این سوره که در مدینه نازل شده، یکی از آخرین، اگر نگوییم واپسین، نزولات قرآنی است¹. از این رو، احکام نهایی درباره روابط جامعه مسلمان با دیگر مردم را در بر دارد. همچنین تقسیم‌بندی خود جامعه مسلمان را شامل می‌شود، که ارزش‌های آن را همراه با توصیفی کامل و طرحی از جایگاه هر یک از گروه‌ها یا طبقات آن برقرار می‌سازد.2

Revealed in Madinah, this sūrah is one of the last, if not actually the last1 Qur’ānic revelation. Hence, it contains final rulings on relations between the Muslim community and other people. It also includes the classification of the Muslim community itself, establishing its values together with a full description and outline of the status of each of its groups or classes.2

بر این اساس، این سوره در بیان ماهیت شیوهٔ عمل اسلامی، مراحل و مراتب گوناگون آن، اهمیتی ویژه دارد. با این همه، لازم است احکام نهایی آن را در پرتو احکام موقتی که در سوره‌های پیشین آمده بازبینی کنیم. چنین بازبینی‌ای نشان خواهد داد که این شیوهٔ عمل در عین حال هم انعطاف‌پذیر است و هم استوار. با این حال، بدون چنین خوانش جامعی، قواعد، تصویرها و داوری‌ها بسیار درهم و آشفته می‌شوند. این همان چیزی است که هر گاه آیات حاوی احکام موقتی، نهایی پنداشته شوند، و در مقابل، آیاتی که احکام نهایی را بیان می‌کنند چنان خوانده شوند که با احکام موقتی هم‌خوان گردند، رخ می‌دهد؛ به‌ویژه در ارتباط با جهاد و روابط میان جامعهٔ مسلمانان و دیگر گروه‌ها. از خداوند می‌خواهیم که به ما توفیق دهد تا این مطلب را روشن سازیم و تصویری کامل و روشن ارائه دهیم، هم در این مقدمه و هم در بحث از سوره و بخش‌های آن. از مطالعهٔ عینی متن سوره، در پرتو گزارش‌هایی که شرایط بلافصل نزول بخش‌های مختلف آن را بیان می‌کنند، و نیز رویدادهای گوناگون در زمان حیات پیامبر ﷺ، می‌توان نتیجه گرفت که این سوره در کل خود در سال نهم هجرت پیامبر ﷺ به مدینه نازل شده است.

As such, the sūrah has a particular importance in clarifying the nature of the Islamic method of action, its different steps and stages. However, we need to review its final rulings in the light of the provisional ones given in earlier sūrahs. Such a review will show this method of action to be at one and the same time both flexible and firm. Yet without such a holistic reading, rules, pictures and judgements become very confused. This is what happens whenever verses that outline provisional rulings are taken to be final, while the verses giving final rulings are read in such a way as to match provisional ones, particularly in relation to jihād and the relations between the Muslim community and other groups. We pray to God to enable us to set the record straight and present a full and clear picture, both in this Prologue and in the discussion of the sūrah and its passages. From an objective study of the text of the sūrah in the light of the reports giving the immediate circumstances leading to the revelation of its different parts, as well as the various events during the Prophet’s lifetime, we can conclude that the sūrah as a whole was revealed in the ninth year of the Prophet’s settlement in Madinah.

با این حال، باید بگوییم که این قرآن یک‌باره نازل نشد.

However, we also have to say that it was not revealed in one single instance.

اگرچه نمی‌توانیم دربارهٔ زمان دقیق نزول بخش‌های مختلف این سوره حکمی قطعی بدهیم، می‌توانیم بگوییم که نزول آن در سه مرحلهٔ زمانی انجام شد: مرحلهٔ نخست پیش از لشکرکشی به تبوک بود که در رجب سال نهم رخ داد، و مرحلهٔ دوم در طول دوران آمادگی برای این لشکرکشی تا زمانی که واقعاً در جریان بود ادامه یافت. مرحلهٔ سوم پس از بازگشت مسلمانان به خانه‌هایشان رخ داد. با این حال، بخش نخست، یعنی از آیهٔ ۱ تا آیهٔ ۲۸، آخرین بخشی از این سوره بود که نازل شد، و آن نیز نزدیک به پایان همان سال و اندکی پیش از موسم حج بود، یعنی یا در ماه ذوالقعده یا حتی در ذوالحجه. این، به‌طور خلاصه، چیزی است که ما معتقدیم درست است.

Although we cannot give a conclusive judgement of the accurate timings of the revelation of the different passages of the sūrah, we can say that its revelation occurred over three time stages: the first was prior to the expedition to Tabūk, which took place in Rajab of year 9, while the second stage extended over the period of preparation for the expedition until it was actually in progress. The third stage occurred after the Muslims had returned home. However, the first passage, from verse 1 to verse 28, was the last of its passages to be revealed, towards the end of that year, shortly before the pilgrimage season, i.e. either in the month of Dhu’l- Qa`dah or even in Dhu’l-Hijjah. This is in short what we believe to be the case.

در بخش نخست سوره، یعنی آیات ۱ تا ۲۸، روابط نهایی میان جامعه مسلمانان و مشرکان شبه‌جزیرهٔ عربستان تعیین می‌شود و مبانی عملی، تاریخی و عقیدتی این روابط برجسته می‌گردد. همهٔ این مطالب با سبک بی‌همتای قرآن، آهنگ نیرومند آن و تأثیرات قدرتمندی که پدید می‌آورد، بیان شده است. (به‌ویژه آیات ۱ تا ۱۶، ۲۳ تا ۲۴ و ۲۸ را ببینید.)

In its first section, verses 1-28, the sūrah defines the final shape of relations between the Muslim community and the idolaters in the Arabian Peninsula, highlighting the practical, historical and ideological bases of these relations. All this is given in the inimitable Qur’ānic style, with its strong rhythm and the powerful impressions it creates. (See in particular verses 1-16, 23-24, and 28.)

