{لَا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ * وَلَا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ * أَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظَامَهُ * بَلَىٰ قَادِرِينَ عَلَىٰ أَنْ نُسَوِّيَ بَنَانَهُ * بَلْ يُرِيدُ الْإِنْسَانُ لِيَفْجُرَ أَمَامَهُ}

I need not swear by the Day of Resurrection and I need not swear by the self reproaching soul! Does man think that We will not put his bones together again! Yes, indeed! We are able to put in perfect order his very fingertips! Yet man wants to deny what lies ahead of him.

از تو درباره‌ی قیامت می‌پرسد: «روز قیامت کی خواهد بود؟» آن‌گاه که چشم خیره شود و ماه بی‌نور گردد، و خورشید و ماه به هم پیوندند، در آن روز انسان می‌گوید: «به کجا می‌توان گریخت؟» هرگز! هیچ پناهگاهی نیست. در آن روز بازگشت همه به سوی پروردگار توست. در آن روز به انسان خبر داده می‌شود از آنچه پیش فرستاده و آنچه پس نهاده است. انسان بر خویشتن گواه است، هرچند عذرهای خود را پیش آورد.

He asks: 'When will this Day of Resurrection be!' When the sight is dazzled and the moon eclipsed, when the sun and the moon are brought together, on that day man will say: 'Where to flee!'But no! There is no refuge. On that day, to your Lord all shall return. Man will be told on that day all that he put forward and all that he put back. Man will be a witness against himself, even though he may put up his excuses.

(آیات ۱-۱۵)

(Verses 1-15)

سوره با اشاره‌ای به یادکردن سوگند آغاز می‌شود، اما سپس تصمیم می‌گیرد آن را یاد نکند. این کار اثری عمیق‌تر از یک سوگند ساده دارد و همین مقصود است. در واقع ترجمه‌ی تحت‌اللفظی‌تر آن چنین است: «سوگند نمی‌خورم به...» پس از بیان این مطلب، حقایق رستاخیز و نفس سرزنش‌گر در برابر دیدگان آشکار می‌شود.

The surah starts with a reference to making an oath, but then decides not to make it. This has a deeper effect than a straightforward oath, and this is what is intended. Indeed, a more literal rendering would be: ‘I do not swear by...’ When this has been stated, the truths of the resurrection and self-reproaching soul appear in view.

در این سوره بحث فراوانی درباره قیامت وجود دارد. اما درباره نفس لوامه، روایات گوناگونی آن را توضیح داده‌اند. حسن بصری می‌گوید:

There is much discussion of resurrection in the surah. As for the self reproaching soul, various reports explain this. Al-Hasan al-Basri says:

«شما همیشه مؤمنی را خواهید یافت که از خویشتن بازخواست می‌کند: «این سخن را با چه مقصودی گفتم؟ این غذا را برای چه خوردم؟ چرا با خود چنین سخن می‌گویم؟» اما گناهکار همواره خود را سرزنش نمی‌کند.» حسن [بصری] می‌گوید: «هر نفسی در آسمان‌ها و زمین در روز قیامت خویشتن را سرزنش خواهد کرد.» عکرمه می‌گوید: «نفسی است که برای کارهای خوب و بد، خود را سرزنش می‌کند و می‌گوید: ای کاش این یا آن را کرده بودم.» سعید بن جبیر همین را گفته است. ابن عباس می‌گوید: «همواره سرزنشگر است.» و نیز می‌گوید: «بسیار سرزنشگر است و بسیار مورد نکوهش قرار می‌گیرد.» مجاهد می‌گوید: «از آنچه گذشته پشیمان است و آن را سرزنش می‌کند.» قتاده می‌گوید: «نفسی است که به سوی بدی گرایش دارد.» جریر می‌گوید: «همه این تعریف‌ها تقریباً در یک جهت‌اند. با این حال، آنچه به معنای ظاهری عبارت قرآنی نزدیک‌تر است این است که بگوییم: نفسی است که انسان را برای هر کاری که انجام می‌دهد، چه خوب و چه بد، سرزنش می‌کند و بر آنچه گذشته پشیمان می‌شود.» اما ما برای نفس خویش، تعریف نخست را که حسن بصری بیان کرده، ترجیح می‌دهیم.

