این بخش پایانی سوره، ویژگی‌های بندگان واقعی خداوند رحمان را به تصویر می‌کشد. به نظر می‌رسد آنان الگوی برتر انسانیت‌اند که پس از پایان نبردی طولانی میان هدایت حقیقی و گمراهی باقی می‌مانند؛ نبردی میان کسانی که با گستاخی حق را انکار می‌کنند و فرستادگان خدا که هدایت او را برای بشریت می‌آورند. گویی آنان میوه‌ای هستند که پس از چنین مبارزه‌ای طولانی به بلوغ می‌رسد.

This final passage of the sūrah portrays the distinctive features of the true servants of God, the Most Merciful. They appear to be the highest model of humanity that remains after the end of the long battle between true guidance and error, between those who impertinently deny the truth and God’s messengers who bring His guidance for humanity. They seem to be the fruit ripening after such a long struggle.

آنان همان کسانی‌اند که پس از آنکه با انکار و طرد روبه‌رو شده بودند، مایۀ آرامش حاملان هدایت الهی می‌شوند.

They are the ones who bring comfort to the bearers of divine guidance, after they had been met with denial and rejection.

گذرگاه پیشین، گفتار گستاخانه‌ی کافران را بازگو می‌کرد که گفتند نمی‌دانند «رحمان» چیست و آن را نامی برای خدا نمی‌شناسند. در این بخش، توصیفی کامل از «بندگان راستین رحمان» داده می‌شود؛ کسانی که خدا را به‌خوبی می‌شناسند و سزاوار آنند که به او منسوب شوند. این سوره ویژگی‌های متمایز ایشان را آن‌گونه که در رفتار و شیوه‌ی زندگی‌شان نمودار است، نشان می‌دهد. آنان نمونه‌ی زنده‌ی جامعه‌ی مسلمانی‌اند که اسلام می‌خواهد بسازد و الگوی انسانی‌ای‌اند که این نظام کامل اسلامی در پرورش آن می‌کوشد. اینانند که شایسته‌ی توجه و عنایت خدا هستند. مردم عموماً در نگاه خدا آن‌قدر ناچیزند که شایسته‌ی توجه او نباشند، مگر به سبب وجود بندگان راستین او که همواره به سوی او بازمی‌گردند و از او یاری می‌طلبند.

The previous passage recounted the unbelievers’ impertinent remark when they said that they did not know the name Raĥmān, or the Most Merciful, as belonging to God. In this passage we have a full description of ‘the true servants of the Most Merciful’ who know Him well and deserve to be described as belonging to Him. The sūrah shows their distinctive features as reflected in their behaviour and the way they conduct their lives. They provide a living example of the Muslim community which Islam aims to build, and the type of person it moulds through the implementation of its perfect system. These are the ones who deserve God’s care. Mankind generally are too unimportant for God to care about, except for the presence of God’s true servants who always turn to Him, praying for His support.

و بندگان حقیقیِ خدای رحمان کسانی‌اند که با فروتنی بر زمین راه می‌روند، و هرگاه نادانان خطابشان کنند، می‌گویند: «سلام». (آیهٔ ۶۳)

The true servants of the Most Merciful are those who walk gently on earth, and who, whenever the ignorant address them, say: ‘Peace.’ (Verse 63)

بندگانِ حقیقی کی پہلی خصوصیت یہ ہے کہ وہ نرمی سے چلتے ہیں، اس میں کوئی تکلف، بناوٹ یا غرور و تکبر کا اظہار نہیں ہوتا۔ انسان کی ہر حرکت کی طرح چلنا بھی اس کی شخصیت اور جذبات کا اظہار ہوتا ہے۔ ایک سنجیدہ، پُرسکون اور صحیح شخصیت اپنی چال سے ظاہر ہو جاتی ہے۔ ایسا شخص وقار اور اطمینان کے ساتھ چلتا ہے، جو مقصد کی وضاحت اور قوت کی عکاسی کرتا ہے۔

The true servants’ first feature is that they walk gently, with no affectation, pretension, or display of arrogance. Like every movement man makes, walking delivers an expression of one’s personality and feelings. A serious, reassured and sound personality demonstrates itself through its gait. A person of this type walks with an air of seriousness and reassurance, reflecting clarity of purpose and strength.

