این بخش طولانی از قانونگذاری و صلاحیت وضع احکام و مقررات سخن می‌گوید. آنچه در این بخش، همراه با دو بخش پیش از آن و تفسیرهایی که در میان آن‌ها آمده، شگفت‌انگیز است، این است که این‌ها در سوره‌ای آمده که در مکه نازل شده است؛ در حالی که موضوع همه وحی قرآنی ایمان بوده است.

This long passage speaks of legislation and the authority to promulgate laws and regulations. What is surprising about this passage, together with the two preceding it and the comments interspersed within them, is that they are included in a sūrah revealed in Makkah, when the subject matter of all Qur’ānic revelation was faith.

بی‌تردید، بخش‌هایی از قرآن کریم که در مکه نازل شده‌اند، به مسائل فقهی و احکام شرعی نمی‌پردازند، جز برای تثبیت پایه‌های اعتقادی این قانون‌گذاری. این به آن دلیل بود که در آن زمان هیچ حکومت اسلامی‌ای وجود نداشت تا قوانین اسلام را اجرا کند. از این رو، خداوند نخواست که شریعتش پیش از تأسیس جامعه‌ای که تنها در برابر خدا تسلیم باشد و او را با اطاعت از شریعتش عبادت کند، یا پیش از وجود دولتی مستقل که آن قانون را در زندگی روزمره اجرا کند، به موضوعی نظری یا مطالعه‌ای آکادمیک بدل شود. بنابراین، بیان جزئیات احکام با توانایی عملی مردم برای اجرای آن‌ها پیوند داشت. این تنها جنبه‌ای از ماهیت جدی و در عین حال عملی آیین اسلام است.

Indeed, portions of the Qur’ān revealed in Makkah do not tackle any Islamic laws, except to establish the ideological basis of such legislation. This was due to the fact that there was no Islamic government to implement Islamic law. Hence, God did not wish that His law become a matter of theoretical discourse or academic study before the establishment of a society that submitted to God alone and which worshipped Him by obeying His law, or before the existence of a sovereign state to implement that law in everyday life. Thus, outlining the legal details was linked to people’s practical ability to implement them. This is just one aspect of the serious and yet practical nature of the Islamic faith.

این که این بخش طولانی از قانونگذاری مفصل در سورهٔ مکّی آمده، خود نشانهٔ ماهیت این مسئله است. این مسئله در واقع مسئلهٔ ایمان است، و در نگرش کلی این دین اسلام اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. در حقیقت، این مسئلهٔ اصلی آن است. با این حال، پیش از آن‌که دربارهٔ این بخش و احکام آن به تفصیل سخن بگوییم، می‌خواهیم مروری کلی بر محتوای آن و پیش‌درآمدی از اهمیت آن ارائه دهیم.

The fact that this long passage of detailed legislation occurs in a Makkan sūrah is indicative of the nature of this question. It is indeed a question of faith, one which acquires added seriousness in the general outlook of this religion of Islam. It is indeed its principal issue. However, before we comment on this passage and its provisions in detail, we would like to provide a general overview of its contents and a foretaste of its import.

این بخش با اشارهٔ کوتاهی به مجموعه‌ای از مفاهیم آغاز می‌شود که در دوران جاهلیت رایج بود، و نیز به اعمال مشرکانهٔ عرب درباره‌ی محصولات کشاورزی، دام‌ها و فرزندانشان. به بیان دیگر، این اعمال به ساختار اقتصادی و اجتماعی آنان مربوط می‌شد. به‌عنوان نمونه، موارد زیر ذکر شده است:

از میوه‌ها و چارپایانی که آفریده، سهمی را برای خدا قرار می‌دهند و می‌گویند:

Out of the produce and the cattle He has created, they assign a portion to God, saying:

«این برای خداست» — یا چنین وانمود می‌کنند — «و این برای شریکانی است که [با او] قرار می‌دهیم». آنچه برای شریکانشان قرار می‌دهند هرگز به خدا نمی‌رسد، و آنچه برای خدا قرار می‌دهند به شریکانشان می‌رسد. چه بد داوری می‌کنند!» (آیه ۱۳۶)

“This is for God”— or so they pretend — “and this is for the partners we associate [with Him]”. Whatever they assign to their partners never reaches God, but that which is assigned to God does reach their partners. How ill they judge!” (Verse 136)

در بحث از مفاهیم و سنت‌های جامعهٔ جاهلی عرب در رابطه با محصولات کشاورزی و چهارپایان، این سوره به‌روشنی بیان می‌کند که این خداست که کشت‌ها و چهارپایان را پدید می‌آورد. هیچ‌کس جز خدا روزی مردم را فراهم نمی‌کند، چه آن روزی از زمین برآید و چه از آسمان فرود آید. سپس سوره به رفتارهای آنان در قبال آنچه خدا برایشان روزی کرده اشاره می‌کند. آنان آن را به بخش‌هایی تقسیم می‌کردند؛ بخشی را به خدا اختصاص می‌دادند و بخش دیگری را برای بت‌ها و معبودهایی که با او شریک می‌ساختند. بی‌گمان، آن بخش سرانجام به خانه‌های نگهبانان یا متولیان آن معبودها می‌رسید. با این همه، آنان نسبت به بخشی که به خدا اختصاص می‌دادند بی‌عدالتی می‌کردند، چنان‌که آیهٔ قرآن بیان می‌کند.