این شیوهٔ بیان در این آیات، و در کل این بخش، و تأکید فراوانی که بر جنگیدن با مشرکان در عربستان شده و تشویقی که به شرکت در چنین جنگی صورت گرفته، روشن می‌سازد که دست‌کم بخشی از جامعهٔ مسلمانان بسیار بی‌میل بود که چنین گام قاطعی بردارد. ما در اینجا و در تفسیر بعدی، عوامل گوناگونی را که موجب چنین بی‌میلی‌ای شد توضیح خواهیم داد.

The style employed in these verses, and in the passage as a whole, and the strong emphasis laid on fighting the idolaters in Arabia and the encouragement to take part in such fighting make it clear that at least a section of the Muslim community was very reluctant to take such a decisive step. We will explain here, and in the subsequent commentary, the different factors that came into play to cause such reluctance.

بخش دوم، شکلِ نهاییِ روابطِ جامعهٔ مسلمان با اهلِ کتاب را به‌طور کلی تعیین می‌کند و پایه‌های عملی، تاریخی و اعتقادیِ این روابط را شرح می‌دهد. این بخش همچنین ماهیتِ مستقلِ اسلام را نشان می‌دهد، و نیز انحرافِ اهلِ کتاب از دینِ الهی را، هم در عقاید و هم در رفتار. از این‌رو، از دیدگاه اسلامی، آنان دیگر پیرو دینی الهی نیستند. (آیات ۲۹ تا ۳۵)

The second section defines the final shape of relations between the Muslim community and the people of earlier revelations generally, also outlining their practical, historical and ideological bases. The passage also shows the independent nature of Islam, as well as the deviation of the people of earlier revelations from the divine faith, both in beliefs and behaviour. Hence, from the Islamic point of view, they are no longer following a divine faith. (Verses 29-35)

سبک قرآنی در این بخش به‌روشنی نشان می‌دهد که مسلمانان به‌ویژه تمایلی نداشتند نوعی از روابطی را که در آیهٔ نخست این بخش تعریف شده است، به‌طور کلی با اهل کتاب پیشین، یا با اکثریت بزرگ آنان، برقرار کنند. واقعیت این است که نبرد در آغاز با بیزانسی‌ها و متحدانشان، یعنی عرب‌های مسیحی در سوریه و فراتر از آن، در نظر گرفته شده بود. این امر آشکارا هراس‌آور است، با در نظر گرفتن اینکه امپراتوری بیزانس در آن روزگار، ابرقدرت اصلی بود. با این حال، این متون بر تمامی اهل کتاب پیشین که دارای همان صفات و ویژگی‌های بیان‌شده در این آیه هستند نیز اطلاق می‌شود. دربارهٔ این موضوع در ادامه بیشتر سخن خواهیم گفت.

The Qur’ānic style in this passage shows very clearly that the Muslims were particularly reluctant to adopt the type of relations defined in the first verse of this passage towards the people of earlier revelations generally, or the great majority of them. The fact is that the confrontation was initially intended with the Byzantines and their allies, the Arab Christians in Syria and beyond. This is clearly intimidating, considering that the Byzantine Empire was the main superpower of the day. Yet the texts apply to all the people of earlier revelations who have the same qualities and characteristics given in this verse. More of this later.

بخش سوم، نکوهش کسانی را آغاز می‌کند که به آماده شدن برای این لشکرکشی فراخوانده شدند، اما تردید کردند یا از پیوستن به آن سستی ورزیدند. همان‌گونه که خواهد آمد، همه ایشان منافق نبودند. همین واقعیت نشان می‌دهد که این ماجرا برای مسلمانان چقدر دشوار بوده است. هنگام بحث درباره این بخش، اگر خدا بخواهد، عواملی را که این دشواری را پدید می‌آورد توضیح خواهیم داد. (آیات ۳۸ تا ۴۱)

The third section begins its denunciation of those who have been called upon to get ready for the expedition, but who hesitated or were too lazy to join. Not all of these were hypocrites, as will be seen. This fact explains how hard the whole affair was for the Muslims. When we discuss the passage, we will, God willing, explain the factors making it so hard. (Verses 38-41)

در این بخش، سرزنش‌های مکرر را می‌بینیم که با تهدید و یادآوری به مؤمنان همراه است؛ یادآوری اینکه خداوند پیامبرش را هنگامی یاری کرد که مشرکان او را از شهر زادگاهش بیرون راندند. هیچ انسانی در فراهم آوردن چنین یاری‌ای شرکت نداشت. همچنین دستور قاطع به مؤمنان را می‌بینیم که به پیامبر بپیوندند و با او حرکت کنند، صرف‌نظر از اینکه موقعیتشان چه باشد. همه‌ی این‌ها نشانه‌ی روشنی است از سختی‌های در پیش رو که به اکراه بسیار، ترس، و تمایل به ماندن در پشت سر می‌انجامید. از این رو، یادآوری‌ها، سرزنش‌ها و دستورهای صریح مکرر به جامعه‌ی مؤمنان داده شده است.

We note in this passage the repeated reproaches, coupled with threats and reminders to the believers that God had supported His Messenger when the idolaters drove him out of his home town. No human being had taken part in providing such support. We also note the uncompromising order to the believers to join the Prophet and march with him, no matter what their position might be. All this gives us a clear indication of the hardships involved, leading to much reluctance, fear and an inclination to stay behind. Hence, the repeated reminders, reproaches and clear orders to the community of believers.

بخش چهارم که بلندترین بخش این سوره است، به افشای منافقان و شیوه‌های آنان در تضعیف جامعهٔ مسلمانان اختصاص دارد. این بخش روان‌شناسی آنان را توصیف می‌کند، همچنین رفتار ایشان در زمان غزوهٔ تبوک، و نیز نگرش‌های پیشین و پسین آنان را. این بخش نیات واقعی، توطئه‌گری و روش‌های حیله‌گرانهٔ آنان را آشکار می‌سازد، و همچنین بهانه‌های سست‌بنیادی را که با آن‌ها می‌کوشند ماندن خود از جهاد را توجیه کنند و تلاش‌هایشان برای تضعیف روحیهٔ مؤمنان را.

