این سوره وحیِ مکی است، هرچند در برخی نسخه‌های قرآن گفته شده که آیات ۱۲، ۱۷ و ۱۱۴ در مدینه نازل شده‌اند. نگاهی به این آیات در بافت سوره نشان می‌دهد که در جایگاه کامل خود قرار دارند. دشوار است تصور کنیم که سوره از آغاز بدون این آیات بوده، یا که این آیات بعداً به آن افزوده شده باشند. افزون بر این، این آیات درباره موضوعاتی سخن می‌گویند که اساساً بخشی از آنچه وحی مکی به آن می‌پردازد است، یعنی ایمان و نگرش قریش نسبت به آن، چگونگی تأثیر این نگرش بر پیامبر ﷺ و گروه اندک یارانش، و چگونگی رفع این آثار به دست قرآن.

This sūrah is a Makkan revelation, despite that in some copies of the Qur’ān it is said that verses 12, 17 and 114 were revealed in Madinah. A glance at these verses within the context of the sūrah shows that they occur in their perfect settings. It is difficult to imagine that the sūrah was without these verses from the outset, or that they were added later on. Besides, these verses speak about subjects that are essentially part of what Makkan revelations address, namely faith and the Quraysh’s attitude to it, how their attitude affected the Prophet and his small band of followers, and how the Qur’ān dispelled these effects.

سوره در مجموع پس از نزول سوره ۱۰، یونس، نازل شد که خود پس از سوره ۱۷، الإسراء، نازل شده بود. این امر تصویری روشن از زمان نزول آن به دست می‌دهد؛ یعنی در میانهٔ دورانی بسیار دشوار در تاریخ آغازین اسلام. پیش از آن، وفات ابوطالب، عموی پیامبر ﷺ که او را در برابر هرگونه آسیب از سوی کافران حفاظت می‌کرد، و وفات خدیجه، همسر پیامبر ﷺ که تسلی‌بخشی او یاری بزرگی برای پیامبر ﷺ بود، رخ داده بود. این دو رویداد، کافران را جسورتر و خشن‌تر در مخالفت خود ساخت، به‌ویژه پس از سفر شبانهٔ پیامبر ﷺ به بیت‌المقدس، که از آنجا به آسمان عروج کرد و در همان شب به مکه بازگشت.

The sūrah as a whole followed the revelation of Sūrah 10, Jonah, which succeeded Sūrah 17, The Night Journey. This gives us a clear idea of the timing of its revelation, in the middle of a very difficult period in the early history of Islam. It was preceded by the deaths of Abu Ţālib, the Prophet’s uncle who protected him against all harm from the unbelievers, and Khadījah, his wife whose comforting influence was of great help to the Prophet. Their deaths enabled the unbelievers to become bolder and harsher in their opposition, particularly after the Prophet’s night journey to Jerusalem, from where he ascended to heaven before returning to Makkah in the same night.

کافران آن واقعه را تا آنجا مورد تمسخر قرار دادند که برخی از مردم حتی از اسلام بازگشتند. افزون بر این، پیامبر ﷺ خدیجه را که بسیار دوستش می‌داشت، از دست داده بود و دلتنگ او بود.

The unbelievers ridiculed the event to such an extent that some people even renounced Islam. Furthermore, the Prophet missed Khadījah whom he loved dearly.

دشمنی با او و پیامش به شدیدترین حد خود رسیده بود. در واقع، تلاش‌هایش برای جلب حمایت بیشتر نتیجه‌ی اندکی داشت؛ تقریباً هیچ‌کس از مکه و حومه‌ی آن آماده‌ی پذیرش اسلام نبود. این وضع ادامه یافت تا اینکه نخستین گروه از انصار اسلام آوردند و در عَقَبه با پیامبر ﷺ بیعت کردند.

The hostility towards him and his message was at its fiercest. Indeed, his efforts to win more support yielded few results; almost no one from Makkah and its surrounding area being prepared to embrace Islam. This continued until the first group of the Anşār accepted Islam, delivering their pledges to the Prophet at `Aqabah.