In discussing the concepts and traditions of ignorant Arabian society in relation to agricultural produce and cattle, the sūrah states clearly that it is God who creates crops and cattle. No one other than God provides sustenance for people, whether originating in the earth or emanating from the sky. The sūrah then follows this with a reference to their practices in respect of what God has provided for them. They divided it into parts, assigning a portion to God and another portion for the idols and deities they associated with Him. Needless to say, that portion ended up in the homes of the guards or the custodians attending those deities. Yet they deal unfairly with the portion they assign to God, as the Qur’ānic verse explains.

ابن عباس که پسرعموی پیامبر ﷺ و از یاران ایشان بود، روایت می‌کند: «هنگامی که آن مردم آنچه از خوراک دارند را برمی‌شمارند، آن را به بخش‌هایی تقسیم می‌کنند و بخشی از آن را برای خدا و بخش دیگری را برای معبودهای خود کنار می‌گذارند. اگر باد از سوی بخشی که برای معبودهایشان کنار گذاشته‌اند بوزد و مقداری از آن را برداشته و بر سر آنچه برای خدا کنار گذاشته‌اند بریزد، آن را پس می‌گیرند و به جای نخست خود برمی‌گردانند.»

Ibn `Abbās, the Prophet’s cousin and Companion, reports: “When those people have taken stock of the food they have, they make it in lots, assigning a portion of it to God and another portion to their deities. If the wind blows from the side of the portion they have assigned to their deities so as to carry some of it and place it on top of what they have assigned to God, they take it back and put it where it was.

این‌که این مفاهیم مبهم و سردرگم و این سنت‌های اجتماعی که آن‌ها بر توده‌های مردم سنگینی می‌کنند، تنها به گونه‌هایی که در جوامع نادان و جاهلی گذشته شناخته می‌شدند محدود نیست. ما نمونه‌های روشن‌تری از آن‌ها را در جوامع امروزی می‌بینیم، به صورت آداب و رسوم و سنت‌هایی که مردم آن‌ها را اجتناب‌ناپذیر می‌دانند، با این‌که رعایت‌شان بسیار دشوار است. برای نمونه، مد و دیگر آیین‌هایی را در نظر بگیرید که خود را بر مردم تحمیل می‌کنند و گاه هزینه‌ای فراتر از توان آنان بر دوششان می‌گذارند، در فهرست دغدغه‌هایشان جایگاه بالایی می‌یابند و سرانجام ارزش‌های اخلاقی و کل زندگی‌شان را تباه می‌سازند. با این حال مردم احساس می‌کنند که باید از همه این فرمان‌ها پیروی کنند: مدی خاص برای صبح، مدی دیگر برای بعدازظهر و مدی متفاوت برای شب. یک مد لباس کوتاه را تحمیل می‌کند، دیگری لباس تنگ را، و سومی پوشیدن چیزی مضحک را. افزون بر این، انواع بی‌پایانی از لوازم آرایشی و مدل‌های مو و جز این‌ها وجود دارد. چه کسی این همه انقیاد خفت‌بار را تحمیل می‌کند و چه کسی از آن حمایت و پشتیبانی می‌کند؟ وقتی به واقعیت‌ها می‌نگریم می‌بینیم که این امر را خانه‌های بزرگ مد، تولیدکنندگان و خیاطان، و نیز بانک‌های ربا‌خوار و شرکت‌های مالی پشتیبانی می‌کنند که به این صنعت وام می‌دهند تا خود سهم بزرگی از سودها را ببرند. صهیونیست‌ها نیز آن را پشتیبانی می‌کنند، کسانی که سخت می‌کوشند تا کل بشریت را ضعیف کنند تا خود ارباب جهان شوند. آنان پشتیبانی خود را به شکل زره‌پوش‌های سنگین و توان نظامی ارائه نمی‌دهند. پشتیبانی خود را از راه مفاهیم و ارزش‌هایی ارائه می‌دهند که آغاز می‌کنند و سپس در قالب نظریه‌ها و باورهای فرهنگی صورت‌بندی می‌کنند. سپس به ترجمه‌ی آن‌ها به یک قانون رفتار اجتماعی کمک می‌کنند. آنان می‌دانند که نظریه‌ها تا زمانی که در عمل و در قالب نظام‌های حکومتی، ساختار اجتماعی و یک قانون اجتماعی روشن که مردم بی‌چون‌وچرا آن را می‌پذیرند، دیده نشوند، اثر چندانی ندارند، زیرا ریشه‌ها و شاخه‌های آن‌ها به‌طور گسسته‌ناپذیری به هم پیوسته‌اند.

