call them to a straight path. But those who will not believe in the life to come are bound to deviate from the right path.

(آیات ۶۸-۷۴)

(Verses 68-74)

پیامی که محمد، پیامبر خدا، آورد، برای هر کسی که با دقت و با به کار گرفتن عقل خود به آن بنگرد، غیرقابل رد است. این پیام الگویی از زیبایی، کمال، انسجام و جاذبه است. با سرشت انسان سازگار است، با ذهن و دل مردم سخن می‌گوید، راهی را برای بالا بردن زندگی انسان ترسیم می‌کند، و قانون اساسی زیبایی برای پیروی و نظام کاملی از عدالت را وضع می‌کند. همچنین آنچه را که نیازهای سرشت انسان را برآورده می‌کند و به رشد و پیشرفت آن یاری می‌رساند، در بر دارد. ﴿أَفَلَمْ یَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ﴾ «آیا آنان در این سخن (خدا) نیندیشیده‌اند؟» (آیهٔ ۶۸) پس این است راز رفتار آنان.

این کافران کسانی هستند که راه خود را گم کرده‌اند و دیگر از آزمون‌هایی که با آن‌ها روبه‌رو می‌شوند، چه آزمون‌های فراوانی و رفاه و چه آزمون‌های سختی، سودی نمی‌برند. از این رو، هنگامی که با نعمت آزموده می‌شوند، «آیا گمان می‌کنند آنچه ما از مال و فرزندان به آنان می‌دهیم، برای این است که در کارهای نیک به سوی ایشان بشتابیم؟» (آیات ۵۵ و ۵۶). و حتی اگر با دشواری و سختی آزموده شوند، دل‌هایشان نرم نمی‌شود و وجدانشان بیدار نمی‌گردد. آنان به خدا بازنمی‌گردند و از او نمی‌خواهند که سختی‌شان را برطرف کند. همچنان در چنین حالی باقی می‌مانند تا آنکه در روز قیامت به عذابی بزرگ‌تر گرفتار می‌شوند. آن‌گاه به راستی نومید و سرگشته خواهند شد.

These unbelievers are people who have lost their way and no longer benefit from the tests to which they are exposed, be they tests of plenty and affluence or those of hardship. Hence, when they are tested with favour “they think that by all the wealth and offspring We provide for them We hasten to them all that is good?” (Verses 55-56) Even if they are tested with difficulty and hardship, their hearts are not softened, nor are their consciences awakened. They do not turn back to God, appealing to Him to remove their hardship. They remain in such a condition until, on the Day of Judgement, they are visited with an even greater suffering. Then they will be truly desperate and bewildered.

حتی اگر ما به آنها رحم کنیم و آنچه از رنج به آنها می‌رسد را برطرف سازیم، باز هم در سرکشی و گردنکشی خود پافشاری می‌کنند و در تاریکی حیرت، سرگردان به این‌سو و آن‌سو می‌روند.

Even were We to show them mercy and remove whatever distress might afflict them, they would still persist in their overweening arrogance, blindly stumbling to and fro.

همانا ما ایشان را به عذاب گرفتار کردیم، اما نه در برابر پروردگارشان فروتنی کردند و نه زاری نمودند. تا آنکه چون دری از عذابی سخت بر ایشان بگشاییم، ناگهان در آن نومید و سرگردان خواهند شد.

Indeed, We took them to task, but they neither humbled themselves before their Lord, nor do they submissively entreat [Him]. Yet when We open before them a gate of truly severe suffering, they will plunge in despair. (Verses 75-77)

اینها ویژگیهای مشترک چنین افرادی است. آنان سخت دلاند، از وظایف خود در برابر خداوند غافلاند و روز قیامت را انکار میکنند. مشرکانی که هنگام ابلاغ پیام، با پیامبر ﷺ مخالفت میکردند، از همین گونه بودند.

These are common features among such people. They are hard hearted, oblivious of their duties to God, and they deny the hereafter. The idolaters who opposed the Prophet when he delivered his message were of the same type.

فروتنی نشان دادن در زمان سختی، و روی آوردن به خدا، زاری کردن به درگاه او، و شناختن او به عنوان تنها پناهگاه و ملجأ، نشانهٔ دگرگونی دل و بازگشت به ایمان است. دلی که چنین پیوندهایی با خدا برقرار کند، ناگزیر نرم خواهد شد.