سپس چهار آیه‌ای می‌آید که به پیامبر ﷺ دستور ویژه‌ای درباره‌ی چگونگی دریافت وحی قرآنی می‌دهد:

Then come the four verses giving the Prophet special instruction as regards the way he received Qur’anic revelations:

لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ ۝ إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ ۝ فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ

Do not move your tongue repeating its words in haste. We shall see to its collection and recitation. When We recite it, follow its recitation.

پس بیان کردنِ معنای آن بر ماست۔ (آیات ۱۶-۱۹)

Then it will be for Us to make its meaning clear. (Verses 16-19)

علاوه بر آنچه پیش‌تر در مقدمه درباره این چهار آیه گفتیم، توجه می‌کنیم که خداوند تمام مسئولیت قرآن را بر عهده گرفته است:

In addition to what we have already said about these four verses in the Prologue, we note that God takes all responsibility for the Qur’an:

این وحی، حفظ، جمع‌آوری و تبیین آن، همه به‌دست هیچ‌کس جز خداوند متعال انجام می‌گیرد. نقش پیامبر ﷺ جز دریافت و ابلاغ آن نیست. در اینجا همچنین توجه می‌کنیم که پیامبر ﷺ چقدر مشتاق و حریص بود که آنچه بر او نازل می‌شد را کاملاً بفهمد، و آن را بسیار جدی می‌گرفت و از فراموش کردن یک عبارت یا یک کلمه بیم داشت.

its revelation, preservation, collection and explanation. All this is undertaken by none other than God Almighty. The Prophet’s role is no more than to receive and deliver it. We also note here how the Prophet was so eager and keen to fully understand what was being revealed to him, taking it most seriously, fearing to forget a phrase or a word.

از این رو او کلمات را پس از آن که جبرئیل آنها را برایش تلاوت می‌کرد تکرار می‌نمود، تا مطمئن شود که چیزی از آن را فروگذار نکرده است. این که این مطلب در خود قرآن ثبت شده است، آنچه را که هم‌اکنون گفتیم بیشتر تأکید می‌کند.

Hence why he repeated the words after the Angel Gabriel recited them to him, to make sure that he had not omitted any of it. The fact that this is recorded in the Qur’an itself further emphasizes what we have just said.

این سوره اکنون کافران را به یادشان می‌آورد که دلبستگی‌شان به این دنیای حاضر است، که دغدغه اصلی آنان است، و اینکه به آخرت بی‌اعتنا هستند.

The surah now reminds the unbelievers of their love of this present world, which is their main concern, and their disregard of the hereafter.

این [تصویری بسیار الهام‌بخش] به آنان حالتی را نشان می‌دهد که در زندگی آخرت به آن خواهند رسید:

It shows them the state in which they will end up in the life to come in a highly inspiring image:

اما شما این زندگی گذرا را دوست دارید، و به زندگی آخرت نمی‌اندیشید۔

Yet you love this fleeting life, and give no thought to the life to come.

برخی چهره‌ها در آن روز از شادی درخشان‌اند و به سوی پروردگارشان می‌نگرند؛ و برخی چهره‌ها در آن روز از ناامیدی تیره‌اند، چرا که درمی‌یابند فاجعه‌ای بزرگ بر آنان فرود خواهد آمد.

Some faces will on that day be radiant with happiness, looking towards their Lord; and some faces will on that day be overcast with despair, re alizing that a great calamity is about to befall them. (Verses 20-25)

این نکته‌ای است که نخست به چشم می‌آید و بر هماهنگی سبک می‌افزاید: در این مقام، این زندگی «گذرا» توصیف شده است. این توصیف نه تنها بر کوتاهیِ مدت این زندگیِ کنونی تأکید می‌کند که معنای مقصود نیز همین است، بلکه میان این دلالت‌ها و دلالت‌های آیات پیشین، که از پیامبر ﷺ سخن می‌گوید آنگاه که کلمات قرآن را تکرار می‌کرد، نوعی هماهنگی پدید می‌آورد. در هر دو، شتاب ویژگی مشترک است. به نظر می‌رسد این ویژگی در آدمیان در این جهان کنونی نیز وجود دارد.