The fourth section, the longest in the sūrah, is devoted to exposing the hypocrites and their methods in undermining the Muslim community. It describes their psychology, as well as their attitude at the time of the Tabūk Expedition, as well as their previous and later attitudes. It exposes their true intentions, scheming and devious methods, as well as their flimsy excuses with which they try to justify their staying behind and their attempts to weaken the believers’ morale.

این بخش همچنین به این می‌پردازد که چگونه آنان کوشیدند به پیامبر ﷺ و مؤمنان فداکار آسیب برسانند. این آشکارسازی ماهیت واقعی منافقان با هشداری به مؤمنان درباره نیرنگ‌های منافقان بیشتر تأکید می‌شود. این سوره ماهیت روابط میان دو گروه را تعریف می‌کند، که باید بر پایه‌ای روشن استوار باشد که هر گروه را از طریق کردار خود متمایز سازد. این بخش که بیش از نیمی از سوره را در بر می‌گیرد، نشان می‌دهد که نفاق پس از فتح مکه به دست اسلام گسترده‌تر شد، در حالی که پیش از آن تقریباً از میان رفته بود. دلایل این امر را بعداً توضیح خواهیم داد. (آیات ۴۲، ۴۷-۵۰، ۵۶-۵۹، ۶۱-۶۸، ۷۳-۷۷، ۷۹-۸۵)

It also speaks about how they tried to hurt the Prophet and devoted believers. This exposure of the true nature of the hypocrites is further emphasized by a warning to the believers against the hypocrites’ schemes. The sūrah defines the nature of the relations between the two camps, which must be set on a clear basis that distinguishes each group through its own actions. This section, taking up more than half of the sūrah, shows that hypocrisy was more widespread after the fall of Makkah to Islam, while it had almost disappeared prior to that. We will explain the reasons for this later. (Verses 42, 47-50, 56-59, 61-68, 73-77, 79-85)

این حمله‌ی مستمر، میزان توطئه‌گری منافقان را برای تضعیف جامعه‌ی مسلمانان و منحرف ساختن توجه مسلمانان از پیگیری اهدافشان از طریق ادعاهای دروغین آشکار می‌سازد. همچنین نشان می‌دهد که در آن دوران، برخی ضعف‌ها در صفوف جامعه‌ی مسلمانان وجود داشته است. این امر با این سخن خداوند اشاره شده است: «و در میان شما کسانی هستند که به سخنان آنان گوش فرا می‌دهند.» (آیه‌ی ۴۷)

This sustained attack reveals the extent of the hypocrites’ scheming to undermine the Muslim community and to divert the attentions of the Muslims from pursuing their goals by means of false claims. It also shows that there were certain weaknesses within the ranks of the Muslim community during that period. This is indicated by the statement: “There are among you some who would have lent them ear.” (Verse 47)

یکی دیگر از نشانه‌ها، دستور مؤکد به این است که برای منافقان دعا نشود و از خداوند برای آمرزش ایشان درخواست نشود. این وضعیت نتیجه‌ی جانبی این واقعیت بود که گروه‌های بزرگی اسلام را پذیرفته بودند، در حالی که هنوز به آیین جدید متعهد نشده بودند. آنان نگرش‌های درست اسلامی را کسب نکرده بودند. تمام این موضوعات هنگامی که به طبقه‌بندی گروه‌هایی که در جامعه‌ی مسلمانان در زمان پیامبر ﷺ زندگی می‌کردند، بپردازیم که سوره ارائه می‌دهد، مورد بحث تفصیلی قرار خواهد گرفت.

Another indication is seen in the emphatic order not to pray for the hypocrites or appeal to God for their forgiveness. This situation was a by-product of the fact that large groups declared their acceptance of Islam, when they were not yet committed to the new faith. They had not acquired the proper Islamic attitudes. All this will come in for detailed discussion when we look at the classification the sūrah provides of the groups living within the Muslim community at the time of the Prophet.

ما این طبقه‌بندی را در بخش پنجم سوره می‌یابیم. در این بخش درمی‌یابیم که افزون بر گروه پیشرو مهاجرین و انصار، که پایه‌ی استوار جامعه‌ی مسلمانان را تشکیل می‌دادند، چند گروه دیگر نیز وجود داشتند. برای نمونه، اعراب بادیه‌نشین بودند که در میان آنان مؤمنان خوبی بودند و کسانی که یا منافق یا کافر بودند. در میان مردم مدینه نیز منافقان بودند. گروهی دیگر کسانی بودند که کارهای خوب و بد را با هم می‌آمیختند و هنوز به‌طور کامل در جامعه‌ی مسلمانان ادغام نشده بودند. گروه دیگری وضعیت نامعلومی داشت؛ این گروه به خداوند واگذار شده است تا بر اساس دانش او از حقیقت باطنی‌شان داوری کند. همچنین کسانی بودند که زیر پوشش دینی علیه جامعه‌ی مسلمانان توطئه می‌کردند. سوره درباره‌ی همه‌ی این گروه‌ها به شیوه‌ای کوتاه اما کافی سخن می‌گوید. روشن می‌کند که با آنان در درون جامعه‌ی مسلمانان چگونه رفتار شود و پیامبر ﷺ و مؤمنان را به پاسخ‌گویی به آنان به شیوه‌ای که توصیف شده است، راهنمایی می‌کند. (آیات ۹۷-۱۰۳، ۱۰۶-۱۰۸)

We find this classification in the fifth section of the sūrah. We learn in this section that in addition to the leading group of the Muhājirīn and the Anşār, which constituted the solid base of the Muslim community, there were several other groups. There were, for example, the Bedouin Arabs among whom there were some good believers and others who were either hypocrites or unbelievers. There were also hypocrites among the people of Madinah. Others were those who mixed good and bad deeds and had not yet fully integrated into the Muslim community. Another group was of unknown status. This group is left to God to judge on the basis of His knowledge of their true nature. There were also some who conspired against the Muslim community under a religious guise. The sūrah speaks about all these groups in a brief but adequate way. It defines how they should be treated within the Muslim community, directing the Prophet and the believers to respond to them in the way so described. (Verses 97-103, 106-108)

این که در میان امت مسلمان آن زمان چنین تعدد گروه‌ها، طبقات و معیارها وجود داشت، نشان‌دهنده میزان ناهمگونی‌ای است که پس از فتح مکه برای اسلام پدید آمد. پیش از فتح مکه، جامعه مسلمان در مدینه تقریباً خود را از چنین ضعف‌هایی پاک کرده بود.

