این بخش نخست، درباره یگانگی خداوند سخن می‌گوید و از همه ابزارهایی بهره می‌برد که در مقدمه کتاب بیان کردیم: نشانه‌ها و دلایل بی‌شماری که تنوع آفرینش او آشکار می‌سازد، نعمت‌های فراوانی که خداوند در هر مرحله از زندگی انسان به او ارزانی داشته، دانای کامل او به آنچه پنهان است و آنچه آشکار، و زندگی این جهان و جهان آخرت.

This first passage speaks about God’s oneness. It makes use of all the tools we outlined in the Prologue: the numerous signs and indicators the great variety of God’s creation exhibit, the countless favours He has bestowed on man in every stage of his life, His perfect knowledge of what is kept secret and what is left public, the life of this world and the life to come.

داوریِ خدا حتماً فرا خواهد رسید؛ پس در شتاب بخشیدن به آن مکوش. او در جلال خویش منزّه است و بسی برتر از هر چیزی است که مردم با او شریک می‌سازند. او فرشتگان را با این وحیِ الهی فرو می‌فرستد، [وحیی] که به خواست خود بر هر یک از بندگانش که بخواهد نازل می‌کند: «[مردم را] هشدار دهید که جز من معبودی نیست؛ پس از من بترسید.» (آیات ۱-۲)

God’s judgement is bound to come; so do not seek to hurry it on. Limitless is He in His glory and sublimely exalted above anything people may associate with Him. He sends down angels with this divine inspiration, [bestowed] by His will on such of His servants as He pleases: ‘Warn [mankind] that there is no deity other than Me: so fear Me.’ (Verses 1-2)

مشرکان مکه از پیامبر ﷺ می‌خواستند که عذابشان را در همین زندگی دنیا شتاب دهد، یا عذابی را که خداوند در جهان آخرت برای آنان فراهم کرده، زودتر برساند. با گذشت زمان و نازل نشدن هیچ عذابی، بیش از پیش پیامبر ﷺ را به شتاب در آن وامی‌داشتند و با این کار نشان می‌دادند که هیچ اهمیتی به آن نمی‌دهند. آنان گمان می‌کردند که محمد ﷺ آنان را از چیزی برحذر می‌دارد که هرگز رخ نخواهد داد، و هدف او، چنان‌که خیال می‌کردند، تنها این بود که ایشان را به باور داشتن سخنانش و پذیرش آیینش وادارد. آنان حکمت خداوند را در مهلت دادن به ایشان درک نمی‌کردند و قدر لطف او را نمی‌دانستند. در نشانه‌هایی که او در همه جای هستی پیرامونشان قرار داده بود، نمی‌اندیشیدند و همچنین در وحی‌های او در قرآن که با خرد و دل انسان‌ها سخن می‌گوید، تأمل نمی‌کردند. و این، پس از همه چیز، خطاب مؤثرتری است تا عذاب و رنج. و شایسته‌تر است به انسانی که خداوند او را گرامی داشت، آنگاه که به او خرد، احساسات و اراده‌ای آزاد داد تا بیندیشد، بررسی کند و انتخاب‌های آزادانه داشته باشد.

The unbelievers in Makkah used to ask the Prophet to hasten their punishment in this life, or to hasten the punishment God has in store for them in the life to come. As time passed with no punishment being inflicted, they urged the Prophet more and more to hasten it, demonstrating that they could not care less. They thought that Muĥammad was warning them against something that would never happen. His only aim, as they imagined, was to get them to believe what he said and accept his faith. They could not understand God’s wisdom in giving them time. Nor could they appreciate His grace. They would not reflect on the signs He has placed everywhere in the universe around them. Nor would they reflect on His revelations in the Qur’ān which address people’s minds and hearts. That is after all a much more effective address than punishment and suffering. It is more worthy of man whom God has honoured when He gave him a mind, feelings and an independent will to study, reflect and make free choices.

