به برکت رحمت خداوند است که با آنان نرمخو هستی؛ و اگر تندخو و سختدل بودی، قطعاً از پیرامون تو پراکنده میشدند. پس از ایشان درگذر و برایشان آمرزش بخواه، و در امور کارها با ایشان مشورت کن.

It is by God’s grace that you deal gently with them. Had you been harsh and hard- hearted, they would surely have broken away from you. Therefore, pardon them and pray for them to be forgiven and consult with them in the conduct of public affairs.

هنگامی که درباره کاری تصمیم گرفتی، بر خدا توکل کن. خدا کسانی را که بر او توکل می‌کنند دوست دارد. (آیه ۱۵۹)

When you have resolved about a course of action, put your trust in God. God loves those who put their trust in Him. (Verse 159)

در ادامه تفسیر سوره، در بخشی که به جنگ احد و نگرش جامعه مسلمانان و گروه‌های دیگر نسبت به روند رویدادها، هم پیش از آن نبرد و هم در جریان آن، اختصاص دارد، چند آیه درباره شخصیت والای محمد ﷺ، پیامبر خدا، و اهمیت جایگاه نبوت او برای زندگی جامعه مسلمانان آمده است. این امر بخش بزرگی از نعمتی را که خداوند بر جامعه مسلمانان ارزانی داشته نشان می‌دهد. اگرچه شخصیت پیامبر ﷺ موضوع آشکار آیات بعدی است، برخی از سطور نیز شیوه اسلامی سازمان‌دهی جامعه مسلمانان، مبنای این سازمان‌دهی، و همچنین برخی عناصر بنیادین فلسفه اسلامی و اهمیت آن برای زندگی انسان به‌طور کلی را توضیح می‌دهند.

In the course of the sūrah’s commentary on the Battle of Uĥud and the attitudes of the Muslim community and other groups towards the way events developed both prior to and during that battle, a few verses are included about the noble personality of Muĥammad, God’s Messenger (pbuh) and the importance of his status as a Prophet to the life of the Muslim community. This demonstrates much of the grace God has bestowed on the Muslim community. While the Prophet’s personality is the known theme of the following verses, certain lines also explain the Islamic method in organising the Muslim community, the basis of this organisation, as well as some basic elements of Islamic philosophy and its importance to human life generally.

ما می‌توانیم جلوهٔ بزرگی از فضل الهی را در والاترین معیارهای اخلاقی پیامبر و آداب نیکوی ایشان ارج نهیم. او طبعی آسان‌گیر، مهربان، بردبار و دلسوز داشت؛ همین خوی بود که مردم را جذب می‌کرد و میان آنان پیوندهای واقعی برقرار می‌ساخت. همچنین در این بخش کوتاه، اصل بنیادینی را می‌یابیم که زندگی جامعهٔ مسلمانان بر آن استوار است، یعنی حکومت مشورتی. در اینجا فرمانی روشن برای اجرای این اصل مشورت داده شده است. شایان توجه است که این فرمان در زمانی صادر می‌شود که به نظر می‌رسد مشورت پیامدهای تلخی به بار آورده است. همراه با اصل حکومت مشورتی، اصل عزم استوار نیز قرار دارد؛ یعنی اجرای بی‌درنگ آنچه پس از مشورت تصمیم گرفته شده است. به این دو اصل، ارزشمندترین ارزش، یعنی توکل بر خداوند نیز افزوده می‌شود. این سه اصل، مکملی روشن از نظر مفهومی، عملی و سازمانی فراهم می‌آورند. افزون بر این، در اینجا حقیقت اراده و تقدیر الهی تبیین شده است: همهٔ امور از او آغاز می‌شود و به او بازمی‌گردد. اراده‌اش در اداره‌کردن رویدادها و تعیین نتایج، برترین است. این بخش همچنین از خیانت و طمع برحذر می‌دارد و میان کسانی که آنچه را مورد خشنودی خداوند است پیروی می‌کنند و کسانی که خشم او را برمی‌انگیزند، تمایز می‌نهد. این خود معیاری فراهم می‌آورد تا سود و زیان سنجیده شود. این بخش با تأکید بر نعمت بزرگی که خداوند از راه پیامی که پیامبر ﷺ ابلاغ کرد، به این امت ارزانی داشته است، به پایان می‌رسد. در برابر این نعمت، هر چیز دیگری بسیار کوچک می‌نماید و همهٔ رنج‌ها به آسانی قابل تحمل می‌شوند.