Such blurred, confused concepts and the social traditions they establish to weigh heavily on the masses are not limited to the types known in bygone ignorant or jāhiliyyah societies. We find clearer versions of them in modern societies, in the form of customs and traditions which people feel to be inescapable, even though they are very hard to observe. Take, for example, the case of fashion and other observances which impose themselves on people, costing them at times what they cannot afford, taking a high position on their list of concerns and ultimately corrupting their moral values and whole lives. Nevertheless, people feel that they must comply with all these dictates: a particular fashion for morning, another for afternoon, and a different one for evening. One fashion imposes short dress, another dictates tight clothes, and a third makes people wear that which is ridiculous. In addition, there is an endless variety of cosmetics, and hair styles, etc. Who imposes all this humiliating subjugation and who lends it support and backing? When we look for the facts we find that it is backed by the major fashion houses, manufacturers and dressmakers, as well as the usurious banks and finance companies who lend money to the industry in order that they themselves win a large share of the profits. It is also supported by the Zionists who work hard to weaken all mankind so that they become the masters of the world. They do not give their support in the shape of heavy armour and military prowess. They support it by the concepts and values they initiate and then formulate in the shape of theories and cultural beliefs. Then they help to translate these into a code of social behaviour. They realize that theories are of little effect unless they are seen in practice in the shape of systems of government, a social structure and an unambiguous social code that people accept without question because its roots and branches are irretrievably interlinked.

باز هم در اینجا نمونه‌ای تکرارشونده از مردمان جاهلیت و اندیشه‌های آنان را می‌بینیم؛ برخی با غرور و تکبر ادعا می‌کنند که زندگی همان ماده است، و برخی دیگر که نمی‌توانند وجود خدا را یکسره انکار کنند، می‌گویند ایمان تنها امری از امور باورهاست و هیچ ربطی به نظام‌های اجتماعی، اقتصادی یا سیاسی ندارد.

Once again we find here a repeated example of the people of ignorance and their thoughts, some arrogantly boasting that life is matter, with others, unable to deny God altogether, claiming that faith is merely a matter of beliefs and has nothing to do with social, economic or political systems.

باید همواره به یاد داشته باشیم که جوامع نادانی مانند این‌ها که نظامی را برقرار می‌کنند که حاکمیت و حق قانون‌گذاری را به انسان‌ها می‌دهد نه به خدا، در همان حال ادعا می‌کنند که به دین احترام می‌گذارند و نظام خود را از آن استخراج کرده‌اند. رویکرد آن‌ها بسیار حیله‌گرانه و شیطانی است. نیروهای صهیونیستی و مسیحی بین‌المللی که با اسلام دشمنی دارند، این شیوه را در مناطقی به کار گرفته‌اند که پیش‌تر خانه‌ی آیین اسلام بود و در آن‌ها قانون خدا اجرا می‌شد. این نیروها اکنون دریافته‌اند که تجربه‌شان در ترکیه، که به دست قهرمان دروغینی که خود ساخته بودند انجام شد، با شکست پایان یافته است. با این حال، تلاش‌های آنان در نابودی خلافت اسلامی، آخرین نماد وحدت اسلامی، نقش مهمی داشت. اما این تجربه که با پذیرش آشکار موضع سکولار همراه بود، نتوانست الگوی نظامی فراهم کند که کشورهای دیگر منطقه بتوانند از آن پیروی کنند. با جدا شدن کامل از دین، رنگی بیگانه به خود گرفت که برای مردمی که هنوز احساسات دینی داشتند، پذیرفتنش بسیار دشوار بود. از این رو، نیروهای صهیونیستی و مسیحی بین‌المللی دشمن اسلام در تلاش‌های بعدی خود برای رسیدن به همان هدف کوشیدند اشتباهی را که با کمال آتاتورک مرتکب شده بودند تکرار نکنند. آنان آزمایش‌های تازه‌ی خود را در پوششی دینی عرضه کردند. به قهرمانان تازه‌ی خود اجازه دادند نهادهایی با ظاهری دینی تأسیس کنند. آنان بر این امر از دو راه تأکید کردند:

We should always be aware, however, that ignorant societies like these which establish a system giving sovereignty and the authority to legislate to human beings, rather than to God, claim at the same time that they respect religion and derive their system from it. Theirs is a very sly and wicked approach. International Zionist and Christian forces hostile to Islam have adopted this method in areas that used to be the home of the Islamic faith where God’s law was implemented. These forces have now realized that their experience in Turkey, carried out by the false hero they created, has ended in failure. Nonetheless, their efforts played an important part in destroying the Islamic Caliphate, the last symbol of Islamic unity. But the experience, adopting an open secular stand as it did, failed to provide a model system to be emulated by other countries in the region. By wrenching itself totally from religion, it gave itself an alien colour which was too hard for people still entertaining some religious sentiments to accept. Hence, in their subsequent attempts to achieve the same goal, international Zionist and Christian forces hostile to Islam tried not to repeat the mistake they made with Kemal Ataturk. They began to dress their new experiments around a religious mask. They allowed their new heroes to establish institutions with a superficially religious character. They stressed that in two ways:

سوره سپس آنان را رودررو با حقیقت ابدی قرار می‌دهد که از آن منحرف شده بودند. این موضوع پیش‌تر هم مطرح شده بود، آنجا که از تقسیم محصولات کشاورزی و چهارپایان توسط عرب‌ها سخن گفته شد: بخشی را به خدا اختصاص می‌دادند و بخش دیگر را به خدایان دروغینی که با او شریک می‌ساختند. اکنون سوره به صراحت به آنان می‌گوید که اگرچه آنان این محصولات و چهارپایان را به شیوه‌هایی که موجودات شرور، از انس و جن، پیشنهاد کرده‌اند تقسیم می‌کنند، این موجودات هیچ نقشی در آفرینش آنها نداشته‌اند. خداوند است که همه آنها را آفریده تا مردم از آنها بهره ببرند، خدا را برای آنچه آفریده ستایش کنند و تنها او را بپرستند. باید اینجا تصریح کرد که خدا به ستایش و پرستش آنان نیازی ندارد، زیرا او به هیچ چیز و هیچ کس نیازمند نیست. او مهربان است و می‌داند که مردم با ستایش و پرستش تنها او به آنچه جهانشان را بر مسیر درست قرار می‌دهد دست می‌یابند، آن‌گاه که دین درست را برمی‌گزینند. پس چگونه است که به کسانی که هیچ چیز نیافریده‌اند اجازه می‌دهند بر محصولات و چهارپایانی که خدا آفریده فرمان برانند؟ چگونه است که بخشی از آنها را به خدا و بخش دیگری را به موجودات دیگر می‌دهند، و حتی در بخشی که به خدا اختصاص داده‌اند تقلب می‌کنند؟

The sūrah then puts them face to face with the eternal truth that they strayed away from. It has already referred to it when speaking of how the Arabs assigned a portion of their agricultural produce and cattle to God and another portion to the false deities which they associated with Him. Now the sūrah states clearly to them that although they dispense of such produce and cattle in ways suggested by evil beings, human and jinn, these have had no say whatsoever in their creation. It is God who created them all so that people could benefit from them and praise God for what He has created and worship Him alone. It must be stated here that God does not need their praise or worship, for He has no need of anything or anyone. He is compassionate and He knows that through praising and worshipping Him alone, people achieve what sets their world on the right course as they adopt the right faith. How is it then that they allow those who have created nothing to rule over the produce and cattle God has created? How is it that they give a portion of these to God and another portion to other beings, and even cheat with the portion they assign to God?

آن آفریدگاری که روزی می‌دهد، پروردگاری است که مالک همه چیز است. از این رو برای هیچ کس روا نیست که بر بهره‌برداری از آنچه او آفریده، هیچ گونه اختیاری داشته باشد، جز به اجازه‌ی او که در شریعتی که وضع کرده، مقرر شده است. این شریعت به‌طور کامل در پیامی که فرستاده‌ی او ﷺ رسانده، تشریح شده است، نه در آنچه آن معبودانی ادعا می‌کنند که می‌خواهند اقتدار خدا را غصب کنند: «و اوست که باغ‌ها پدید آورد، هم آنها که داربست دارند و هم آنها که داربست ندارند، و درخت خرما و کشتزارهایی با میوه‌های گوناگون، و زیتون و انار، که هم‌شکل‌اند و در عین حال گوناگون. از میوه‌ی آنها چون به ثمر رسید بخورید، و حق آن را در روز برداشت بدهید، و اسراف نکنید، زیرا او اسراف‌کنندگان را دوست نمی‌دارد.»

The Creator who gives sustenance is the Lord who owns all. Hence, it is not permissible for anyone to have any authority over the use of what He has created except by His permission stipulated in the law He has laid down. This law is fully explained in the message conveyed by His Messenger, not in what is claimed by those deities trying to usurp God’s authority: “It is He who has brought into being gardens — both of the cultivated type and those growing wild — and the date palm, and fields bearing different produce, and the olive tree, and the pomegranates, all resembling one another and yet so different. Eat of their fruit when they come to fruition, and give (to the poor) what is due to them on harvest day. But do not waste, for He does not love the wasteful.

اعراب در جاهلیت پوچی و بی‌معنایی خود آشکار می‌شوند؛ اکنون به این نکته توجه داده می‌شوند که تصورات نادرستی که پیش از اسلام داشتند هیچ پایه و اساسی ندارد. به آنان مثالی داده می‌شود تا در آن بیندیشند: خداوند همه کشتزارها و چهارپایان ایشان را پدید آورده است، با این حال خود را سزاوار آن می‌دانستند که تعیین کنند این‌ها چگونه تقسیم شوند؛ آن هم یا به پیروی از هوس‌های خود، یا به الهام از شیاطین. و این کار را در حالی می‌کردند که می‌دانستند کسانی که شریرند، کشتزارها و چهارپایان را نیافریده‌اند، بلکه اینها آفریده خداوند است. از این رو، این خداوند است که تعیین می‌کند از آفریده‌های او که به‌عنوان روزی یا مال در اختیار بندگانش قرار داده، چه بهره‌ای برده شود.

The Arabs’ absurdity exposed, they are now made to realize that the false concepts they held before Islam have no foundation whatsoever. They are given an example to reflect upon in that God has brought into existence all their crops and cattle, yet they felt they had the right to determine how these were allocated, either by following their own whims or acting on the inspiration of evil ones. They did so knowing that those who were evil did not create the crops and cattle, but that these were of God’s creation. Hence, it is He who determines what use is to be made of His creation given to His servants as sustenance or property.

در این آیات، خداوند به‌روشنی برای آنان بیان می‌کند که واقعاً چه چیزی را حرام کرده است، و حرمت خود را از راه وحی آشکار می‌سازد، نه از طریق حدس و گمان و خیال‌پردازی. بی‌شک خداوند حق قانون‌گذاری دارد، و آنچه او حرام کند کاملاً حرام است و آنچه حلال گرداند کاملاً حلال است.

In these verses God spells out clearly to them what He has actually forbidden, making His prohibition clear through revelations, not through guesswork and imagination. It goes without saying that God has the authority to legislate, and that what He forbids is totally forbidden and what He makes lawful is absolutely lawful.