ابن اسحاق روایت می‌کند:

Ibn Isĥāq reports:

هر دو، خدیجه بنت خویلد و ابوطالب، در همان سال درگذشتند. این امر برای پیامبر ﷺ سلسله‌ای از مصیبت‌ها بود، زیرا خدیجه پشتیبانی صادقانه و راستین به او می‌داد و شکوه‌هایش را می‌شنید، و عمویش تکیه‌گاه اصلی بود که حمایت و حفاظت می‌کرد و امنیت او را تضمین می‌نمود. هر دو رویداد سه سال پیش از هجرت او به مدینه رخ داد.

Both Khadījah hint Khuwaylid and Abū Ţālib died in the same year. This meant a succession of tragedies for the Prophet, because Khadījah provided him with honest and true support, and listened to his complaints, while his uncle was a mainstay of support, providing protection and ensuring his safety. Both events took place three years before his migration to Madinah.

پس از وفات ابوطالب، قریش توانستند آزارهایی به او برسانند که در زمان حیات عمویش هرگز نمی‌توانستند انجام دهند». وضع پیامبر ﷺ چنان سخت شد که فردی بدبخت او را در خیابان متوقف کرد و خاک بر سرش ریخت. پیامبر ﷺ سپس به خانه رفت و یکی از دخترانش در حالی که خاک را از سر او می‌شست، گریه می‌کرد. پیامبر ﷺ به او فرمود: «گریه نکن، دخترم. خداوند قطعاً از پدرت محافظت خواهد کرد.» او بیش از یک بار گفت: «قریش پیش از وفات ابوطالب نمی‌توانستند آسیب زیادی به من برسانند.» 14

After Abū Ţālib’s death, the Quraysh were able to cause him more trouble than they could ever perpetrate during his uncle’s life.” Things were so bad for the Prophet that a wretched person stopped him on the street and threw dust over his head. The Prophet then went home and one of his daughters was crying as she washed the dirt off his head. The Prophet said to her: “Do not cry, child. God will certainly protect your father.” He remarked more than once: “The Quraysh could not cause me much harm before Abu Ţālib’s death.” 14

المقریزی می‌گوید: «پیامبر ﷺ پس از مرگ آن دو، سختی‌ها را بسیار دید، و آن سال را سال اندوه نامید. می‌فرمود: "قریش تا زمانی که ابوطالب زنده بود، نتوانست آزار بسیاری به من برساند۔" در واقع، ابوطالب تنها حامی او در میان قبیله‌اش بود.»

Al-Maqrīzī says: “The Prophet found things too hard after their deaths, and he called that year, the year of sorrow. He used to say: ‘The Quraysh could not do me much harm until Abū Ţālib had died.’ In fact, Abū Ţālib was his only protector in his own clan.

در این دوره بود که دو سوره یونس و هود نازل شد، پس از سوره ۱۷، الإسراء، و سوره ۲۵، الفرقان. همه این سوره‌ها تصویری روشن از زمان و گستره دشمنی قریش به دست می‌دهند. در این سوره حاضر نیز تسلی‌هایی است که به پیامبر ﷺ و یارانش داده شده است.

It is during this period that the two sūrahs, Jonah and Hūd, were revealed, following Sūrah 17, The Night Journey, and Sūrah 25, The Criterion. All these sūrahs give a clear impression of the time and the extent of the Quraysh’s hostility. In this present sūrah we also have the reassurances given to the Prophet and his followers.

اینها او را در تنهایی‌اش، در میان محیطی خصمانه، تسلی می‌دهند۔

These comfort him in his loneliness in the midst of a hostile environment.