این دستور متمایز را ببینید: «و در کارها با آنان مشورت کن.» این اصل که پایهٔ نظام حکومتی اسلام است، در اینجا تثبیت شده است، حتی زمانی که خود محمد ﷺ، فرستادهٔ خدا، کارهای عمومی را اداره می‌کند. بنابراین این یک بیان قطعی است که جامعهٔ مسلمان را در این تردید نمی‌گذارد که مشورت محور حکومت اسلامی است. بدون آن، هیچ نظامی به‌راستی اسلامی نیست. اینکه این مشورت به چه شکلی انجام شود و این اصل چگونه اجرا گردد، اموری است که می‌توان آن را با شرایط موجود در هر جامعهٔ اسلامی خاص منطبق کرد. هر شکل و سازوکاری که تضمین کند مشورت واقعاً و نه صرفاً در ظاهر انجام شود، از نظر اسلام پذیرفتنی است.

We have here a distinctive order: “Consult with them on the conduct of public affairs.” This principle, which is basic to the Islamic system of government, is established here, even when Muĥammad himself, God’s Messenger, is the one who conducts public affairs. This is, then, a definitive statement which leaves the Muslim community in no doubt that consultation is central to Islamic government. Without it, no system is truly Islamic. What form this consultation takes and how the principle is implemented are matters which can be adapted to the prevailing conditions of any particular Islamic society. Any forms and mechanisms which ensure that consultation is really, not superficially, practised are acceptable to Islam.

فرمان قاطع «و در کارها با ایشان مشورت کن» در زمانی از سوی خداوند به پیامبر ﷺ صادر شد که به نظر می‌رسید مشورت نتایج تلخی به بار آورده است. ظاهر امر چنین می‌نمود که در جریان رویدادهای منتهی به نبرد اُحُد، بر اثر مشورت بود که میان مسلمانان اختلاف راه یافت. برای یادآوری: گروهی می‌خواستند مسلمانان در مدینه بمانند، جایی که می‌توانستند به آسانی حملات دشمن را دفع کنند. گروه دیگری می‌خواستند با کافران بیرون از شهر بجنگند. این اختلاف آشکارا خود را نشان داد، آنگاه که عبدالله بن أُبَیّ بن سلول با یک سوم لشکر، و نه کمتر، کناره گرفت، در حالی که دشمن بر دروازه‌های مدینه کوبه می‌زد. افزون بر این، طرح اتخاذ‌شده برای دفاع از مدینه از نظر نظامی چندان درست به نظر نمی‌رسید؛ و با آنچه از تجربه‌های گذشته آموخته شده بود، هماهنگی نداشت. با این حال، مسلمانان در نبرد بعدی راهبرد مخالف را برگزیدند: در مدینه ماندند و گِرداگرد آن خندق کندند. بدین‌ترتیب نشان دادند که از درس‌های اُحُد بهره برده‌اند.