«راه رفتن آرام بر زمین» به این معنا نیست که مؤمنان سر خود را پایین بیندازند و ضعف و بی‌پشتوانگی به خود بگیرند، همان‌گونه که برخی کسان چنین می‌پندارند که با این کار خداترس بودن خود را نشان می‌دهند! فرستادهٔ خدا ﷺ هنگام راه رفتن اندکی به جلو خم می‌شد. او سریع‌ترین و بهترین راه‌رونده بود، با وقار و آرامشی خاص.

To walk gently on earth’ does not mean that believers hang their heads down, affecting weakness and lack of support, as understood by some of those who think that by so doing they show themselves to be God-fearing! God’s Messenger used to bend forward when he walked. He was the fastest and best walker, with an air of serenity.

ابوهریره روایت میکند: «هرگز کسی زیباتر از پیامبر خدا ندیدم؛ گویی خورشید در چهرهاش میتابید. و هرگز کسی را ندیدم که تندتر از پیامبر خدا راه برود. گویی زمین برای او درهم پیچیده میشد. [هنگام راه رفتن با او] ما تمام توانمان را به کار میگرفتیم، اما او کاملاً آرام بود.» علی بن ابیطالب توصیف میکند: «هنگامی که پیامبر ﷺ راه میرفت، خمیده به جلو گام برمیداشت، گویی در سرازیری تند راه میرود.» بندگان راستین خدا در رفتار جدی و باوقار خود، و در توجهشان به امور جدی، خود را با مزخرفات و حماقتهای دیگران سرگرم نمیکنند. وقت و انرژی خود را در مجادلات بیثمر با چنین کسانی تلف نمیکنند. آنان میدانند که وارد شدن به بحث با کسانی که صرفاً برای بحث کردن جدل میکنند، بیفایده است. از این رو، «هرگاه جاهلان خطابشان کنند، [میگویند:]

Abū Hurayrah reports: “I have never seen anyone more handsome than God’s Messenger: he looked as if the sun was reflected in his face. And I have never seen anyone who walked faster than God’s Messenger. It was as though the earth would shrink for him. [As we walked with him] we would put in our best effort, but he was most relaxed.” `Alī ibn Abī Ţālib describes: “When the Prophet walked he bent forward, as though he was walking quickly downhill.” In their serious and dignified approach, and in their attention to serious concerns, God’s true servants do not bother themselves with other people’s absurdities and stupidities. They do not waste their time or energy in futile arguments with such people. They recognize that engaging in an argument with people who argue for argument’s sake is fruitless. Hence, “whenever the ignorant address them, [they] say:

بندگان راستین خداوند زندگی متعادلی دارند که در جدیت و میانه‌روی نمونه است: «و هنگامی که مال خود را خرج می‌کنند، نه اسراف می‌کنند و نه سخت‌گیری، بلکه همواره میان این دو حدّ اعتدال را نگه می‌دارند.» (آیه ۶۷) تعادل ویژگی متمایزی است که اسلام در زندگی فرد و جامعه برقرار می‌سازد. دستیابی به آن هدفی است که اسلام از طریق تربیت پیروانش و از راه نظام قانونی خود دنبال می‌کند. تمام ساختار آن بر پایه تعادل و میانه‌روی بنا شده است.

God’s true servants lead a balanced life that is exemplary in its seriousness and moderation: “Whenever they put their money to use, they are neither wasteful nor niggardly, but always maintain a just mean between the two.” (Verse 67) Balance is the distinctive feature that Islam establishes in the life of the individual and the community. Its achievement is what Islam aims for through educating its followers and through its legal system. Its whole structure is based on balance and moderation.