این سوره، فضای کلی و جوّ حاکم بر آن دوره را به شیوه‌های گوناگون بازتاب می‌دهد. یکی از این شیوه‌ها، مرور کلی بر پیشرفت ایمان الهی در تاریخ بشر است که از نوح آغاز می‌شود و به آخرین فرستاده، محمد ﷺ می‌رسد. این سوره روشن می‌کند که همه پیام‌ها بر یک اصل بنیادین استوار بوده‌اند: تسلیم تنها در برابر خدا، پرستش او بدون شریک قرار دادن برای او، و پیروی تنها از هدایتی که فرستادگان خدا در تسلیم و عبادت ارائه کرده‌اند. این‌ها با این باور همراه است که زندگی کنونی تنها یک آزمون است و پاداش تنها در زندگی آخرت داده می‌شود. آزادی انتخاب میان حق و باطل که خدا به انسان عطا کرده، پایه و اساس این آزمون است.

The nature and general atmosphere of the period is reflected in the sūrah in different ways. One of these is a general review of the progress of divine faith in human history, starting with Noah and leading up to the last Messenger, the Prophet Muĥammad. It makes clear that all messages were based on the same fundamental principles: submission to God alone, worshipping Him without the association of any partners, and following only the guidance provided by God’s messengers in both submission and worship. These are coupled with the belief that this present life is only a test, with the reward given only in the life to come. Freedom of choice between truth and falsehood, which God has given to man, is the basis of this test.

پیامبر ﷺ به عنوان فرستاده‌ای مبعوث شد و به او «کتابی داده شد که آیاتش استوار و به‌روشنی تفصیل یافته‌اند، از جانب حکیمی آگاه.» (آیه ۱) محتوای اساسی این کتاب چنین است:

The Prophet was sent as a messenger and given “a book, with verses which have been perfected and distinctly spelled out, bestowed on you by One who is Wise, All-aware.” (Verse 1) The basic contents of this book are:

فقط خدا را بپرستید. من از جانب او برای شما هشداردهنده و مژدهرسان هستم. از پروردگارتان آمرزش بخواهید، سپس با توبه به سوی او بازگردید، تا شما را تا مدتی معین، بهرهمندی نیکو از زندگی دهد و به هر صاحب فضلی پاداش کامل فضلش را عطا کند. و اگر روی گردانید، من بر شما از عذاب روزی بزرگ بیمناکم. بازگشت همه شما به سوی خداست و او بر هر چیزی تواناست. (آیات ۲ تا ۴)

Worship none but God. I come to you from Him as a warner and a bearer of glad tidings. Seek forgiveness of your Lord, and then turn towards Him in repentance, and He will grant you a goodly enjoyment of life for an appointed term. He will grant everyone with merit a full reward for his merit. But if you turn away, I dread for you the suffering of a great day. To God you shall all return, and He has power over all things. (Verses 2-4)

این پیام به هیچ وجه بی‌سابقه نبود. همان پیامی بود که نوح، هود، صالح، شعیب، موسی و بسیاری دیگر بدان دعوت کردند.

This was by no means an unprecedented message. It was the same as advocated by Noah, Hūd, Şāliĥ, Shu`ayb, Moses and many others.

باز هم این سوره ویژگی‌های آن دوره را بازتاب می‌دهد، زیرا فرستادگان خداوند را در برابر دشمنی، تمسخر، تهدید و آزارهای جسمی که با آن روبه‌رو می‌شدند، نشان می‌دهد. همه آنان پایداری کردند، در حالی که یقین داشتند آنچه تبلیغ می‌کنند حق است و یاری خداوند قطعاً نصیبشان خواهد شد. نتیجه این امر، هم در این زندگی و هم در زندگی آخرت، باورشان را تأیید کرد، زیرا مؤمنان نجات یافتند و کافران نابود شدند.

Again the sūrah reflects the nature of the period as it describes God’s messengers’ attitudes to the hostility, ridicule, threats and physical harm they met. They all persevered, confident that what they preached was the truth, and that God’s support would inevitably be granted. The result in this life, and indeed in the life to come, confirmed their belief when the believers were saved while the unbelievers were destroyed.