The first thing we notice, which adds to the harmony of style, is that this life is described at this point as ‘fleeting. This not only stresses the short duration of this present life, which is the intended meaning, but also provides an element of harmony between these connotations and those of the preceding verses speaking of the Prophet as he repeated the words of the Qur’an. In both, haste is a common feature. It also appears to be a feature of mankind in this present world.

این آیات دو تصویر متضاد را ترسیم می‌کنند: «در آن روز چهره‌هایی شادابند، به سوی پروردگارشان نگاه می‌کنند.» (آیات ۲۲ و ۲۳) این اشاره‌ای گذرا به وضعیتی است که هیچ واژه‌ای نمی‌تواند آن را توصیف کند و هیچ تخیلی نمی‌تواند آن را به‌طور کامل درک کند. به آن انسان‌ها نوعی شادی وعده داده شده که با هیچ شادی دیگری قابل مقایسه نیست. در واقع، بهشت و تمام شادی‌هایی که در خود دارد، در برابر آن بسیار کوچک به نظر می‌رسند. این چهره‌های درخشان از شادی چنان می‌درخشند، زیرا به سوی پروردگارشان نگاه می‌کنند! آنان به سوی خدا می‌نگرند! چه شکوهی! چه شادی ناب، کامل و مطلقی! گاهی جان انسان لحظه‌ای به جلوه‌ای از زیبایی می‌نگرد که خدا در جهان یا در وجود انسان قرار داده است. شاید آن را در ماه کامل، در شب آرام، در سپیده‌دم، در سایه‌ای که کشیده می‌شود، در دریای خروشان، در صحرای بی‌پایان، در باغ شکوفان، در چهره‌ای شاد، در دلی بزرگوار، در ایمانی استوار، در شکیبایی بی‌لغزش یا در بسیاری دیگر از نمودهای زیبایی در این دنیا ببیند. با نگریستن به چنین زیبایی‌ای، انسان سرشار از شور می‌شود، غرق در شادی می‌گردد و به جهانی از نور و پاکی پرواز می‌کند.

صحنههایی که تاکنون از روز قیامت، با تحولات بزرگ و سرنوشتهای گوناگون آن ترسیم شدهاند، تأثیر خود را از حقیقتی که نمایانگر آنند و از سبک قدرتمند خود قرآن میگیرند، که آنها را پیش چشم ما زنده میکند. سوره اکنون هرچه بیشتر نزدیک میشود تا صحنهای از چیزی را ارائه دهد که همواره رخ میدهد. در واقع، مردم این را در هر لحظه از زندگیشان به روشنترین شکل تجربه میکنند. این صحنه مرگ است که بر هر جان زندهای چیره میشود. هیچکس نمیتواند از مرگ بگریزد یا خود را از آن رها سازد؛ مرگی که انسان را از عزیزانش جدا میکند. مرگ در مسیر خود پیش میرود و هیچ چیز آن را متوقف نمیکند. به درخواست پرشور، فریاد اندوه، آرزوی سوزان یا هجوم وحشت پاسخ نمیدهد. مرگ همانقدر آسان قدرتمندترین غولها را میگیرد که ناتوانترین کوتولهها را، و همانگونه که ستمگران را درمینوردد، ستمدیدگان را نیز درمینوردد. انسانها راهی برای جلوگیری از مرگ ندارند، با این همه به آن قدرت بزرگی که مرگ را پدید میآورد، نمیاندیشند:

The scenes painted so far of the Day of Judgement and its great upheavals and divergent fates derive their effect from the truth they represent and the Qur’an’s own powerful style, bringing them alive before us. The surah now comes closer and closer so as to present a scene of something that occurs all the time. Indeed, people encounter this most clearly at every moment in their lives. It is the scene of death that overtakes every living soul. No one can evade or escape death, which separates a person from his loved ones. Death moves along its course, uninterrupted by anything. It does not respond to an impassioned appeal, an outcry of grief, a fervent desire or a seizure of panic. It takes the most powerful giants as easily as it takes the weakest dwarfs, and overcomes tyrants in the same way as it overcomes the oppressed. Mankind have no way to prevent death, yet they do not consider the great power that deals it:

هرگاه جان به گلو برسد، و گفته شود: «آیا افسونگری هست؟» و او یقین کند که این جدایی نهایی است، و ساق به ساق پیچیده شود، در آن روز است که به سوی پروردگارت رانده خواهد شد. (آیات ۲۶ تا ۳۰)

Yet when the departing soul comes up to the throat, when it is said, 'Can any charmer [do something now]?’ When he knows it is the final parting, and one leg will be joined with another, to your Lord he will on that day be driven. (Verses 26—30)

این همان صحنهٔ نزدیک شدن مرگ است که قرآن آن را چنان به مردم نشان می‌دهد گویی هم‌اکنون در حال رخ دادن است. این صحنه از درون کلمات بیرون می‌آید، همان‌گونه که تصویر از قلم نقاش بیرون می‌آید.

This is the scene of approaching death, presented to people by the Qur’an as if it is happening now. It comes out from within the words, just like a picture comes out of a painter’s brush.

«اما هنگامی که جان به گلو می‌رسد» (آیه ۲۶) در این مرحله، شخص در حال احتضار است و در لحظات آخر عمرش به سر می‌برد، در حالی که اندوه و سختی از هر سو او را فراگرفته است.

در مقابل، تصویری داریم از کسانی که سرسختانه حق را انکار می‌کنند.

By contrast, we have an image of those bent on denying the truth.

آنان برای پایان ناگزیر خود با انجام کاری در فرمانبرداری از خدا آماده نمی‌شوند. بلکه با تکبر، در نافرمانی و گناه غرق می‌شوند:

They do not prepare for the inevitable end by doing something in obedience of God. Rather, they arrogantly indulge in disobedience and sin:

او نه ایمان آورد و نه نماز گزارد، بلکه حق را تکذیب کرد و روی گردانید، سپس با غرور و تکبر نزد کسانش بازگشت۔ (آیات ۳۱-۳۳)

He neither believed nor prayed, but denied the truth and turned away, then he went back to his people full of arrogance, (Verses 31-33)

گفته شده است که این آیات به شخص خاصی اشاره دارند، ابوجهل عمرو بن هشام، که گاهی به دیدار پیامبر ﷺ می‌رفت و به قرآن گوش می‌داد. سپس بی‌آنکه ایمان آورد، دور می‌شد. در واقع، او نه ادب داشت و نه از خداوند می‌ترسید. او همچنان با سخنانش پیامبر ﷺ را می‌آزرد و می‌کوشید مردم را از اسلام بازدارد. او همچنین به چنین کارهایی می‌بالید و اعمال زشت خود را مایه افتخار می‌دانست. قرآن این طرز فکر او را تحقیر می‌کند. در توصیف رفتارهای متکبرانه‌اش، شنوندگان را به تمسخر او فرا می‌خواند.

It is reported that these verses refer to a particular person, Abu Jahl ‘Amr ibn Hisham, who used to visit the Prophet sometimes and listen to the Qur’an. He would then go away, refusing to believe. In fact, he was neither polite nor fearful of God. He would continue to hurt the Prophet by what he said, and would try to turn people away from Islam. He would also take pride in such actions, treating his evil deeds as something to be proud of. The Qur’an derides his attitude. In its description of his arrogant movements, it invites the listeners’ scorn.

و همانا بسیاری همچون ابوجهل وجود دارند که پیام اسلام با آنان روبه‌رو است.

Yet there are many like Abu Jahl whom the message of Islam faces.