هیچ انسانی را در این امر دخالتی نیست، و او هیچ شریکی ندارد که حکمی مشابه صادر کند یا بر حکم حرمت او بیفزاید یا در آن تغییری دهد. در همین سیاق، توضیحی آمده است درباره آنچه خداوند بر یهودیان به طور خاص حرام کرده، با آنکه آن را بر مسلمانان حلال کرده است. این حرمت به عنوان مجازاتی برای یهودیان بود، به سبب ستمکاری ایشان و انحراف‌شان از قانون خداوند.

No human being can have any say in this, and He has no partners to make a similar decision or to add to or amend His prohibition. Within the same context, we have here an explanation of what God has forbidden the Jews in particular, although He has made it lawful to the Muslims. This prohibition was by way of punishment to the Jews for their wrongdoing and their deviation from God’s law.

بگو: «در آنچه بر من وحی شده، چیزی را که خوردنش حرام باشد نمی‌یابم، مگر آنکه مردار باشد، یا خون ریخته‌شده، یا گوشت خوک - که همه‌اش ناپاک است - یا قربانی گناه‌آلودی که بر آن نامی غیر از نام خدا خوانده شده باشد. اما هر که به ناچاری گرفتار شود، نه از روی نافرمانی و نه از حد ضرورت درگذرد، پس بدانید که پروردگارتان بسیار آمرزنده و مهربان است. و بر یهودیان، هر حیوان ناخن‌دار را حرام کردیم، و از گاو و گوسفند، چربی آن‌ها را حرام کردیم، جز آنچه بر پشت‌ها و روده‌هایشان است، یا آنچه با استخوان‌ها آمیخته باشد. این را به سبب ستمی که کرده بودند به آنان کیفر دادیم، و قطعاً ما راستگوییم. پس اگر تو را تکذیب کردند، بگو:»

در این مرحله از متن، آخرین استدلالی که آنان برای توجیه باورهای نادرست و اعمال گمراهانه‌شان به کار بردند، مورد بررسی دقیق قرار می‌گیرد. آنان ادعا می‌کنند که آن باورهای بی‌پایه را به اختیار خود برنگزیده‌اند، بلکه به آن‌ها مجبور شده‌اند. اگر خداوند می‌خواست که آنان به این خدایان و معبودهای دیگر ایمان نیاورند، قطعاً آنان را از این کار بازمی‌داشت، زیرا او بی‌شک بر انجام هر آنچه اراده کرده است، توانا است: «کسانی که برای خدا شریک قرار دادند خواهند گفت: "اگر خدا می‌خواست، نه ما و نه پدرانمان هیچ شریکی برای او قرار نمی‌دادیم و نه چیزی را حرام می‌کردیم." همین‌گونه کسانی که پیش از ایشان بودند [پیامبران را] تکذیب کردند، تا آن‌که عذاب ما را چشیدند.»

At this point in the passage, their last argument with which they tried to justify their erroneous beliefs and misguided practices comes under close scrutiny. They claim that they did not adopt those ill- founded beliefs by choice; rather, they were compelled to do so. Had God wished that they did not believe in these other gods and deities, He would have prevented them from doing so, since He is certainly able to accomplish whatever purpose He has in mind: “Those who associate partners with God will say: ‘Had God so willed, neither we nor our fathers would have associated any partners with Him; nor would we have declared anything as forbidden.’ In like manner did those who have lived before them deny the truth, until they came to taste Our punishment.

بگو: آیا دانشی دارید که آن را پیش ما آورید؟ شما جز از گمان پیروی نمی‌کنید و جز حدس نمی‌زنید. بگو: حجت رسا تنها از آنِ خداست. اگر می‌خواست، قطعاً همه‌تان را هدایت می‌کرد.» (آیات ۱۴۸ و ۱۴۹)

Say: Have you any certain knowledge which you can put before us? You follow nothing but conjecture, and you do nothing but guess. Say: With God alone rests the final evidence. Had He so willed, He would have guided you all aright.” (Verses 148-9)

مسئلهٔ اختیار، آزادیِ انتخاب یا جبر، در تاریخ اندیشهٔ اسلامی موضوع بحث‌های طولانی و شدیدی بوده است. مکتب‌های فکری مختلف و گروه‌ها و فرقه‌های فکری همواره آماده بوده‌اند از دیدگاه‌های خود دفاع کنند.

The question of free-will, free choice or compulsion has been the subject of lengthy and intense argument in the history of Islamic thought. Different schools of thought and intellectual groups and sects were always ready to defend their points of view.

یونانی فلسفہ اور منطق، اور مسیحی مدارسِ الہیات نے اس شدید بحث میں مزید گولہ بارود فراہم کیا، جس نے اسے اور زیادہ پیچیدہ بنا دیا اور اسے اسلامی نقطۂ نظر سے بالکل اجنبی کر دیا۔ اگر اس بحث کے تمام فریق قرآن کے سادہ، بے تکلف، سنجیدہ اور براہِ راست طریقے کو اپنا لیتے، تو ان کے دلائل اس پیچیدہ راہ پر نہ چلتے۔ بلکہ وہ اپنی بہت سی بے سود کوششوں سے بچ جاتے۔

Greek philosophy and logic and Christian schools of divinity provided further ammunition in this fierce argument, complicating it still more and making it totally alien to the Islamic standpoint. Had those people on all sides of the argument adopted the simple, uncomplicated, serious and direct method of the Qur’ān, their arguments would not have taken this complicated course. Instead, they would have been spared much of their futile effort.