این سوره اکنون استدلال خود با منکران را رها می‌کند و ادعاهای آنان را درباره رستاخیز و حساب در زندگی آخرت بازگو می‌کند. این بحث پس از فهرست طولانی‌ای از نشانه‌ها و اشارات قرار دارد که یگانگی خدا و این‌که او تنها آفریننده‌ای است که زندگی و مرگ را پدید می‌آورد، تأیید می‌کنند.

The sūrah now stops its argument with the unbelievers, and reports their claims about resurrection and reckoning in the life to come. This discussion follows a long list of signs and pointers confirming God’s oneness and His being the only Creator who causes life and death.

اما آنان همان سخنی را می‌گویند که مردمان پیشین می‌گفتند. گفتند: «آیا وقتی مُردیم و خاک و استخوان شدیم، باز زنده خواهیم شد؟ این وعده پیش از این به ما و به پدرانمان داده شده است. این چیزی جز افسانه‌های پیشینیان نیست.»

But they say like the people of old times used to say. They say: ‘What! After we have died and become dust and bones, shall we be raised to life? This we have been promised before, we and our forefathers! This is nothing but fables of the ancients.’ (Verses 81- 83)

ادعاهای آنان بسیار عجیب و غیرعادی به نظر می‌رسد، پس از آنکه این سوره بسیاری از نشانه‌هایی را برشمرده که گواه بر تدبیر دقیق خداوند و هدف قطعی او از آفرینش‌اند. اوست که به انسان شنوایی، بینایی و عقل عطا کرده تا او در برابر اعمالش مسئول باشد. بنابراین، برای کارهای نیک خود پاداشی سخاوتمندانه و برای کارهای بدش کیفر خواهد یافت. حساب و پاداش واقعی به تمامی در زندگی آخرت تحقق می‌یابد. آنچه ما در این زندگی می‌بینیم این است که پاداش، چه نیک و چه بد، در روی زمین صورت نمی‌گیرد. این‌ها تا زمان سررسید خود در زندگی آخرت باقی می‌مانند.

Their claims sound exceptionally singular after the sūrah has enumerated many of the signs that testify to God’s elaborate planning and His definite purpose of creation. It is He who has granted man his hearing, eyesight and mind, so that he is responsible for his deeds. He will thus earn a generous reward for his good actions or punishment for his bad ones. True reckoning and reward occur in full in the life to come. What we see in this life is that reward, whether good or bad, does not take place on earth. These are left until they fall due in the life to come.

خداوند زندگی می‌بخشد و مرگ می‌آورد. از این رو، رستاخیز به هیچ وجه دشوار نیست. در هر لحظه، جان در موجودات دمیده می‌شود و تنها خداست که می‌داند این جان از کجا سرچشمه می‌گیرد.

God grants life and causes death. Hence, resurrection is by no means difficult. Life is breathed into beings at every moment, and it is only God who knows where it originates.

مسئله با این کافران این نیست که آنان از درک حکمت خدا و توانایی او در زنده کردن دوباره‌ی مردگان ناتوان‌اند. آنان همچنین وعده‌های رستاخیز و پاداش را مورد تمسخر قرار می‌دهند و می‌گویند که همین وعده به پدران آنان نیز داده شده، اما هنوز هیچ چیزی از این دست رخ نداده است. «این وعده را پیش از این به ما و پدرانمان داده‌اند؛ این چیزی جز افسانه‌های پیشینیان نیست.» (آیه ۸۳) رستاخیز قطعاً در همان زمان و مکانی که خدا در طرح حکیمانه و دقیق خود برای آن تعیین کرده است، رخ خواهد داد. نه زودتر از آن و نه دیرتر، به درخواست هیچ‌کس، و نه در پاسخ به تمسخر کسی که از دیدن حقیقت ناتوان است، جابه‌جا نخواهد شد.

پس از رد همه ادعاهای مشرکان درباره خداوند، مبنی بر اینکه او برای خود فرزند یا شریکانی گرفته است، این سوره اصل حقیقی یگانگی خداوند را با روشنی تمام بیان می‌کند، همان‌گونه که پیامبرش، محمد ﷺ، آن را تبیین فرموده است.