The decisive order, “consult with them on the conduct of public affairs” is issued by God to the Prophet at a time when consultation appears to have produced bitter results. Appearances suggested that it was due to consultation that disunity crept in among the Muslims during the events leading to the Battle of Uĥud. By way of a reminder, one group wanted the Muslims to stay in Madinah, where they could easily repel any enemy attacks. Another group wanted to fight the unbelievers outside the city. The resulting disunity was clearly apparent when `Abdullāh ibn Ubayy ibn Salūl withdrew with no less than one-third of the army, when the enemy was knocking at the gates of Madinah. Moreover, the plan adopted for the defence of Madinah did not appear to be the most sound from a military point of view. It was at variance with what had been learnt from past experience. The Muslims did, however adopt the opposite strategy in the following battle, staying in Madinah and digging a moat around it. Thus, they showed that they had benefited by the lessons of Uĥud.

برای توضیح معنای توکل بر خداوند، سوره به روشنی بیان می‌کند که قدرتی که پیروزی یا شکست را تعیین می‌کند، از آنِ خداوند است. یاری باید از او خواسته شود و با کمک او از شکست پرهیز کرد. مؤمنان پس از آنکه آمادگی‌های لازم را فراهم کردند و تمام نیروهایی را که در توان داشتند بسیج نمودند، به خداوند روی می‌آورند، کاملاً بر او تکیه می‌کنند و می‌دانند که در تعیین نتیجه هیچ اختیاری ندارند. این خواست خداوند است که سرانجام را تعیین می‌کند: «اِنْ يَنْصُرْكُمُ اللّٰهُ فَلَا غَالِبَ لَكُمْ ۚ وَاِنْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ ۗ وَعَلَى اللّٰهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ» (آیه ۱۶۰)

In order to explain what placing one’s trust in God means, the sūrah clearly states that the power which determines victory or defeat is God’s. It is from Him that support should be sought and through His help defeat is avoided. Once the believers have made their preparations and mobilised all the forces they can muster, they turn to God for help, rely fully on Him and recognise that they have no say in determining the consequences. It is God’s will that determines the outcome: “If God helps you, none can overcome you; but if He should forsake you, then who is it that can help you beside Him? It is in God that the believers should place their trust.” (Verse 160)

مفهوم اسلامی از زندگی، تعادل کامل میان دو امر را نشان می‌دهد: از یک سو، اراده‌ی خداوند در شکل‌دادن به همه‌ی رویدادها مطلق است، و از سوی دیگر، این اراده از راه کردار خود انسان به اجرا درمی‌آید. قانون الهی طبیعت، در همه‌ی امور، پیوندی میان علت و معلول برقرار کرده است، اما علت‌ها خودشان آغازگر معلول‌ها نیستند. نیروی مؤثر، نیروی خداوند است که بر پایه‌ی علت‌ها و طبق خواست خود، نتایج را تعیین می‌کند. سپس از انسان می‌خواهد که سخت بکوشد، وظایفش را انجام دهد و تعهداتش را ادا کند. و نتیجه‌ها را خداوند در ارتباط با میزان ادای مسئولیت انسان تعیین می‌کند.

The Islamic concept of life demonstrates the perfect balance between asserting that God’s will is absolute in shaping all events and that it comes into operation through man’s own actions. The Divine law of nature establishes a cause and effect relationship in all matters, but causes do not initiate effects. The operative force is that of God, Who determines effects on the basis of causes according to His will. He then requires man to work hard, fulfil his duties, and meet his obligations. It is in relation to how far man discharges his responsibility that God determines the results.

این بدان معناست که نتایج و پیامدها همواره وابسته به خواست خدا خواهند بود، زیرا تنها اوست که آن‌ها را هر زمان و به هر شیوه‌ای که بخواهد پدید می‌آورد. بدین ترتیب میان اصل بنیادین مسلمان و کردارهای او تعادلی برقرار می‌شود. او تا حد توان تلاش می‌کند و می‌داند که نتایج اعمالش به خواست خدا بستگی دارد. از نظر او، در رابطه علت و معلول هیچ ضرورت حتمی‌ای وجود ندارد، زیرا او ادعا نمی‌کند که هر آنچه خدا انجام می‌دهد، حتماً و ناگزیر رخ می‌دهد.