آغاز این سوره بسیار قاطع است: «أَتَىٰ أَمْرُ اللَّهِ فَلَا تَسْتَعْجِلُوهُ» — «فرمان خدا فرا خواهد رسید.» این عبارت دلالت دارد که فرمان صادر شده و اراده‌ی خدا تحقق یافته است. همین برای آن‌که داوری در زمانی که خود خدا تعیین کرده است، به وقوع بپیوندد، کافی است. «پس شتاب مکنید که آن را پیش اندازید.» قوانین الهی بر اساس اراده‌ی خدا جریان می‌یابد. نه می‌توان آن‌ها را شتاب بخشید و نه برای برآوردن خواسته‌های مردم می‌توان به تأخیرشان انداخت.

سوره سپس به بیان جنبه‌هایی از آفرینش می‌پردازد که یکتایی آفریننده را برجسته می‌کند، و جنبه‌هایی از نعمت که تأیید می‌کند این تنها خداست که همه آن‌ها را عطا می‌کند. این جنبه‌ها در گروه‌هایی پشت‌سرهم و به ترتیب بیان می‌شوند، از آفرینش آسمان‌ها و زمین آغاز شده و به آفرینش انسان می‌رسند: «آسمان‌ها و زمین را به حق آفریده است؛ او برتر و والاتر است از آنچه با او شریک می‌گردانند. انسان را از نطفه‌ای آفرید، و با این حال همین انسان آشکارا ستیزه‌جو است.» (آیات ۳-۴)

The sūrah then begins to outline the aspects of creation that emphasize the oneness of the Creator, and the aspects of blessing that confirm that it is God alone who bestows them all. These are revealed in groups that follow one another sequentially, starting with the creation of the heavens and the earth, and moving to the creation of man: “He has created the heavens and the earth in truth; sublimely exalted is He above anything people may associate with Him. He creates man out of a drop of sperm; yet this same man is openly contentious.” (Verses 3-4)

«او آسمانها و زمین را به حق آفرید.» (آیه ۳) حق، هسته‌ی آفرینش و هستی آنهاست. راستی و حق نیز عنصری اساسی در تدبیر امور آنها و امور تمام آفرینش است. هیچ چیزی بیهوده یا به‌عنوان بازیچه آفریده نشده است. هر چیزی وجود خود را بر پایه‌ی حق یافته و سرانجام به حق منتهی می‌شود. «او برتر و منزه است از آنچه با او شریک می‌سازند.» (آیه ۳) او برتر است از باورهای مشرکانه‌ی آنان و از هر مخلوقی که برای او شریک قرار می‌دهند. او همان کسی است که آسمانها و زمین و همه‌ی موجوداتی را که در آنها زندگی می‌کنند آفریده است. هیچ مخلوقی شایسته‌ی آن نیست که شریک او باشد؛ در حقیقت، او هیچ شریکی ندارد.

“He has created the heavens and the earth in truth.” (Verse 3) The truth is at the core of their creation and their existence. Indeed the truth is an essential element in managing their affairs and the affairs of all creation. Nothing is created in vain or idle play. Everything derives its existence on the basis of the truth, and leads eventually to the truth. “Sublimely exalted is He above anything people may associate with Him.” (Verse 3) He is exalted above their pagan beliefs and above any creatures they associate with Him. He is indeed the One who has created the heavens and the earth and all beings that live in them. No creature is worthy of being His partner. Indeed He has no partners.

«خَلَقَ الْإِنسَانَ مِن نُّطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُّبِينٌ» (آیه ۴) فاصلهٔ میان آغاز و پایان بسیار عظیم است؛ میان نطفهٔ بی‌ارزش و انسانی که آشکارا به ستیز برمی‌خیزد. او با پروردگارش مجادله می‌کند و منکر او می‌شود. دربارهٔ وجود او یا یگانگی‌اش بحث می‌کند. با این حال، ساختار آیه میان نقطهٔ آغاز، یعنی قطرهٔ نطفه، و مردی بالغ که درگیر مجادله و ستیز است، هیچ فاصله‌ای نمی‌گذارد. این امر نشان می‌دهد که تضاد کامل است و شکاف بسیار گسترده. چنین ایجازی برای افزایش اثرگذاری مقصود است.