Having refuted all the idolaters’ claims about God, taking to Himself a son or partners, the sūrah states in all clarity the true principle of God’s oneness as explained by His Messenger, the Prophet Muhammad (peace be upon him):

بَلْ أَتَيْنَاهُم بِالْحَقِّ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ. مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِن وَلَدٍ وَمَا كَانَ مَعَهُ مِنْ إِلَٰهٍ Note: the sentence is a Qur'an verse, so it stays in Arabic as it appears in the original.

Nay, We have revealed to them the truth; and yet, they are certainly lying. Never did God take to Himself any offspring, nor has there ever been any deity alongside Him.

اگر خدایانی [در کنار او] وجود داشتند، قطعاً هر خدایی آفریدهٔ خود را با خود می‌برد و یقیناً بعضی بر بعضی دیگر برتری می‌جستند. منزّه است خدا از آنچه وصف می‌کنند؛ او داناى نهان و آشکار است و از آنچه شریک او قرار می‌دهند، برتر و والاتر است.

Had there been any, each deity would surely have taken away his own creation, and they would surely have tried to establish superiority over one another. Limitless in His glory is God, far above all that which they attribute to Him. He knows all that is beyond the reach of human perception, and all that can be witnessed. Sublimely exalted is He above anything they associate as partner with Him. (Verses 90-92)

به این بیان توجه کنید که این آیات از شیوه‌ها و سبک‌های گوناگونی بهره می‌برند. نخست، هرگونه بحث با مشرکان به پایان می‌رسد و دروغ‌گو بودن آنان با تأکیدی قاطع اعلام می‌شود: «بلکه حق را برای آنان آوردیم و ایشان قطعاً دروغ‌گویانند.» (آیه ۹۰) سپس برخی جزئیات دروغ‌های آنان بیان می‌شود: «خداوند هرگز فرزندی برنگرفته و هیچ معبودی همراه او نبوده است.» (آیه ۹۱) سپس دلیلی تردیدناپذیر ارائه می‌شود که همه ادعاهای آنان را باطل می‌سازد و بی‌پایگی باورهای شرک‌آلود مبتنی بر شریک قرار دادن برای خدا را آشکار می‌کند: «اگر در کنار او معبودانی می‌بود، قطعاً هر معبودی آنچه را آفریده بود با خود می‌برد.» (آیه ۹۱) هر معبود بر استقلال خویش تأکید می‌کرد و امور آفریده‌های خود را بر اساس قانون ویژه خود اداره می‌کرد. بدین ترتیب، هر بخش از جهان و هر گروه از موجودات، مبنا و قوانینی متفاوت می‌داشتند و هیچ قانون مشترکی بر همه آنان حاکم نبود. از این رو، آن معبودان «قطعاً برای برتری یافتن بر یکدیگر می‌کوشیدند.» (آیه ۹۱) چنین برتری‌جویی می‌توانست به صورت اعمال قانونی پیچیده‌تر در بخشی خاص از جهان تجلی یابد. با این حال، جهان در کلیت خود نمی‌تواند به درستی کار کند، مگر آنکه تابع یک قانون واحد باشد که بر همه اجزا و همه موجودات ساکن در آن حاکم است.

Note how this statement employs different methods and styles. First, all argument with the idolaters is closed, and an emphatic assertion of their lying is given: “Nay, We have revealed to them the truth; and yet, they are certainly lying.” (Verse 90) Then follow some of the details of their lies: “Never did God take to Himself any offspring, nor has there ever been any deity alongside Him.” (Verse 91) Irrefutable proof is then stated rendering all their claims false and showing the absurdity of pagan beliefs based on associating partners with God: “Had there been any each deity would surely have taken away his own creation.” (Verse 91) Each deity would stress his independence and conduct the affairs of his creation according to his own law. Thus, every part of the universe, and every group of creatures would have a different basis and laws. There would be no common code applying to them all. Hence, those deities “would surely have tried to establish superiority over one another.” (Verse 91) Such superiority could take the form of a more sophisticated law operating in a particular part of the universe. However, the universe as a whole cannot function properly unless it is subject to a single law that applies to all its parts and all creatures living in it.