اگرچه اسلام مالکیت خصوصی را تأیید می‌کند، اما مسلمان در خرج کردن مال خود آزادی بی‌قید و شرط ندارد، همان‌گونه که در نظام سرمایه‌داری و در جوامعی که زندگی خود را مطابق با شریعت الهی سامان نمی‌دهند چنین است. مسلمان موظف است میان اسراف و بخل تعادل برقرار کند. هر دو رویکرد برای فرد، جامعه و خود مال زیانبار است. در واقع، بخیل نه تنها خود را از منافع مالش محروم می‌کند، بلکه جامعه را نیز از فایده‌ای که در گردش نگه داشتن پول وجود دارد محروم می‌سازد. مال در حقیقت برای ارائه خدمات به جامعه قرار داده شده است. هر دو افراط، یعنی زیاده‌روی در خرج کردن و نگه داشتن مال، عدم تعادل اجتماعی و اقتصادی ایجاد می‌کنند که به بحران‌ها می‌انجامد، افزون بر تأثیر ناسالمی که بر دل‌ها و اخلاق مردم دارند.

Although Islam approves private ownership, a Muslim is not free to spend his money without restriction, as is the case in the capitalist system and in communities which do not conduct their lives in accordance with divine law. A Muslim is required to strike a balance between extravagance and miserliness. Both attitudes are bad for the individual, society and for money itself. Indeed, a miser not only deprives himself of the benefits of his money, but also deprives the community of the benefits of keeping money in circulation. Indeed money is meant to provide services for the community. Both extremes of overspending and withholding money produce social and economic imbalance, leading to crises, in addition to their unhealthy effect on people’s hearts and ethics.

از آنجا که اسلام این جنبهٔ از زندگی انسان را تنظیم می‌کند، از فرد آغاز می‌کند و اتخاذ رویکردی متعادل در زندگی را ویژگی ایمان قرار می‌دهد. بدین‌ترتیب، هرگاه بندگان راستین خداوند، که بخشایندهٔ مهربان است، مال خود را به کار می‌گیرند، «نه اسرافکارند و نه خسیس، بلکه همواره میان این دو حد اعتدال را نگه می‌دارند.» (آیهٔ ۶۷)

As Islam regulates this aspect of human life, it begins with the individual, making the adoption of a balanced approach in life a feature of faith. Thus, whenever true servants of God, the Most Merciful, put their money to use, they “are neither wasteful nor niggardly, but always maintain a just mean between the two.” (Verse 67)

اما درِ توبه برای هر کسی که بخواهد خود را از چنین سرنوشتی نجات دهد، همچنان باز است. این کار مستلزم توبه، ایمان استوار و عمل صالح است: «مگر کسانی که توبه کنند و ایمان آورند و کار شایسته کنند.» (آیه ۷۰) به کسانی که این سه شرط را برآورده کنند، وعده داده شده است که هر گناهی که پیش از توبه‌شان انجام داده‌اند، به کارهای نیک تبدیل خواهد شد و به اعمال نیکی که تازه انجام داده‌اند افزوده می‌شود: «خداوند گناهان ایشان را به حسنات تبدیل می‌کند.» (آیه ۷۰) این جلوه‌ای از فضل و لطف خداوند است که بدون آنکه شخص کاری جز روی‌گرداندن از گمراهی و پناه بردن به او انجام دهد که سزاوار آن باشد، به او عطا می‌شود:

But the door remains open for anyone who wishes to save himself from such a fate. This requires repentance, firm belief and good action: “Excepted, however, shall be they who repent, attain to faith and do righteous deeds.” (Verse 70) Those who fulfil these three conditions are promised that whatever sin they did prior to their repentance will be changed into good deeds which will be added to their newly earned good actions: “for God will transform their bad deeds into good ones.” (Verse 70) This is an aspect of God’s bounty that is granted without the person concerned having to do anything to deserve it other than turn away from error and seek refuge with Him:

«بی‌تردید خداوند بسیار آمرزنده و مهربان است.» (آیهٔ ۷۰)

“God is indeed Much- Forgiving, Merciful.” (Verse 70)