در پایان، خداوند به پیامبرش ﷺ دستور می‌دهد که با مشرکان رویارو شود و از ایشان بخواهد شاهدانی بیاورند که در مسئله قانون‌گذاری از آنان پشتیبانی کنند، همان‌گونه که در آغاز این سوره، آنان را در مسئله الوهیت به آوردن شاهد فراخوانده بود. در آغاز سوره، خداوند به پیامبرش ﷺ می‌فرماید: «بگو: "گواهی چه چیزی بزرگ‌تر است؟" بگو: "خداوند میان من و شما گواه است. این قرآن به من وحی شده تا به وسیله آن شما و هر کس را که به او برسد هشدار دهم. آیا واقعاً گواهی می‌دهید که با خداوند خدایان دیگری نیز هست؟" بگو: "من چنین گواهی نمی‌دهم." بگو: "او تنها یک خداست و من از آنچه شریک او قرار می‌دهید بیزارم."» (آیه ۱۹) در این نقطه، خداوند این دستور را به او می‌دهد: «بگو: شاهدان خود را که گواهی دهند خداوند این را حرام کرده است، بیاورید. اگر چنین گواهی دادند، تو با ایشان گواهی مده؛ و از هوس‌های کسانی که آیات ما را تکذیب کرده‌اند و کسانی که به آخرت ایمان ندارند و برای پروردگارشان همتا قرار می‌دهند پیروی مکن.» (آیه ۱۵۰)

Finally, God instructs His Messenger (peace be upon him) to confront the idolaters asking them to bring witnesses who can support them over the question of legislation, in the same way as He challenged them at the beginning of the sūrah to produce witnesses over the question of Godhead. Early in the sūrah, God says to His Messenger: “Say: ‘What is weightiest in testimony?’ Say: ‘God is witness between me and you. This Qur’ān has been revealed to me that I may thereby warn you and all whom it may reach. Will you in truth bear witness that there are other deities beside God?’ Say: ‘I bear no such witness’. Say: ‘He is but one God. I disown all that you associate with Him.’” (Verse 19) At this particular point, God gives him this instruction: “Say: Bring forward your witnesses who will testify that God has forbidden this. If they so testify, do not you testify with them; and do not follow the wishes of those who deny Our revelations, and those who do not believe in the life to come and who consider others as equal to their Lord.” (Verse 150)

این یک چالش بزرگ و قاطع است که تصویری روشن از ماهیت این دین اسلام ارائه می‌دهد؛ دینی که همه اشکال شریک قرار دادن برای خدا را در یک سطح قرار می‌دهد. بنابراین، ادعای آشکار و علنی اینکه برخی موجودات خدایند، با شکل پنهان آن، یعنی غصب اختیار قانونگذاری و وضع قوانینی که خدا آنها را تأیید نکرده است، برابر است. ادعای آنان مبنی بر اینکه قانونگذاری‌شان قانون خداست، کاملاً بی‌اعتبار شمرده می‌شود. قرآن کسانی را که چنین تلاشی برای غصب حاکمیت خدا و اختیار قانونگذاری او دارند، کسانی را که آیات خدا را انکار می‌کنند، کسانی را که به زندگی آخرت ایمان ندارند، و کسانی را که دیگران را با او برابر می‌دانند، دروغگو می‌خواند. عبارتی که در اینجا به کار رفته همان عبارتی است که در آیه آغازین این سوره برای توصیف کافران به کار رفته است: «ستایش از آنِ خداست که آسمان‌ها و زمین را آفرید و تاریکی‌ها و روشنایی را پدید آورد؛ با این همه، کسانی که کفر ورزیده‌اند، برای پروردگارشان همتایانی قرار می‌دهند». (آیه ۱)

This is a tremendous and decisive challenge, giving a clear idea of the nature of this religion of Islam which treats all forms of associating partners with God on the same level. Thus, the open and manifest form of claiming that certain beings are deities is equal to the implicit one represented by usurping the authority to legislate and enacting laws that are not sanctioned by God. Their claim that their legislation is God’s law is totally discounted. The Qur’ān also denounces as liars those who make such an attempt to usurp God’s sovereignty and His authority to legislate, who deny God’s revelations, who do not believe in the life to come, and who consider others as equal to Him. The expression used here is the same as that used in the opening verse of this sūrah to describe the unbelievers: “All praise is due to God, who has created the heavens and the earth, and brought into being darkness and light; yet those who disbelieve regard other beings as equal to their Lord.” (Verse 1)

سوره پس از آنکه مشرکان را به آوردن گواهانشان فرا خوانده و ادعاهایشان را درباره آنچه حرام می‌دانستند رد کرده، شرح مفصلی از آنچه خداوند واقعاً حرام کرده ارائه می‌دهد. در کنار فهرست محرمات، برخی دستورهای مثبت نیز آمده که باید رعایت شوند. کوتاهی در عمل به آنها نیز حرام است. این فهرست با مهم‌ترین نهی آغاز می‌شود، یعنی شریک قرار دادن برای خدا. در واقع، نخستین اصل ایمان که یکتایی خداوند را برقرار می‌سازد، پایه‌ی همه‌ی نهی‌ها است.