آنان گوش می‌دهند اما روی می‌گردانند. در مخالفت با سخن حق نوآورانه عمل می‌کنند، به حامیان آن آسیب می‌رسانند، نقشه‌های شیطانی می‌کشند و از کارهای زشت خود و از فسادی که در زمین می‌پراکنند احساس غرور می‌کنند. از این رو، قرآن تهدیدی روشن علیه چنین کسانی صادر می‌کند:

They listen but turn away. They are inventive in their opposition to the word of truth, pouring harm on its advocates, working out evil schemes and feeling proud of their evil deeds and of the corruption they spread on earth. Hence, the Qur’an issues a clear threat to such people:

دوزخ انسان! مرگ تو نزدیک‌تر و نزدیک‌تر می‌شود، و پیوسته نزدیک‌تر و نزدیک‌تر.

همان‌طور که این سوره به پایان نزدیک می‌شود، حقیقتی دیگر از این جهان را پیش می‌کشد که اشاره‌ای روشن به طرح خداوند برای زندگی انسان و همچنین به زندگی آخرت دارد:

As the surah draws to its conclusion, it presents another truth from this world that carries a clear pointer to God’s design of human life as also to the life to come:

آیا انسان می‌پندارد که بیهوده رها خواهد شد؟ آیا او نطفه‌ای از منی ریخته‌شده نبود؟ سپس به خون بسته‌ای تبدیل شد، پس خدا [او را] آفرید و اندام‌بندی کرد، و از آن دو جنس نر و ماده را پدید آورد. آیا او [خدا] توانا نیست که مردگان را زنده گرداند؟

Does man think that he will be left without purpose? Was he not a mere drop of emitted sperm? It then became a clinging cell mass, and then God created and shaped it, fashioning out of it the two sexes, male and female. Is He not, then, able to bring the dead back to life?

(آیات ۳۶-۴۰)

(Verses 36-40)

این بخش آخر نکات قدرتمندی دارد و به حقایق بزرگی اشاره می‌کند که مخاطبان قرآن در زمان نزول آن هرگز نمی‌توانستند تصورش را بکنند. نخستین آن‌ها به طرح و برنامه‌ریزی عمدی در زندگی انسان مربوط است: «آیا انسان می‌پندارد که بی‌هدف رها خواهد شد؟» (آیه ۳۶). آن مردم می‌پنداشتند که زندگی صرفاً فرایندی است که جریان می‌یابد، بی‌آنکه علت یا هدفی داشته باشد.

This last section strikes powerful notes and points to great truths, which those who were addressed by the Qur’an at the time of its revelations could never imagine. The first of these refers to the deliberate design and planning in mans life: “Does man think that he will be left without purpose?” (Verse 36) Those people used to think that life was merely a process that takes place, having neither cause nor goal.

زنان باردار می‌شوند و می‌زایند، و گورها مردگان را می‌برند! در میان این‌ها، چیزی جز بازی بیهوده، آراستن زینت‌ها، رقابت بر سر چیزهای خوب، و لذتی که چندان تفاوتی با لذت حیوانات ندارد، نیست. این‌که همه‌چیز بر اساس قانونی دقیق جریان دارد و هدفی معین و غایتی مشخص را دنبال می‌کند؛ این‌که ورود انسان به این زندگی بر اساس اراده‌ای آگاهانه و برنامه‌ای از پیش تعیین‌شده است؛ و این‌که همه‌چیز با حسابرسی و تلافی پایان می‌یابد، و سفر زندگی آزمونی است پیش از تلافی نهایی، بسیار فراتر از اندیشه‌ی مردم بود. کمتر کسی می‌توانست در همه‌ی این‌ها حکمت خدا را بازشناسد، این‌که او هر کاری را برای هدفی روشن و به سوی پایانی از پیش اراده‌شده انجام می‌دهد.

Women get pregnant and give birth, and graves take the dead away! In between, there is nothing other than idle play, putting on some adornments, competing for good things, and enjoyment that is not much different from animals. To think that it all goes according to an elaborate law, serving a definite goal and purpose; that man’s arrival in this life is according to a deliberate will and a set plan; that it all ends with accountability and requital, and that the journey of life is a test before the final requital was far beyond people’s thoughts. Few could recognize in all this the wisdom of God, that He does everything for a clear purpose and towards a pre-willed end.