در چارچوب حرص برای داشتن سهمی از غنایم جنگی، که مستقیماً علت شکست در احد بود، و خیانت به طور کلی، این سوره ارزش‌های درستی را که توجه مؤمن باید بر آن‌ها متمرکز باشد، تأکید می‌کند: «آیا کسی که در پی خشنودی خداست، همانند کسی است که به خشم خدا گرفتار شده و جایگاهش جهنم است؟ چه بد است چنین هدفی.» (آیه ۱۶۲)

Within the framework of keenness to have a share in the spoils of war, which was the direct cause of the defeat at Uĥud, and dishonesty in general, the sūrah underlines the proper values, on which a believer’s attention must be focused: “Can he who strives after God’s pleasure be compared to one who has incurred God’s wrath and whose abode is hell? How evil such a goal is.” (Verse 162)

بدون شک، رضای خداوند پاداشی است که باید به آن رشک برد، و دستیابی به آن تعیین می‌کند که تلاش انسان سودمند است یا به زیان کامل می‌انجامد. میان کسی که رضای خدا را دنبال می‌کند تا آن را به دست آورد، و کسی که سرانجام خشم خدا را برمی‌انگیزد و او را به جهنم می‌کشاند، فاصله‌ای بزرگ است. این دو در پیشگاه خدا جایگاه‌هایی کاملاً متفاوت دارند: «آنان در نزد خدا درجات گوناگون دارند.» (آیهٔ ۱۶۳) هر یک در واقع جایگاه خود را به دست می‌آورد، که این بدان معناست که هیچ‌گونه تبعیضی در کار نیست و به هیچ‌کس ستمی نمی‌رود: «و خدا به آنچه انجام می‌دهند بیناست.» (آیهٔ ۱۶۳)

There is no doubt that God’s pleasure is the prize to be coveted, and the winning of which determines whether one’s efforts are profitable or end in utter loss. The gulf is great between the one who pursues God’s pleasure until he wins it and the one who ends up incurring God’s displeasure, which leads him to hell. The two have greatly different standings with God: “They have different standings in God’s sight.” (Verse 163) Each actually earns his position, which means that there is no favouritism and none is wronged: “God sees all that they do.” (Verse 163)

این بخش از سوره با بازگشت به شخصیت فرستادهٔ خدا، پیام او، و این واقعیت پایان می‌یابد که آن پیام، نعمتی بزرگ است که خداوند به مؤمنان ارزانی داشته است: { به راستی خداوند بر مؤمنان منّت نهاد، آن‌گاه که در میان ایشان فرستاده‌ای از خودشان برانگیخت تا آیات او را بر آنان بخواند، و پاکیزه‌شان گرداند، و کتاب و حکمت بیاموزدشان، و حال آن‌که پیش از آن، قطعاً در گمراهی آشکار بودند. } (آیهٔ ۱۶۴)

This part of the sūrah concludes with a reference back to the personality of God’s Messenger, his message, and the fact that it represents a great favour bestowed by God on the believers: “Indeed, God bestowed a favour on the believers when He sent them a messenger from among themselves, to recite to them His revelations, and to purify them, and teach them the book and wisdom, whereas before that they were surely in plain error.” (Verse 164)

این یادآوریِ نقشِ پیامبرِ خدا ﷺ در پدید آوردنِ جامعهٔ مسلمان، و در شکل دادن، تربیت و رهبریِ آن از حالِ گمراهی به سوی امّتی که دانش، حکمت و پاکی دارد، به روشنی تأکید شده است. از شیوهٔ قرآن در شکل دادن به جامعهٔ مسلمان این است که این یادآوری در بستر شکست، رنج و زیانی آمده که در احد متحمل شدند. همهٔ دستاوردهای دنیوی، بلکه همهٔ ثروت‌های جهان، و همهٔ رنج‌ها و فداکاری‌هایی که مسلمانان ممکن است ناچار به تحملشان شوند، در برابر نعمت بزرگی که خدا با فرستادنِ پیامبرش ﷺ بر بشر ارزانی داشته، بسیار ناچیز به نظر می‌رسد.