Having challenged the unbelievers to produce their witnesses and rejected their claims concerning what they considered as forbidden, the sūrah gives a detailed outline of what God has truly forbidden. Side by side with the list of prohibitions, we find some positive commandments that must be observed. Failure to act on these is also forbidden. The list begins with the most important prohibition of all, namely, associating partners with God. Indeed, the first article of faith which establishes the principle of God’s oneness provides the foundation for all prohibitions.

بگو: بیایید تا آنچه را پروردگارتان بر شما حرام کرده است برایتان بازگو کنم: چیزی را با او شریک قرار ندهید؛ [به پدر و مادر ستم نکنید، بلکه] به پدر و مادر نیکی کنید؛ فرزندان خود را از ترس فقر نکشید — ما شما و ایشان را روزی می‌دهیم؛ به هیچ کار زشتی، چه آشکار و چه پنهان، نزدیک نشوید؛ و جان هیچ انسانی را که خداوند محترم شمرده است، جز به حق نکشید. این را او به شما سفارش کرده است تا شاید خِرد بورزید. به مال یتیم، جز به نیکوترین شیوه، دست نزنید تا به رشد برسد. پیمانه و ترازو را با عدالت تمام کنید. ما هیچ کس را جز به اندازه توانش تکلیف نمی‌کنیم. هنگام سخن گفتن، عدالت را رعایت کنید، هرچند به ضرر یکی از نزدیکانتان باشد. به پیمان خدا وفا کنید. این را او به شما سفارش کرده است تا پند گیرید. و بدانید که این راه راست من است، پس از آن پیروی کنید و از راه‌های دیگر پیروی نکنید که شما را از راه او پراکنده می‌سازد. این‌ها را او به شما سفارش کرده است تا پرهیزگار شوید. (آیات ۱۵۱ تا ۱۵۳)

Say: Come, let me tell you what your Lord has forbidden to you: Do not associate partners with Him; [do not offend against but, rather,] be kind to your parents; do not kill your children because of your poverty — We provide for you and for them; do not commit any shameful deed, whether open or secret; do not take any human being’s life — which God has made sacred, except in the course of justice. This He has enjoined upon you so that you may use your reason. Do not touch the property of an orphan before he comes of age, except to improve it. Give just weight and full measure. We do not charge a soul with more than it can bear. When you speak, be just, even though it be against one of your close relatives. Be true to your covenant with God. This He has enjoined upon you so that you may bear it in mind. Know that this is the way leading to Me, a straight path. Follow it, then, and do not follow other ways, for they cause you to deviate from His way. All this He has enjoined upon you so that you may remain God-fearing. (Verses 151-3)

«هیچ کار زشتی را، چه آشکار و چه پنهان، انجام ندهید.» (آیه ۱۵۱) از آنجا که خداوند بندگانش را به نیکو رسیدگی کردن به خانواده‌هایشان فرمان داده است، بر لزوم حفظ بنیان خانواده، که اساس جامعه نیز هست، تأکید کرده است.

“Do not commit any shameful deed, whether open or secret.” (Verse 151) Since God has urged His servants to take good care of their families, He has also impressed upon them the need to maintain the family foundation, which is also the basis of society.

این امر با پاکی، شرافت و عفت برابر است. از این رو، ارتکاب هر نوع زشتکاری، چه آشکار و چه پنهان، ممنوع شده است. این نهی نیز با فرمانی که بلافاصله پیش از آن آمده و با نخستین فرمان ارتباطی تنگاتنگ دارد. هیچ خانواده‌ای نمی‌تواند پایدار بماند و هیچ جامعه‌ای نمی‌تواند شکوفا شود، اگر در فحشای شرم‌آور، چه آشکار و چه پنهان، فرو غلتد. پاکی، طهارت و عفت، پایه‌های اساسی زندگی سالم هم برای خانواده و هم برای جامعه‌اند.

This equates with purity, decency and chastity. Hence, they are forbidden to commit all types of indecency, whether openly or secretly. This prohibition is then closely related to the commandment immediately preceding it and to the first commandment. No family can survive and no community can prosper if they sink into shameful indecency, whether open or secret. Purity, cleanliness and chastity are the basic essentials for the healthy living of both the family and the community.

آنان که دوست دارند فحشا در میان جامعه گسترش یابد، همان کسانی هستند که می‌کوشند ساختار خانواده را سست کنند و زمینه فروپاشی جامعه را فراهم آورند.

Those who like to see indecency spread throughout the community are the ones who try to weaken the structure of the family and to bring about society’s collapse.