That such a multiplicity of groups, classes and standards existed within the Muslim community at the time points to the extent of incoherence that existed after Makkah had fallen to Islam. Prior to the conquest of Makkah, the Muslim community in Madinah had almost rid itself of such weaknesses.

بخش ششم و پایانی این سوره، تعریفی روشن از ماهیت پیمانی ارائه می‌دهد که مؤمنان با خدا می‌بندند تا در راه او بکوشند. همچنین ماهیت این کوشش، یعنی جهاد، و وظیفه‌ی مردم مدینه و بادیه‌نشینانی که نزدیک آنان زندگی می‌کنند را روشن می‌سازد. این بخش آشکار می‌کند که آنان نمی‌توانند هنگامی که پیامبر ﷺ به راه می‌افتد، برای حفظ جان خویش عقب بمانند. آنان باید خود را از کافران و منافقان جدا سازند. در چارچوب این بخش، داوری درباره‌ی کسانی صادر می‌شود که با وجود آنکه مؤمنانی نیکو بودند و هیچ نفاقی در دل نداشتند، به لشکر مسلمانان نپیوستند. همچنین برخی جنبه‌های نگرش منافقان نسبت به آیات قرآن توصیف می‌شود. (آیات ۱۱۱، ۱۱۳-۱۱۴، ۱۱۷-۱۱۸، ۱۲۰-۱۲۳، ۱۲۷)

The sixth and final section of the sūrah provides a clear definition of the nature of the Islamic pledge the believers give to God to strive for His cause. It also defines the nature of this struggle, or jihād, and the duty of the people of Madinah and the Bedouins living close to them. It makes it clear that they cannot stay behind when the Prophet marches forth, seeking their own safety. They need to disassociate themselves from unbelievers and hypocrites. Within the context of this section a judgement is given on the cases of those who did not join the Muslim army, although they were good believers who entertained no hypocrisy. It also describes certain aspects of the attitude of the hypocrites towards Qur’ānic revelations. (Verses 111, 113-114, 117-118, 120-123, 127)

سوره سپس با توصیفی از فرستاده خدا ﷺ و دستوری به ایشان برای توکل بر خدای یگانه پایان می‌یابد. (آیات ۱۲۸-۱۲۹)

The sūrah then concludes with a description of God’s Messenger (peace be upon him) and a directive to him to place His trust in God alone. (Verses 128-129)

ما در اینجا آیات متعددی را ذکر کرده‌ایم تا پیش از بحث تفصیلی درباره آن‌ها به آن‌ها ارجاع دهیم.

We have cited here numerous verses to refer to before discussing them in detail.

این کار عمداً انجام شده است، زیرا این سوره تصویری کامل از جامعهٔ مسلمانان در مدینه در روزهای پس از فتح مکه ارائه می‌دهد و ترکیب ارگانیک آن را توصیف می‌کند. از این تصویر آشکار است که در شیوهٔ برخورد مردم با ایمان ناهماهنگی وجود داشت و علاوه بر این، نقاط ضعف ساختاری نیز وجود داشت. پدیده‌هایی مانند بی‌تفاوتی، عدم تمایل به فداکاری، رفتارهای منافقانه، کم‌رغبتی در انجام وظایف اسلامی و سردرگمی در روابط میان جامعهٔ مسلمانان و دیگران توصیف شده‌اند. با این حال، هیچ‌یک از این‌ها از این واقعیت نمی‌کاهد که مهاجرین و انصار پایگاهی استوار تشکیل می‌دادند که هیچ نشانه‌ای از ضعف در آن دیده نمی‌شد.

This is done deliberately because the sūrah paints a full picture of the Muslim society in Madinah in the days following the conquest of Makkah, describing its organic composition. It is clear from this picture that there was a lack of consistency in the way people approached faith, in addition to structural weaknesses. Certain phenomena are described, such as apathy, unwillingness to sacrifice, hypocritical attitudes, reluctance to do one’s Islamic duties, confusion with regard to relations between the Muslim community and others. None of this, however, detracts from the fact that the Muhājirīn and the Anşār constituted a solid base that showed no sign of weakness.

ما قبلاً اشاره کردیم که این وضعیت به این دلیل بود که پس از فتح مکه، گروه‌های بزرگ و متنوعی از مردم اعلام پذیرش اسلام کردند، اما آموزشی را که برای ادغام کامل در جامعه مسلمانان لازم بود دریافت نکردند. اما این بیان کلی را نمی‌توان به‌طور کامل فهمید، مگر آنکه وضعیت تاریخی پیش و پس از فتح مکه را بررسی کنیم، که اکنون به آن می‌پردازیم.

We have already mentioned that this state of affairs was due to the fact that after the conquest of Makkah large and divergent groups of people declared their acceptance of Islam, but did not receive the kind of education necessary for full integration within the Muslim community. But this general statement cannot be fully understood unless we review the historical situation before and after the conquest of Makkah, which we will now turn to.

جاهلیت از همان زمانی که جنبش اسلامی در مکه زاده شد با دشواری‌هایی روبه‌رو شد. جاهلیت، که در این مورد با قریش نمودار می‌شد، خیلی زود خطری را که از پیامِ «هیچ معبودی جز خدا نیست، و محمد فرستادهٔ خداست» متوجه‌اش بود احساس کرد. به این نتیجه رسید که این پیامِ نو انقلابی تمام‌عیار علیه هر اقتداری است که از خدا سرچشمه نگرفته باشد. این پیام شورشی بود علیه هر ستمگری که به حمایت خدا پناه می‌برد. جاهلیت همچنین احساس کرد که پیامِ نو، به رهبری فرستادهٔ خدا ﷺ، شروع کرده است به شکل دادن به گروهی تازه و پیوسته که وفاداری یگانه و کامل خود را به خدا و فرستادهٔ او ﷺ تعهد می‌کند. از این رو، علیه رهبری قریش و وضعیتی که در دوران جاهلیت حاکم بود برخاست.