“He creates man out of a drop of sperm; yet this same man is openly contentious.” (Verse 4) The gulf is so huge between the origin and the end, between the worthless sperm and the man in open contention. He disputes with his Lord and denies Him. He argues about His existence or His oneness. Yet the way the verse runs leaves no gap between the point of origin, the drop of sperm, and the grown up man engaged in dispute and contention. This shows the contrast to be complete and the gulf too wide. Such brevity is intended for enhanced effect.

گروه دوم از نشانه‌های بزرگ در آفرینش خداوند و نعمت‌های بی‌پایان او چنین است:

The second group of great signs in God’s creation and His unlimited blessings then follow:

او همان کسی است که از آسمان آبی فرو فرستاد. از آن می‌نوشید و با آن گیاهانی می‌روید که چارپایانتان را در آن می‌چرانید. و با آن برای شما کشت‌ها و زیتون و خرما و انگور و همه‌گونه میوه‌ها را می‌رویاند. بی‌گمان در این، برای مردمی که می‌اندیشند نشانه‌ای است. (آیات ۱۰ و ۱۱)

It is He who sends down water from the skies. From it you drink, and with it grow the plants on which you pasture your cattle. And with it He causes crops to grow for you, and olive trees, and date-palms, and grapes, and all other kinds of fruit. Surely in this there is a sign for people who think. (Verses 10-11)

آب از آسمان بر زمین فرو می‌ریزد، بر اساس قوانینی که خداوند در طبیعت نهاده و به کار انداخته است. همین قوانین‌اند که جریان چنین آبی را اداره می‌کنند و نتیجه‌اش را بر پایهٔ خواست خداوند پدید می‌آورند. او، در حقیقت، هر حرکتی را آغاز می‌کند و هر نتیجه‌ای را با یک اراده‌ی ویژه تعیین می‌نماید. در اینجا آب به‌عنوان جلوه‌ای از فضل خداوند یاد می‌شود: «از آن می‌نوشید.» پس این آب خاصیت آشامیدن دارد. ویژگی دیگرش در پی می‌آید: «و با آن گیاهانی می‌رویاند که دام‌های خود را در آن می‌چرانید.» (آیهٔ ۱۰) این اشاره با یادکرد پیشین از چهارپایان هماهنگ است و میان چراگاه و دام‌ها هم‌سازی ایجاد می‌کند. همچنین از گیاهانی یاد می‌شود که خوراک انسان‌اند، از جمله زیتون، خرما، انگور و انواع دیگر میوه‌ها.

Water pours down from the sky in accordance with laws that God has placed in nature and set into operation. It is these laws that control the running of such water and bring about its outcome in accordance with God’s will. Indeed He initiates every movement and determines every result by a special act of will. The water is mentioned here as an aspect of God’s grace. “From it you drink.” So it has the quality of being suitable for drinking. Its other quality follows: “And with it grow the plants on which you pasture your cattle.” (Verse 10) This reference fits in well with the earlier mention of cattle. It provides harmony between the pasture and cattle. A reference is also made to plants which serve as food for man, including olives, dates and grapes, and many other types of fruit.

«بی‌گمان در این، نشانه‌ای برای مردمی است که می‌اندیشند.» (آیه ۱۱) قطعاً در شیوه‌ای که خداوند جهان را آفریده و قوانین آن را چنان تنظیم کرده که با زندگی انسان سازگار باشد، نشانه‌ای وجود دارد.

“Surely in this there is a sign for people who think.” (Verse 11) There is certainly a sign in the way God has designed the universe and set its laws so that they fit human life.

انسان اگر قوانین طبیعت با سرشت و نیازهای زندگی‌اش ناسازگار بود، نمی‌توانست بر این سیاره زنده بماند. اینکه انسان بر روی سطح زمین قرار گرفته، از روی تصادفِ کورکورانه پدید نیامده است. همچنین اینکه نسبت‌ها و روابط میان سیاره ما و دیگر سیارات و ستارگان چنان است که هست، یا اینکه شرایط اقلیمی آنقدر برای حمایت از زندگی انسان و برآوردن نیازها و خواسته‌های او مناسب است، امری اتفاقی نیست.