عبارتی که در اینجا به «زشتکاری آشکار» ترجمه شده، از نظر زبانی به هر چیزی اطلاق میشود که از حدّ مجاز خود فراتر برود. این واژه همچنین بسیار برای اشاره به نوع خاصی از زشتکاری به کار میرود، یعنی زنا و فحشا. به احتمال زیاد، در اینجا نیز به همین معنا به کار رفته است. بافت کنونی، بافت برشمردن برخی باورها و اعمال حرام است. زنا بهطور خاص مقصود اینجاست. اگر معنای عام این واژه را در نظر بگیریم، باید به یاد داشته باشیم که قتل و تباه کردن مال یتیم هر دو زشتکاری هستند، اما شریک قرار دادن برای خدا بزرگترین زشتکاری است. از این رو، دادن معنای محدودتر «زشتکاری» یعنی زنا به این واژه در این بافت، شاید با جهت کلی این سوره سازگارتر باشد. این امر همچنین توضیح میدهد که چرا صیغه جمع در اینجا به کار رفته است. جرم زنا معمولاً با کارها و شرایطی همراه است که خود نیز زشت هستند. لباس بیش از حد نشاندهنده، رفتار هرزه، معاشرت بیقید و بند با جنس مخالف، رفتار بیشرمانه، گفتار و خنده، وسوسه عمدی و جلوهگری و آرایشِ دعوتکننده، همگی زشتکاریهایی هستند که به زشتترین آنها یعنی زنا منتهی میشوند. همه اینها ممکن است آشکار باشند یا پنهان نگه داشته شوند.

The Arabic term translated here as ‘shameful indecency’ refers, from the linguistic point of view, to everything that goes beyond its proper limits. The term is also frequently used to denote a particular type of indecency, namely adultery and fornication. It is most probably in this sense that the term is used here. The present context is one of enumerating certain forbidden beliefs and practices. Adultery is the one particularly meant here. If we were to take the general meaning of the word, we should remember that, murder and the squandering of an orphan’s property are both indecencies, but associating partners with God is the greatest indecency of all. Hence, giving the term ‘indecency’ the narrower sense of adultery in this context is perhaps more fitting to the general drift of the sūrah. It also explains why the plural form is used here. The crime of adultery is normally preceded by actions and circumstances that are also indecent. Clothing which is too revealing, wanton behaviour, uninhibited flirtation with the opposite sex, shameless behaviour, speech and laughter, deliberate temptation and inviting adornments are all indecencies, leading to the ultimate one of adultery. All these may be brought into the open or kept secret.

«و لا تَقْرَبُوا مالَ اليَتيمِ إلّا بالّتي هِيَ أحسَنُ حتّى يَبْلُغَ أشُدَّه» (آیه ۱۵۲)، هر یتیم در جامعه احساس ضعف می‌کند، زیرا پدری را از دست داده که وظیفه داشت او را به‌خوبی تربیت و حمایت کند. این ضعف بر اساس اصل همبستگی اجتماعی متقابل، که در نظام اجتماعی اسلام محوری است، بر دوش جامعه مسلمانان وظیفه‌ای می‌گذارد. یتیم در جامعه پیش از اسلام عربستان خود را در نهایت بی‌پناهی می‌یافت. دستورهای مکرر و گوناگون قرآن کریم درباره مراقبت از یتیمان، و هشدار سختی که گاه بر این دستورها افزوده می‌شود، تصویری از بدرفتاری‌ای که با یتیمان در جامعه می‌شد به ما می‌دهد. این وضع همچنان ادامه داشت تا آن‌که خداوند یتیمی گرامی از میان آن جامعه برگزید و او را به والاترین وظیفه سپرد. او محمد ﷺ بود که خداوند او را حامل پیام نهایی خود به بشریت قرار داد. خداوند همچنین سرپرستی شایسته یتیمان را از جمله امور مورد تشویق اسلام قرار داد؛ اسلامی که به پیروانش چنین دستوری می‌دهد: «و به مال یتیم نزدیک نشوید، مگر به شیوه‌ای که نیکوتر است، تا آن‌که به رشد برسد.» (آیه ۱۵۲)

“Do not touch the property of an orphan before he comes of age, except to improve it.” (Verse 152) Every orphan feels weak within the community because he has lost his father who is supposed to bring him up well and protect him. His weakness, then, imposes a duty on the Muslim community, on the basis of the principle of mutual social solidarity which is central to the Islamic social system. An orphan used to find himself in total loss in pre-Islamic Arabian society. The frequent and varied Qur’ānic directives concerning the care that should be taken of orphans, and the stern warning occasionally added to these directives give us an impression of how orphans used to be badly treated in society. This continued to be the case until God selected an honoured orphan from that community to entrust him with the most noble task of all. He made that orphan, Muĥammad (peace be upon him), the bearer of His final message to mankind. He also made taking proper care of orphans one of the practices encouraged by Islam which gives its followers this kind of directive: “Do not touch the property of an orphan before he comes of age, except to improve it.” (Verse 152)

بنابراین، هرکس سرپرستی یتیمی را بر عهده دارد، نباید به مال آن یتیم دست بزند مگر به شیوه‌ای که یقیناً برای یتیم سود داشته باشد. او باید از آن مال نگهداری کند و بکوشد تا آن را بهبود بخشد، تا زمانی که یتیم به بلوغ برسد و از نظر جسمی و عقلی توانا شود که مال خود را دریافت کند و از آن به نحو شایسته بهره ببرد. بدین ترتیب، جامعه عضو سودمندی را به صفوف خود می‌افزاید که حقوق کامل خود را به دست می‌آورد.

Therefore, anyone who is looking after an orphan must not touch that orphan’s property except in a way which is certain to bring a good return to the orphan. He must protect that property and try to improve it until the orphan comes of age and becomes physically and mentally able to receive his property and make good use of it. Thus, the community adds to its ranks a useful member who obtains his full rights.