The Islamic movement in Makkah encountered difficulties right from the time when it was born. Jāhiliyyah, represented in this instance by the Quraysh, soon sensed the danger it was facing from the message declaring that `there is no deity other than God, and Muĥammad is God’s Messenger.’ It realized that this new message was an outright revolution against all authority not derived from God’s own. It was a rebellion against all tyranny, seeking God’s protection. Jāhiliyyah also sensed that the new message, led by God’s Messenger, began to form a new organic grouping pledging sole and complete allegiance to God and His Messenger. Thus, it rebelled against the leadership of the Quraysh and the situation prevailing under jāhiliyyah.

به محض آنکه قریش این خطر را احساس کرد، حمله‌ای مصمم علیه پیام تازه، گروه پیروان و رهبری آن آغاز کرد. در این حمله، تمام قدرت خود را به کار گرفت تا آسیب جسمی وارد کند و از راه دسیسه‌ها و نقشه‌های شیطانی، میان مردم اختلاف و تفرقه بیفکند.

No sooner did the Quraysh sense this danger than it launched a determined attack on the new message, grouping and its leadership. It utilized in this attack all its power to inflict physical harm and to sow discord through intrigue and wicked designs.

در واقع، این جامعهٔ جاهلی برای دفاع از خود هر وسیلهای را به کار میگرفت، در برابر خطری که احساس میکرد موجودیتش را تهدید میکند. این، وضعیت عادی هر زمانی است که جنبشی به دعوت به ربوبیت خداوند در جامعهای آغاز میکند که در آن ربوبیت را برخی انسانها بر دیگران اعمال میکنند. هرگاه چنین دعوتی توسط جنبشی سازمانیافته با رهبری مستقل صورت گیرد، با جامعهٔ جاهلی در برخورد مستقیم قرار خواهد گرفت، زیرا این دو نمیتوانند در یک جامعه با هم سازگار شوند.3

In fact this jāhiliyyah society sought every means to defend itself against a danger it felt to threaten its very existence. This is the normal state of affairs whenever a movement begins to advocate God’s Lordship in a community where Lordship is exercised by some people over others. Whenever such advocacy is undertaken by an organized movement that has its own leadership, it will be in direct confrontation with jāhiliyyah society, as the two cannot be accommodated within the same community.3

اما جامعهٔ مدینه با گسترش اسلام، این سطح از پاکی را حفظ نکرد. بسیاری از مردم، به‌ویژه کسانی که در مواضع نفوذ قرار داشتند، احساس می‌کردند که برای حفظ جایگاه خود باید در برابر قوم خویش موضعی مشابه بگیرند. هنگامی که جنگ بدر رخ داد، شخصیت برجسته‌ی این گروه، عبدالله بن أُبَیّ بن سَلول، گمان می‌کرد که اسلام ریشه‌های استواری یافته و به‌آسانی نمی‌توان آن را از جا برکند. از این رو، خود را مسلمان نشان داد. شاید پذیرش اسلام توسط بسیاری، برای همگامی با قوم خویش، امری اجتناب‌ناپذیر بود. ایشان منافق نبودند، اما اسلام را به‌طور کامل درک نکرده بودند و خود را بر اساس آن شکل نداده بودند. این بدان معناست که جامعهٔ مدینه در میزان تعهد به آیین نوین سطوح گوناگونی داشت.

But the Madinah society did not maintain this level of purity despite the spread of Islam. Many people, especially those who were in positions of influence, felt they had to take a similar stand to their people in order to maintain their positions. When the Battle of Badr took place, the leading figure among these, `Abdullāh ibn Ubayy ibn Salūl, thought that Islam had established firm roots and could not be easily dislodged. Hence, he pretended to be a Muslim. It was perhaps inevitable that many accepted Islam in order to keep abreast of their people. They were not hypocrites, but they had not fully understood Islam or moulded themselves according to it. This meant that the community in Madinah had different levels of commitment to the new faith.

در این مرحله، روش آموزشی منحصربه‌فرد اسلامی زیر نظارت پیامبر ﷺ کار خود را آغاز کرد تا این عناصر تازه را شکل دهد. هدف آن ایجاد انسجام در جامعه مسلمانان در سطوح اعتقادی، اخلاقی و رفتاری بود.

At this point, the unique Islamic method of education began its work under the Prophet’s supervision in order to mould these new elements. It aimed to achieve coherence within the Muslim community at the ideological, moral and behavioural levels.

هنگامی که سوره‌هایی را که در مدینه نازل شده‌اند، تقریباً به ترتیب نزولشان می‌خوانیم، به تلاش بزرگی پی می‌بریم که هدفش جذب و بازسازی عناصر تازه در جامعه مسلمانان بود، به‌ویژه از آن رو که همواره تازه‌مسلمانانی وارد این جامعه می‌شدند. این تلاش با وجود مخالفت سرسختانه قریش و کوشش‌های آن برای جلب دیگر قبایل عرب به سوی خود، و با وجود نقشه‌های شوم یهودیان و تلاششان برای گرد آوردن نیروهای خصمانه علیه آیین نو و پیروان آن، ادامه یافت.

When we read the sūrahs revealed in Madinah, in the approximate order of their revelation, we note the great effort that aimed to absorb and remould the new elements in the Muslim community, particularly because there were always newcomers. This was the case despite the determined opposition of the Quraysh and its attempts to win other Arabian tribes to its side, and despite the wicked designs of the Jews and their efforts to marshal hostile forces to the new faith and its advocates.

با این حال، ساختار جامعه مسلمانان در مدینه به طور کلی سالم باقی ماند، زیرا اساساً بر بنیان استوار آن تکیه داشت، که از برگزیدگان مهاجرین و انصار تشکیل می‌شد. این بنیان به جامعه مسلمانان قانون اساسی نیرومندی بخشید که در برابر همه عناصر تضعیف‌کننده مقاومت کرد و بر همه خطراتی که ممکن بود توسط تازه‌واردانی که هنوز در آن ادغام نشده بودند به وجود آید، غلبه نمود.