اکنون که جنبه‌های آفرینش، نعمت‌ها و طرح عظیم در این بخش نخست سوره به پایان رسیده، توضیحی می‌آید تا بر موضوع اصلی تأکید شود، یعنی یگانگی خداوندی که بسی بلندمرتبه‌تر از آن موجوداتی است که مردم برای او شریک قرار می‌دهند.

Now that the aspects of creation, blessings and great design have been completed in this first passage of the sūrah, a comment follows to emphasize the point at issue, namely the oneness of God who is sublimely exalted above all those beings people associate as partners with Him:

آیا کسی که می‌آفریند مانند کسی است که نمی‌تواند بیافریند؟ آیا پس اندیشه نمی‌کنید؟ اگر بخواهید نعمت‌های خدا را بشمارید، هرگز نخواهید توانست آن‌ها را برشمارید. خدا واقعاً آمرزنده و مهربان است. خدا آنچه را که پنهان می‌دارید و آنچه را که آشکار می‌کنید، می‌داند. آن موجوداتی که به جای خدا خوانده می‌شوند، هیچ چیزی را نمی‌آفرینند؛ خودشان آفریده شده‌اند. آن‌ها مرده‌اند، نه زنده، و نمی‌دانند که کی برانگیخته خواهند شد. (آیات ۱۷ تا ۲۱)

Is He, then, who creates like one that cannot create? Will you not, then, think? Should you try to count God’s blessings, you will never be able to compute them. God is indeed Much Forgiving, Merciful. God knows all that you keep secret and all that you bring into the open. Those beings that some people invoke beside God cannot create anything; they themselves are created. They are dead, not living, and they do not know when they will be raised back to life. (Verses 17-21)

این نظر در بهترین زمان ممکن آمده است. همه ما آماده‌ایم که نکته‌ای را که مطرح می‌کند بپذیریم: «آیا کسی که می‌آفریند همانند کسی است که نمی‌آفریند؟» {أَفَمَن يَخْلُقُ كَمَن لَّا يَخْلُقُ ۚ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ} (آیه ۱۷) آیا ممکن است پاسخی جز این وجود داشته باشد؟ نه! البته که نه! آن‌ها همانند نیستند. آیا ممکن است انسانی خداوندی را که همه این‌ها را آفریده، با معبودهای دروغینی که هیچ نمی‌آفرینند برابر بداند؟ «پس آیا نمی‌اندیشید؟» (آیه ۱۷) این نکته جز کمی تأمل نیاز ندارد و کل موضوع با آن یکسره روشن می‌شود.

This comment comes at the most opportune time. We are all ready to accept the point it makes: “Is He, then, who creates like one that cannot create?” (Verse 17) Could there be more than one answer? No! Of course not! They are not alike. Is it possible that a human being can equate God who has created all these with false deities that create nothing? “Will you not, then, think? (Verse 17) The point needs no more than a little reflection and the whole case is set to rest.

سوره، نعمتهای گوناگونی از خداوند را یادآوری میکند. اکنون درباره این موضوع چنین تذکر میدهد: «اگر بخواهید نعمتهای خدا را بشمارید، هرگز نمیتوانید آنها را برشمرید.» (آیه ۱۸) اگر انسانها حتی از شمارش نعمتهای خدا ناتواناند، بسیار بعید است که بتوانند آنگونه که شایسته است، برای آنها خداوند را سپاس گویند. در واقع، بیشتر نعمتها از چشم انسان پنهان میمانند، زیرا آنقدر برایش آشنا هستند که به اهمیت آنها توجهی ندارد. او تنها هنگامی به اهمیت نعمتی که آن را مسلم گرفته پی میبرد که آن نعمت از او گرفته شود. کافی است به یاد آوریم که چقدر نسبت به اهمیت اندامها و دستگاههای گوناگون بدنمان بیتوجهیم. ما تنها هنگامی که بیمار میشویم و اندامهایمان بهدرستی کار نمیکنند، به این امر یاد میکنیم. با این حال، آمرزش خداوند تضمین میکند که کوتاهیها و ناسپاسیهای انسان نادیده گرفته میشود: «همانا خداوند بسیار آمرزنده و مهربان است.» (آیه ۱۸)