در ِ توبه همواره باز است تا هر کسی را که وجدانش بیدار شده و می‌خواهد به جمع مؤمنان بازگردد، بپذیرد. هیچ‌کس از آن رانده نمی‌شود، هرکه باشد و هر گناهی که در گذشته مرتکب شده باشد. در حدیثی که الطبرانی روایت کرده، آمده است که ابوفروه از پیامبر ﷺ پرسید: «اگر کسی هر گونه گناهی کرده باشد و چیزی را فرو نگذاشته باشد، آیا توبه‌اش پذیرفته می‌شود؟» پیامبر ﷺ از او پرسید: «آیا تو مسلمانی؟» چون او پاسخ مثبت داد، پیامبر ﷺ فرمود: «پس کار نیک انجام ده و از کار بد دوری کن، آنگاه خداوند همه کردارهای زشت گذشته‌ات را به کارهای نیک بدل خواهد کرد.» آن مرد پرسید: «حتی بدترین و خیانت‌آمیزترین کارهای مرا؟» پیامبر ﷺ فرمود: «آری.» آن مرد خدا را تسبیح گفت و در حالی که می‌رفت، همچنان این کار را ادامه داد.

The door of repentance is always open to admit anyone whose conscience is reawakened and wants to return to the fold. No one is ever turned away from it, no matter who he might be or what sins he might have committed in the past. A ĥadīth related by al-Ţabarānī mentions that Abū Farwah asked the Prophet: “If a man has done all kinds of sin, leaving out nothing, will his repentance be accepted?” The Prophet asked him: “Are you a Muslim?” When he answered in the affirmative, the Prophet said: “Then do what is good and abandon what is evil, and God will change all your past misdeeds into good ones.” The man asked: “And even my worst, treacherous ones?” The Prophet said: “Yes.” The man glorified God and continued to do so as he went away.

پس از آنکه شرایط توبه بیان شد، این سوره دوباره به توصیف ویژگی‌های بندگان راستین خداوند رحمان بازمی‌گردد: «و کسانی که شهادت دروغ نمی‌دهند و چون بر کارهای بیهوده بگذرند، با بزرگواری می‌گذرند.» (آیه ۷۲) این عبارت را می‌توان به معنای ظاهری آن گرفت، یعنی آنان هرگز شهادت دروغ نمی‌دهند، زیرا چنین کاری به غصب حقوق مردم و یاری رساندن به ستم می‌انجامد. همچنین می‌توان آن را به این معنا دانست که آنان به هیچ مکان و هیچ گروهی که در آن سخن یا کار باطلی گفته یا انجام می‌شود، نمی‌روند و با آن همنشین نمی‌شوند. آنان از چنین مکان‌ها و همنشینی‌ها دوری می‌جویند تا در آنچه در آنجا رخ می‌دهد شریک نباشند. این معنا قوی‌تر است. آنان همچنین از هر گونه بیهودگی و سخن بیهوده دوری می‌کنند:

Having completed this interposition of the conditions of repentance, the sūrah resumes its outline of the qualities of the true servants of the Most Merciful: “Those who never bear witness to what is false, and whenever they pass by [people engaged in] frivolity, pass on with dignity.” (Verse 72) This may be taken literally which means that they never give false testimony, since such an action leads to usurping people’s rights and helps injustice. It may also be taken to mean that they do not attend any place or stay with any group where falsehood is said or done. They steer away from such places or company so as not to be party to anything that happens there. This is a more powerful meaning. They also steer away from all frivolity and idle talk:

«هرگاه به افرادی که سرگرم بیهودگی‌اند برسند، با وقار از کنارشان بگذرند.» (آیه ۷۲) آنان خود را از شرکت در هرگونه چنین کاری کنار می‌کشند. مؤمن دغدغه‌های جدی‌تری دارد که برای بیهودگی و سرگرمی‌های پوچ وقتی باقی نمی‌گذارد. ذهنش پر است از آنچه ایمانش از او می‌خواهد، تا پیام خداوند به انسان‌ها برسانده شود. این خود دغدغه‌ای بسنده برای هرکسی است.

“Whenever they pass by people engaged in frivolity, pass on with dignity.” (Verse 72) They remove themselves from participation in any such practice. A believer has more serious preoccupations that leave no time for frivolous and idle pursuits. His mind is full with what his faith requires of him so as to ensure that God’s message is delivered to mankind. This is sufficient preoccupation for anyone.