However, the structure of the Muslim community in Madinah remained generally sound, because it essentially relied on its solid foundation, made up of the elite of the Muhājirīn and the Anşār. This foundation gave the Muslim community its strong constitution that withstood all weakening elements and overcame all hazards that might have been brought in by newcomers who had not yet been integrated into it.

به تدریج، این عناصر تازه در هستهٔ استوار ادغام شدند و شمار ضعیفان، منافقان و کسانی که فاقد روشنی ایدئولوژیک بودند که اساس همهٔ روابط و پیوندها است، رو به کاهش گذاشت. اندکی پیش از فتح مکه، جامعهٔ مسلمانان در مدینه به ادغام کامل نزدیک شده بود و نزدیکترین الگوی جامعه‌ای را فراهم می‌کرد که آموزش اسلامی در پی پدید آوردن آن است.

Gradually, these new elements were integrated into the solid core, and the numbers of the weak, the hypocrites, and those who lacked the ideological clarity that serves as the basis of all relations and ties dwindled. Shortly before the conquest of Makkah, the Muslim community in Madinah was very close to complete integration, providing the closest model of society Islamic education seeks to bring into existence.

بدون شک سطوح مختلفی از مشارکت باقی ماند، بسته به کارهای گوناگونی که افراد مختلف برای اسلام انجام دادند. برخی گروه‌ها با فداکاری، تلاش و جان‌فشانی‌ای که در خدمت به راه خدا به خرج دادند، متمایز می‌شدند.

There undoubtedly remained different levels of participation according to the various actions different individuals undertook for Islam. Some groups were distinguished by the dedication, work and sacrifice they made to serve God’s cause.

از نمونه‌های آن، نخستین کسانی از مهاجرین و انصار بودند که به اسلام ایمان آوردند، اهل بدر، آنان که با پیامبر ﷺ در حدیبیه بیعت کردند، و به‌طور کلی کسانی که پیش از فتح مکه انفاق کردند و جهاد نمودند. متون قرآنی و حدیثی، و همچنین وضعیت عملی در جامعه مسلمانان، این تمایزات را که از کارهای انجام‌شده برای اسلام ناشی می‌شد، تأیید می‌کردند.

Examples of these were the earliest to believe in Islam among the Muhājirīn and the Anşār, the people of Badr, those who were party to the pledge given to the Prophet at al-Ĥudaybiyyah, and generally those who donated and fought before the conquest of Makkah. Qur’ānic and ĥadīth texts, as well as the practical situation in the Muslim community confirmed these distinctions that resulted from action taken for Islam.

این گسترش سریع قلمرو جغرافیایی اسلام، بازگشت همهٔ نشانه‌هایی را در پی داشت که پس از پیروزی درخشانی که مسلمانان در نبرد بدر به دست آوردند، تجربه کرده بودند، آن هم در مقیاسی فشرده‌تر. جامعهٔ مسلمانان تقریباً توانسته بود خود را از آن‌ها رها کند، به برکت فرایند آموزشی هفت‌ساله‌ای که پس از آن نبرد از آن بهره‌مند شده بود. گسترش سریع جغرافیایی اسلام در سرزمین عربستان می‌توانست پیامدهای منفی جدی‌ای داشته باشد، اگر نه این بود که مدینه به‌تمامی به پایگاه استوار اسلام تبدیل شده بود. این خداوند متعال بود که از آیین نوین نگهداری کرد و مسیرش را ترسیم نمود. او نخستین هستهٔ مؤمنان، یعنی مهاجرین و انصار را آماده کرده بود تا پس از گسترش نسبتاً مهمی که به دنبال پیروزی بدر پدید آمد، نخستین پایگاه استوار اسلام باشند. او همچنین تمامی مدینه را پایگاه استواری ساخت که در برابر گسترش عظیمی که از پیروزی باشکوهی که با فتح مکه و گرویدن آن به اسلام حاصل شد، مقاومت کند. بی‌شک خداوند می‌داند که برای پشتیبانی از پیام خویش چه نیروهایی را بسیج کند.

This rapid expansion in the geographical area of Islam heralded the resurgence, on an even more intensive scale, of all the symptoms experienced after the resounding victory the Muslims achieved in the Battle of Badr. The Muslim community had almost managed to rid itself of those, thanks to the seven-year-long education process it had enjoyed after that battle. The rapid geographical expansion of Islam in Arabia could have had some serious negative effects, had it not been for the fact that Madinah had become, in its entirety, the solid base of Islam. It was God Almighty who looked after the new faith and charted its course. He had prepared the first core of believers, the Muhājirīn and the Anşār, to be the first solid base of Islam after the relatively important expansion that followed the victory at Badr. He also made the whole of Madinah the solid base which would withstand the great expansion brought about by the splendid triumph achieved when Makkah was won over to Islam. God certainly knows what forces to mobilize in support of His message.

نخستین نشانهٔ آن خطرهای تازه در روز نبرد حُنَین پدیدار شد، همان که در این سوره به آن اشاره شده است: «خداوند شما را در میدان‌های نبرد بسیاری یاری داد، و نیز در روز نبرد حُنَین، آنگاه که به فزونی شمارتان مغرور شدید، اما آن فزونی به کارتان نیامد. با همهٔ پهناورى‌اش، زمین بر شما تنگ شد و پشت کرده گریختید. سپس خداوند آرامش درونی خود را از آسمان بر پیامبرش ﷺ و بر مؤمنان فرود آورد، و سپاهیانی را فرستاد که شما آنان را نمی‌دیدید، و کافران را عذاب کرد. این است پاداش کافران.» (آیات ۲۵ و ۲۶)

The first symptom of the new dangers appeared on the day of the Battle of Ĥunayn, mentioned in this sūrah: “God has granted you His support on many a battlefield, and also in the Battle of Ĥunayn, when you took pride in your numerical strength, but it availed you nothing. For all its vastness, the earth seemed too narrow for you, and you turned back in flight. God then bestowed from on high an air of inner peace on His Messenger and on the believers, and He sent down forces whom you could not see, and punished those who disbelieved. Such is the reward for the unbelievers.” (Verses 25-26)

اکنون نگاهی کوتاه می‌اندازیم به موضوعات اصلی‌ای که این سوره به آن‌ها می‌پردازد، به‌ویژه احکام نهایی‌ای که درباره‌ی روابط میان جامعه‌ی مسلمانان و دیگر جوامع آمده است. از آنجا که احکام مطرح‌شده در این سوره، احکام نهایی‌اند، آن‌ها نمایانگر آخرین خط‌مشی‌اند.