نقش پیامبر همچنین «تزکیه‌ی» آنان است. این تزکیه دل‌هایشان را دربر می‌گیرد، بر خانه‌ها، آبرو و عبادت‌هایشان اثر می‌گذارد، و زندگی، جامعه و نظام‌های اجتماعی‌شان را شکل می‌دهد. او آنان را از هرگونه اثری از شرک، بت‌پرستی و خرافه، و از هر آنچه با این‌ها پیوند دارد، پاک می‌کند؛ از آیین‌ها، عادت‌ها و سنت‌هایی که شایسته‌ی انسان نیست. بدین‌سان زندگی انسان از هرگونه اثر جاهلیت، و تأثیر آن بر ارزش‌ها، اصول و سنت‌های اجتماعی، پاک می‌شود. ﷺ

The role of the Messenger is also “to purify them”. This purification touches their hearts, affects their homes, honour and worship, and characterises their lives, community and social systems. He purges them of all traces of polytheism, idol worship, and superstition and all that is associated with these, of rituals, habits and traditions which are unworthy of man. Human life is thus purged of all traces of ignorance and its effects on values, principles and social traditions.

هر جامعهٔ جاهلی، از جمله اعراب در آن زمان، جنبه‌های شرِ خاص خود را داشت. این بدی‌ها را جعفر بن أبی طالب، پسرعموی پیامبر ﷺ، هنگامی که خطاب به نجاشی، حاکم حبشه، سخن می‌گفت، برجسته ساخت. تعدادی از مسلمانان در حبشه پناه برده بودند، اما قریش هیئتی فرستاد و از حاکم آن سرزمین خواست که آنان را تحویل دهد. او مهاجران مسلمان را فراخواند تا دیدگاه خود را بیان کنند. سخنگوی ایشان، جعفر، بیانیهٔ خود را به این شرح ایراد کرد:

Every type of ignorant community, including the Arabs at that time, entertained its own evil aspects. These evils were highlighted by Ja`far ibn Abī Ţālib, a cousin of the Prophet, when he addressed Negus, the ruler of Abyssinia. A number of Muslims had sought refuge in Abyssinia, but the Quraysh sent a delegation which requested its ruler to extradite them. He called in the Muslim refugees to put their case. Their spokesman, Ja`far, made his statement in the following terms:

«ما مردمی نادان بودیم که بت می‌پرستیدیم، مردار می‌خوردیم، همهٔ کارهای زشت و ناپسند را مرتکب می‌شدیم، پیوند با خویشان را می‌گسستیم، با همسایگان بدرفتاری می‌کردیم، و زورمندان ما حقوق ناتوانان را غصب می‌کردند. ما همچنان در این وضع بودیم تا آنکه خداوند از میان خودمان پیامبری به سوی ما فرستاد که به‌خاطر خاندان نیکو، راستگویی، امانتداری و درستکاری‌اش نزد ما شناخته شده بود. او ما را فراخواند که تنها خدا را بپرستیم، هیچ شریکی برای او قرار ندهیم، و آنچه را که ما و پدرانمان به‌جای او از سنگ و مجسمه می‌پرستیدیم، رها کنیم. او به ما فرمان داد که در سخنانمان راستگو باشیم، امانتدار باشیم، با خویشان و همسایگان مهربان باشیم، و از گناه و از کشتن یکدیگر خودداری کنیم. او هرگونه زشتکاری، شهادت دروغ، خوردن مال یتیمان، و تهمت زدن به زنان پاکدامن را بر ما حرام کرد. او به ما فرمان داد که تنها خدا را بپرستیم، هیچ شریکی برای او قرار ندهیم، به نماز بپردازیم، زکات [زکات] بدهیم و روزه بگیریم.» ﷺ یکی دیگر از جنبه‌های رسوم ناپسندی که در عربستان دوران جاهلیت رایج بود، در روایت عایشه، همسر پیامبر ﷺ، دربارهٔ روابط میان زن و مرد توصیف شده است. این روایت در صحیح البخاری، معتبرترین مجموعهٔ احادیث پیامبر ﷺ، آمده است: «در روزگار جاهلیت چهار نوع رابطه میان زن و مرد وجود داشت. یکی از آنها همان روابط زناشویی امروز بود: مردی به مردی دیگر پیشنهاد ازدواج با دخترش یا دختری دیگر که در سرپرستی او بود می‌داد. او مهریه‌ای می‌پرداخت و با او ازدواج می‌کرد. نوع دوم این بود که مردی پس از پاک شدن زنش از عادت ماهانه به او می‌گفت: "نزد فلانی برو [و نام مردی را می‌برد] و از او باردار شو." خود او دیگر با زنش نزدیکی نمی‌کرد تا آنکه آشکارا از آن مرد نامبرده باردار می‌شد. هنگامی که زن به‌سبب بارداری سنگین می‌شد، اگر شوهرش می‌خواست، می‌توانست با او نزدیکی کند. او این روش را به‌سبب میل به داشتن فرزندی با نژاد برتر برمی‌گزید.» تیسری قسم یہ تھی کہ چند مرد، دس سے کم، ایک ہی عورت کے پاس جاتے اور ہر ایک اس سے جماع کرتا۔ جب وہ حاملہ ہوتی اور بچہ جنتی تو چند دن بعد وہ ان سب کو بلا بھیجتی، اور ان میں سے کوئی بھی اس ملاقات سے غیرحاضر رہنے کی جرأت نہ کر سکتا۔ وہ ان سے کہتی: ''تم جانتے ہو کہ ہمارے درمیان کیا ہو چکا ہے، اب میں نے بچہ جنا ہے تو یہ بچہ فلاں کا ہے۔'' وہ جس کو چاہتی باپ قرار دیتی، اور وہ اس بچے کا انکار نہیں کر سکتا تھا۔ چوتھی قسم فحاشی کی تھی۔ جس عورت کے پاس جتنے مرد چاہتے آتے، وہ کسی کو منع نہ کرتی۔ ایسی فاحشہ عورتیں اپنے دروازوں پر کوئی نشانی لگا دیتی تھیں تاکہ معلوم ہو کہ وہ ہر آنے والے کا خیرمقدم کرتی ہیں۔ جب ایسی عورت کے ہاں بچہ پیدا ہوتا تو وہ اس کے لیے کچھ رقم جمع کرتے اور قیافہ شناس کو بلاتے تاکہ اس بچے کے باپ کا تعین کرے۔ پھر بچہ اس مرد کے نام سے منسوب کیا جاتا جو اسے اپنانے سے انکار نہ کرتا۔ اس ذلیل اور قابلِ مذمت حالت پر کسی تبصرے کی ضرورت نہیں۔ بس یہ تصور کافی ہے کہ ایک مرد اپنی بیوی کو کسی دوسرے مرد کے پاس اس لیے بھیجے کہ وہ اس سے حاملہ ہو، جیسے وہ اپنی اونٹنی، گھوڑی یا کسی دوسرے جانور کو اچھی نسل کے لیے بھیجتا ہے۔ یہ تصور بھی کافی ہے کہ چند مرد، دس سے کم، ایک ہی عورت سے جماع کریں اور پھر وہ ان میں سے ایک کو اپنے بچے کا باپ چننے کی اجازت دے۔ جہاں تک فحاشی کا تعلق ہے، وہ ہر جگہ ایک جیسی ہے۔ اس خاص صورت میں البتہ فاحشہ کے ہاں پیدا ہونے والے بچے کو ایک مخصوص زانی کی طرف منسوب کیا جاتا ہے، اور وہ اس میں کوئی ندامت محسوس نہیں کرتا اور بچے کا انکار نہیں کرتا۔ اگر اسلام اور اس کے پاکیزہ اصول نہ ہوتے تو عرب اسی گندگی میں زندگی گزارتے رہتے۔

همه نظام‌هایی که بر جهل نسبت به خدا بنا شده‌اند، بدی‌ها و اعمال زشت خاص خود را دارند.