یکی دیگر از ویژگی‌های آنان این است که هنگامی که یادآوری به ایشان داده شود، زود به یاد می‌آورند. دل‌هایشان برای فهم نشانه‌ها و وحی‌های خداوند گشوده است: «و کسانی که چون به نشانه‌های پروردگارشان یادآوری شوند، نسبت به آن‌ها کر و کور نمی‌افتند.» (آیه ۷۳) تصویری که در اینجا ترسیم می‌شود، انتقادی است از بت‌پرستانی که به معبودها و باورهای باطل خود مانند افراد کر و کور نزدیک می‌شوند، محروم از هدایت و نور. این تصویر ایشان را در حالتی از تعصب کورکورانه نشان می‌دهد، در حالی که بندگان راستین خداوند از حقیقت ایمان خود و از نشانه‌ها و وحی‌های خداوند کاملاً آگاهند. از این رو، آنان ایمان را با چشمان، دل‌ها و اندیشه‌هایی باز می‌پذیرند. ایشان از تعصب آزادند. هنگامی که شور و شوقی نسبت به ایمان خود نشان می‌دهند، این شور بر پایه دانش حقیقی و بینش ژرف است.

از چه پاداشی بندگان راستین خدا بهره‌مند می‌شوند؟ این شرح ویژگی‌های ایشان با آنچه به دست می‌آورند پایان می‌یابد:

What reward do God’s true servants receive? This outline of their qualities concludes with what they earn:

آنان به خاطر صبر و استقامتی که در زندگی دنیا داشتند پاداش داده خواهند شد؛ در بهشت به مقامی بلند دست خواهند یافت و در آنجا با درود و سلام خوشامدگویی خواهند شد، و در آن جاودانه خواهند ماند؛ چه نیکو جایگاهی و چه بلند مقامی. (آیات ۷۵-۷۶)

These will be rewarded for all their patient endurance [in life” with a high station in heaven, and will be met there with a greeting of welcome and peace, and there they shall abide; how goodly an abode and how high a station. (Verses 75-76)

اصطلاح «الغرفة» که در متن عربی به کار رفته، در اینجا به «جایگاهی بلند در بهشت» ترجمه شده است. ممکن است این عبارت در این بافت به معنای خود بهشت یا جایگاهی ویژه در بهشت فهمیده شود. از نظر زبانی، «غرفه» به معنای «اتاق» است، که جایگاهی شرافتمندانه‌تر از تالار پذیرایی است که عرب‌ها معمولاً مهمانان خود را در آن می‌پذیرفتند. بندگان راستین در این جایگاه والا با استقبالی گرم پذیرفته می‌شوند، به سبب شکیبایی‌شان در برابر هر آنچه باید تحمل می‌کردند تا ویژگی‌های نیکوی خود را حفظ کنند. آنچه در اینجا مورد اشاره است، شناخت نیروی اراده‌ای استوار است که برای مهار خواهش‌های نفسانی و مقاومت در برابر وسوسه‌ها لازم است. انجام این کار بدون درجه‌ای مناسب از صبر و بردباری آسان نیست، و چنین بردباری‌ای تنها از کسی آشکار می‌شود که شایسته آن است که خداوند در کتابش، قرآن، از او یاد کند.

The Arabic text uses the term al-ghurfah, which is translated here as ‘a high station in heaven’. The term may be taken to mean in this context either heaven, or a special place in heaven. Linguistically speaking it means, ‘the room’, which is a more honourable place than the reception room where Arabs normally received their guests. True servants are received in this high position with a warm welcome, on account of their patient endurance of whatever they had to put up with in order to maintain their sound qualities. What is implied here is recognition of the strong will- power needed to restrain desire and resist temptation. This is not easy to do without a good degree of endurance that can only be shown by someone who is deservedly mentioned by God in His book, the Qur’ān.

در مقابل جهنم که از آن به درگاه خداوند دعا می‌کنند تا ایشان را نجات دهد، خداوند به آنان بهشت را پاداش می‌دهد که «در آن جاودانه خواهند ماند؛ چه نیکو جایگاه و منزلی است.» (آیهٔ ۷۶) آنان در آنجا در بهترین حال به سر می‌برند و از نعمت‌ها و الطاف خداوند بهره‌مند می‌شوند.

In contrast to hell from which they pray to God to save them, God rewards them with heaven where “they shall abide; how goodly an abode and how high a station.” (Verse 76) There they are in the best state, enjoying God’s favours and blessings.