Now we will have a brief look at the main topics addressed in the sūrah, particularly the final rulings concerning relations between the Muslim community and other communities. Since the rulings given in this sūrah are the final ones, they represent the ultimate line of action.

ما نحتاج هنا إلى نقل ما ذكرناه في مقدمة سورة الأنفال (المجلد السابع) حول طبيعة المنهج الإسلامي في العمل. لا يمكن أن نفهم الأحكام النهائية الراهنة إلا في ضوء الأحكام السابقة المؤقتة. وإن كان هذا قد يتكرر في هذا الكتاب، فإن التذكير بها أمر مفيد ومهم بلا شك.

We need to quote here what we stated in the Prologue to Sūrah 8 (Volume 7) about the nature of the Islamic method of action. We can only understand the present final rulings in the light of the earlier, provisional ones. Even though this may be repetitive in this book, a reminder of these is certainly both useful and important.

در کتاب ارزشمند زاد المعاد، امام ابن القیم فصلی با عنوان «تدرج هدایت پیامبر ﷺ در برخورد با کافران و منافقان، از آغاز بعثت تا پایان عمر» آورده است. در ادامه، این فصل در شکلی بسیار خلاصه ارائه می‌شود.

In his priceless book Zād al-Ma’ād, Imām Ibn al-Qayyim includes a chapter with the title, `The Progress of the Prophet’s Guidance on Dealing with the Unbelievers and the Hypocrites from the Start of His Mission to the End of His Life’. This is given below in a highly summarized form:

اولین وحیی که پروردگارش — منزه است او در عظمتش — به پیامبر ﷺ داد، فرمان او بود که: «بخوان به نام پروردگارت که آفرید، انسان را از علقی آفرید». (96: 1-2) این آغاز پیامبری او بود. دستور او این بود که در درون خود بخواند. در آن هنگام، او را به رساندن چیزی به کسی فرمان نداد. سپس بر او نازل کرد: «ای جامه‌به‌خود پیچیده، برخیز و هشدار ده!». (74: 1-2) یعنی خداوند با گفتن «بخوان»، او را پیامبر ساخت و با گفتن «ای جامه‌به‌خود پیچیده، برخیز و هشدار ده!» (74: 1-2)، رسالتش را به او داد. سپس خداوند به او فرمان داد که خویشاوندان نزدیک خود را هشدار دهد. پس از آن، همان هشدار را به قوم خود داد، سپس به قبایل اطراف عربستان، سپس به همهٔ عرب‌ها، و آنگاه به عموم بشریت.

The first revelation given to the Prophet by his Lord — limitless is He in His glory — was His order to him, “Read in the name of your Lord who created man out of a germ-cell.” (96: 1-2) This was the start of his prophethood. The instruction to him was to read within himself. At that point, He did not order him to convey anything to anyone. He subsequently revealed to him: “You who are enfolded, arise and warn!” (74: 1-2) This means that God made him a prophet by telling him to read, and He gave him his mission by saying, “You who are enfolded, arise and warn!” (74: 1-2) God then ordered him to warn his immediate clan. Subsequently, he gave the same warning to his own people, then to the surrounding Arabian tribes, then to all Arabs, then to mankind generally.

در پرتو این شرح ارزشمند می‌توانیم منطق احکام نهایی‌ای را دریابیم که در این سوره بیان شده است. از جمله: لغو پیمان‌ها با مشرکان، مگر پیمان‌هایی که مدت معینی داشتند، به شرط آن‌که آنان به پیمان خود خیانت نکرده و با دیگران علیه اسلام همدستی نکرده باشند. کسانی که پیمانشان بی‌مدت بود، یا پیمانی نداشتند، یا پیمان خود را نقض کرده بودند، چهار ماه مهلت داده می‌شدند تا در این مدت در امان باشند. پس از پایان این مهلت، آنان باید هرجا یافت شوند گرفته و کشته شوند و نمی‌توانستند آزادانه در زمین رفت‌وآمد کنند. همچنین می‌فهمیم که احکام مربوط به جنگ با اهل کتابی که از دین حق الهی منحرف شده بودند نیز چنین است: تا آن‌که خوار شوند و به پرداخت جزیه تن دهند. احکام نهایی درباره جهاد با منافقان همراه با کافران، و سخت‌گیری بر آنان، و خودداری از نماز خواندن بر مردگان ایشان یا ایستادن بر گورهایشان را نیز درمی‌یابیم. همه این احکام، احکام موقت پیشین را که پیش از نزول این سوره داده شده بود، نسخ می‌کنند. ما بر این باوریم که این نسخ اکنون روشن است.

In the light of this excellent exposition we can understand the reasoning behind the final rulings outlined in this sūrah. These include the termination of treaties with idolaters, except for the ones with treaties specifying a term of expiry, provided that they had not violated their treaties or collaborated with others against Islam. Others who had open-ended treaties, or with no treaties, or who had violated the terms of their treaties are given a period of four months grace, during which they are safe. When this grace period was over, they were to be taken and killed wherever they happened to be found. They could not move in safety. We can also understand the rulings about fighting the people of earlier revelations who had deviated from the true divine religion until they are humbled and agreed to pay the submission tax. We understand the final rulings concerning jihād against the hypocrites, together with the unbelievers, and being harsh to them, unwilling to pray for their dead or stand over their graves. All these rulings amend earlier, provisional ones given before the revelation of the present sūrah. We believe that this amendment is now clear.