All systems based on ignorance of God have their evils and debased practices.

شاید برجسته‌ترین این‌ها در عربستان پیش از اسلام، بت‌پرستی بود، همان‌گونه که ندوی توصیف می‌کند:

Perhaps the most prominent among these in pre-Islamic Arabia was idol-worship as described by Nadwī:

اعتقاد به یک پروردگار مدبّر و چیره بر جهان، میان آنان (اعراب پیش از اسلام) بسیار ضعیف شده بود. این اعتقاد تنها در میان گروه اندکی از برگزیدگان باقی مانده بود، در حالی که دین بخش عظیمی از مردم، بت‌پرستیِ آشکار بود. بت‌هایی که در آغاز به‌عنوان وسیله‌ای برای عبادت معرفی شده بودند، به مقام خدایی ارتقا یافته بودند. هنوز هم به خدای واحد و متعالی احترام گذاشته می‌شد، اما فقط به زبان؛ در دل‌هایشان خدایان بسیاری جای گرفته بودند که برای جلب خشنودی و دور کردن خشم آن‌ها تلاش می‌کردند.

The belief in an overruling Providence had grown very feeble among them (the Arabs of pre-Islamic days). It was confined to a select few, while the religion of the great mass of them was gross idolatry. The idols that had originally been introduced to serve as devotional media had become elevated to the status of divinity. Homage was still paid to one transcendent God, but only verbally; in their hearts a host of deities were enthroned, whose goodwill they sought to propitiate, and displeasure avert.

هر قبیله، شهر و محله‌ای خدای مخصوص به خود داشت. الکلبی گفته است که هر خانواده‌ای در مکه بت مخصوص به خود داشت. وقتی مکی‌ای سفر را آغاز می‌کرد، آخرین کارش در خانه این بود که برکت خدای خانواده را بطلبد، و نخستین کاری که پس از بازگشت انجام می‌داد این بود که به آن احترام بگذارد.

Each tribe, city, and locality had its own god. Al-Kalbī has stated that every household in Makkah had its own idol. When a Makkan started on a journey, his last act at home would be to invoke the blessings of the family deity, and the first thing he did on his return was to pay reverence to it.

مردم در گردآوری بت‌ها و ساختن معبدها برای آن‌ها با یکدیگر رقابت می‌کردند. کسانی که توان هیچ‌یک از این کارها را نداشتند، سنگ‌پاره‌ای را در برابر کعبه نصب می‌کردند و آیین طواف را گرد آن انجام می‌دادند.

People used to vie with one another in collecting idols and constructing temples for them. Those who could afford neither planted a slab of stone in front of the Ka`bah and performed the ritual of circumambulation around it.

این سنگ‌ها انصاب نامیده می‌شدند. به گفته ابورجاء العطاردی، چنان‌که در صحیح البخاری روایت شده است: «ما سنگ‌ها را می‌پرستیدیم. هرگاه سنگی بهتر از سنگ خود می‌یافتیم، آن را برمی‌داشتیم و سنگ قبلی را دور می‌انداختیم.