ما در اینجا نمی‌توانیم به‌طور مفصل درباره این احکام نهایی، یا حتی احکام موقتی، یا دیگر موضوعاتی که در این سوره مطرح شده‌اند، سخن بگوییم. همه این‌ها هنگام شرح متن قرآنی، به بحث و بررسی تفصیلی گذاشته خواهد شد.

We cannot speak here in detail about these final rulings, or even about the provisional ones, or about other topics addressed in this sūrah. All this will come in for detailed discussion as we comment on the Qur’ānic text.

با این حال، باید روشن کنیم که آن احکام موقتی به این معنا نسخ نشده‌اند که دیگر در هیچ وضعیتی که جامعه مسلمان با آن روبه‌رو می‌شود، قابل اجرا نباشند. واقعیت این است که وضعیت عملی‌ای که جامعه مسلمان در شرایط، مکان‌ها و زمان‌های گوناگون با آن مواجه است، می‌تواند از طریق اجتهاد مطلق علمی و با تشخیص عالمان، این را تعیین کند که کدام حکم برای موقعیت، زمان و مکان خاصی مناسب‌تر است. با این همه، نباید از احکام نهایی‌ای که جامعه باید هرگاه توان اجرای آنها را دارد به آنها بازگردد، غافل ماند؛ همان‌گونه که در زمانی که این سوره نازل شد چنین بود. این احکام بعدها در دوران فتوحات اسلامی، در رفتار با کافران و با اهل کتاب، به اجرا درآمد.

در پایان، برخلاف همه سوره‌های دیگر، این سوره آن عبارت معمول را که در آغاز هر سوره در نسخه‌های اصلی‌ای که در زمان عثمان نوشته شدند می‌یابیم، ندارد.

Finally, unlike all other sūrahs, this one does not have the usual phrase we find at the beginning of each sūrah in the original master copies written at the time of `Uthmān.

ترمذی روایت می‌کند که عبدالله بن عباس، صحابی نزدیک و عالم پیامبر، گفت که از عثمان بن عفان، خلیفه سوم، که به‌طور گسترده شناخته شده است که مجوز گردآوری متن قرآن را به شکلی که امروز در دست ماست صادر کرد، پرسید: چرا سوره ۸، الانفال، که کمتر از ۱۰۰ آیه دارد، پیش از سوره ۹، التوبه، که بیش از ۱۰۰ آیه دارد، قرار داده شده است، و این سوره، برخلاف سوره‌های دیگر، عبارت آغازین معمول «بسم الله الرحمن الرحیم» را ندارد؟ او همچنین از وی پرسید که چرا سوره ۸ با هفت سوره بلند [که در آغاز قرآن آمده‌اند] گروه‌بندی شده است؟

Al-Tirmidhī reports that `Abdullāh ibn `Abbās, a close and learned Companion of the Prophet, said that he had asked `Uthmān ibn `Affān, the third Caliph who is universally recognized as having authorized the compilation of the Qur’ānic text as we have it today, why Sūrah 8, al-Anfāl, consisting of less than 100 verses, was placed before Sūrah 9, al-Tawbah, which comprises over 100 verses, and which, unlike other sūrahs, does not contain the usual opening phrase of “In the name of God, the Compassionate, the Merciful”? He further enquired of him why Sūrah 8 was grouped with the seven long sūrahs [that appear at the beginning of the Qur’ān]?

عثمان پاسخ داد: «پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) گاهی آیات یا بخش‌هایی از چند سوره را همزمان دریافت می‌کرد. آن‌گاه کاتبان را فرا می‌خواند و دستور می‌داد که آیات معینی را در جایگاه‌های مشخصی در همان سوره‌ها قرار دهند. سورۀ الأنفال از نخستین سوره‌هایی بود که در مدینه نازل شد، و سورۀ التوبه از آخرین آن‌ها بود، اما موضوع آن‌ها چنان به هم نزدیک بود که گمان کردم ممکن است یک سوره باشند. پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) از دنیا رفت بی‌آنکه این نکته را روشن کند. بنابراین، آن دو را بی‌آنکه با عبارت بسم‌الله الرحمن الرحیم از هم جدا کنم، پشت سرهم قرار دادم.» این روایت، روشن‌ترین توضیح برای کنار هم قرار گرفتن این دو سوره بدون جدا کردن آن‌ها با بسم‌الله الرحمن الرحیم است. همچنین به ما نشان می‌دهد که جایگاه هر آیه در تمام سوره‌ها و ترتیبی که در قرآن یافته‌اند، بر پایۀ دستور خود پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) تعیین شده است. ممکن بود بیش از یک سوره همزمان در حال نزول باشند. از این رو، هرگاه یک یا چند آیه برای پرداختن به وضعیتی خاص یا بیان و آمادگی برای حکمی قطعی نازل می‌شد، پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) بنا بر رویکرد و شیوۀ عملی اسلام دستور می‌داد که این آیات در جایگاه ویژۀ خود در سوره‌ای که باید در آن قرار گیرند، نهاده شوند. بدین‌ترتیب، به هر آیه جایگاهی داده شد و به هر سوره ترتیب شایسته‌اش.

`Uthmān answered, “The Prophet (peace be upon him) used to receive verses or passages from several sūrahs at the same time. He would call the scribes and instruct them to put specific verses at specified places in their respective sūrahs. Al-Anfāl was one of the earliest sūrahs revealed in Madinah while al- Tawbah was one of the latest, but their subject matter was very similar that I suspected they might be one sūrah. The Prophet passed away without clarifying this particular point. Therefore, I placed them one after the other without separation.” This report is the most acceptable explanation for the juxtaposition of the two sūrahs without separating them by the normal line of In the name of God, the Compassionate, the Merciful. It also gives us a clear statement that the position of each verse in all sūrahs and the order they were placed in the Qur’ān was made on the basis of instructions given by the Prophet himself. More than one sūrah might be in the process of revelation at the same time. Hence, when one or more verses were revealed to address a particular situation or to outline or prepare for a definitive ruling, according to Islam’s practical approach and method of action, the Prophet would order that these verses be placed in their particular position in the sūrah in which they should be included. Thus, every verse was given its position, and every sūrah was given its proper order.