«و یعلمهم الکتاب و الحکمة» — آنان که این آیه خطابشان قرار گرفته بود، از هر نظر بی‌سواد بودند. نه تنها خواندن و نوشتن نمی‌دانستند، بلکه از نظر فکری نیز بی‌سواد بودند. بر اساس معیارهای بین‌المللی دانش، در هر زمینه‌ای عقب‌تر از دیگران بودند. دغدغه‌هایشان از آن نوع نبود که به دانش‌اندوزی تشویق کند یا آن را افزایش دهد. هنگامی که این پیام را دریافت کردند، دگرگونی بزرگی را تجربه کردند که آنان را واداشت آن را به سراسر جهان منتقل کنند. این دگرگونی به ایشان حکمتی عظیم بخشید. آنان پرچمداران یک فلسفه فکری و اجتماعی شدند که مقدر بود بشریت را از ژرفای نادانی‌ای که در آن فرو رفته بود نجات دهد. همان آیین اکنون نیز، به خواست خدا، در شرف ایفای نقش خود است تا بار دیگر بشریت را از نادانی معاصرش رهایی بخشد؛ نادانی‌ای که با اشکال پیشین خود ویژگی‌های اخلاقی و اجتماعی یکسانی دارد و همان اهداف و غایات را برای زندگی انسان تعیین می‌کند، با وجود پیشرفت‌های بزرگ مادی علم و صنعت و رفاهی که چنین پیشرفت‌هایی به همراه آورده‌اند.

“And to teach them the book and wisdom.” Those addressed by this verse were illiterate in every sense of the word. Not only did they not read and write, but their illiteracy was intellectual as well. According to international standards of knowledge, they lagged behind in every field. Their preoccupations were not of the sort which encouraged or increased knowledge. When they received this message, they experienced a great transformation which made them pass it on to the rest of the world. It endowed them with great wisdom. They became the standard-bearers of an intellectual and social philosophy which was destined to save humanity from the depths of ignorance into which it had sunk. The same doctrine is about to play its role again, God willing, to save humanity anew from its contemporary ignorance, an ignorance which shares with past forms the same moral and social characteristics, as it sets the same goals and objectives for human life, despite the great material advances of science and industry and the affluence such advances have brought about.

«وَإِن كَانُوا مِن قَبْلِ أَن يُنَزَّلَ عَلَيْهِم لَمُبْلِسِينَ» — و إنّهم قبل ذلك كانوا حقّاً في ضلالٍ مبين. با این حال، آنان پیش از آن در گمراهی آشکاری بودند. آنان در باورها و اندیشه‌ها، در اهداف و مقاصد، در عادات و رفتارها، در نظام‌ها و معیارها، و نیز در ارزش‌های اخلاقی و اجتماعی، دچار گمراهی بودند. عرب‌ها که این آیه نخستین بار خطابشان می‌کرد، بی‌شک زندگی پیشین خود را به یاد داشتند و دگرگونی کامل و فراگیری را که اسلام پدید آورده بود، به خوبی درک می‌کردند. آنان می‌دانستند که اگر اسلام نبود، هرگز به آن مقام‌های بلندی که اسلام آنان را بدان رسانده بود، دست نمی‌یافتند. چنین دگرگونی‌ای در تاریخ بشر کاملاً بی‌نظیر است. آنان دریافته بودند که تنها به برکت اسلام بود که مستقیماً از مرحلهٔ قبیله‌ای، با همهٔ دغدغه‌های کوچک و تنگ‌نظری‌هایش، گذشتند و نه تنها به معنای کامل کلمه یک ملت، بلکه ملتی شدند که باید بشریت را رهبری کند و آرمان‌ها و نظام‌های آن را تعیین نماید.

“Whereas before that they were surely in plain error.” They were certainly in error with regard to concepts and beliefs, goals and objectives, habits and practices, systems and standards, as well as moral and social values. The Arabs, addressed for the first time by this verse, undoubtedly remembered what their lives were like and fully appreciated the total transformation brought about by Islam. They recognised that without Islam they would never have attained the high standards to which Islam elevated them. Such a transformation is totally unique in human history. They recognised that it was through Islam that they moved directly from the tribal stage, with all its petty concerns and narrow-mindedness, to become not merely a nation in the fullest sense of the word, but a nation to lead humanity and to set for it its ideals and systems.