در روایت این سوره از نوح، این صحنه تصویر می‌شود:

In its account of Noah, the sūrah portrays this scene:

اشراف قومش که کافر شدند گفتند: «ما تو را جز بشری مانند خودمان نمی‌بینیم، و جز پست‌ترین و ساده‌لوح‌ترین ما که بی‌اندیشه پیروی‌ات کرده‌اند، کسی را پیرو تو نمی‌بینیم، و برای شما هیچ برتری‌ای بر ما نمی‌بینیم، بلکه شما را دروغگو می‌پنداریم.» نوح گفت: «ای قوم من! بیندیشید، اگر من بر دلیلی روشن از جانب پروردگارم باشم و او رحمتی از نزد خود به من ارزانی داشته باشد که شما از آن بی‌خبرید، آیا ما شما را به پذیرفتن آن وادار کنیم در حالی که از آن کراهت دارید؟ و ای قوم من! من در برابر این [دعوت] از شما مالی نمی‌خواهم؛ پاداش من جز بر خدا نیست. و من کسانی را که ایمان آورده‌اند طرد نمی‌کنم؛ زیرا آنان یقیناً دیدار پروردگارشان را خواهند داشت، ولی من شما را گروهی نادان می‌بینم. و ای قوم من! اگر آنان را طرد کنم، چه کسی در برابر خدا مرا یاری خواهد کرد؟ آیا پند نمی‌گیرید؟ و به شما نمی‌گویم که خزائن خدا نزد من است، و نه غیب می‌دانم، و نه می‌گویم که من فرشته‌ام؛ و نمی‌گویم کسانی را که در دیدگانتان خوار می‌نمایند، خدا هرگز خیری به ایشان نخواهد داد؛ خدا بهتر می‌داند آنچه را در دل‌های ایشان است؛ که در آن صورت، من قطعاً از ستمکاران خواهم بود.» گفتند: «ای نوح! با ما مجادله کردی و در مجادله‌ات زیاده‌روی نمودی، پس آنچه را ما را به آن وعده می‌دهی بیاور، اگر از راستگویانی.» گفت: «آن را تنها خدا برایتان خواهد آورد، اگر بخواهد، و شما نمی‌توانید [از آن] بگریزید.»

The notables of his people who disbelieved said: ‘We see you but a mortal man like ourselves. Nor can we see anyone following you except the most abject among us; those who are rash and undiscerning. We do not consider that you are in any way superior to us: indeed we think you are liars.’ Noah said: ‘Think, my people! If take my stand on a clear evidence from my Lord, and He has favoured me with grace from Himself to which you have remained blind, can we force it upon you when you are averse to it? And, my people, I ask of you no money in return; my reward rests with none but God. Nor will I drive away those who believe; they will surely meet their Lord, whereas in you I see people with no awareness [of right and wrong]. And, my people, who would protect me from God were I to drive them away? Will you not reflect? I do not say to you that God’s treasures are with me, or that I know what lies beyond the reach of human perception. Nor do I say: I am an angel. Nor do I say of those whom you eye with contempt that God will never grant them any good. God knows best what is in their hearts — for then I would indeed be a wrongdoer.’ Noah,’ they replied, you have argued with us, and argued to excess. Bring upon us that with which you have been threatening us, if you are a man of truth.’ He said: ‘Only God can bring it upon you, if He so wills. You cannot be immune.’ (Verses 27-33)

این روایت‌های تاریخی به پیامبر ﷺ نشان می‌دهند که مخالفت با پیام او، همانندِ مخالفتی است که پیامبران پیش از او نیز با آن روبه‌رو شدند. اما همه ایشان از پشتیبانی خداوند برخوردار بودند و مورد عنایت او قرار داشتند. به او دستور داده می‌شود که از کسانی که پیامش را رد می‌کنند جدا شود، همان‌گونه که پیامبران پیشین از قوم خود کناره گرفتند و حقی را که به ایشان داده شده بود دنبال کردند.

These historical accounts demonstrate to the Prophet that opposition to his message is echoed by the opposition earlier messengers received. But they all received God’s support and enjoyed His care. He is directed to separate himself from those who reject his message, in the same way as earlier messengers disassociated themselves from their own people, pursuing the truth that was given to them.

علاوه بر این، خود این روایات تاریخی دلیلی بر ادعای پیامبر ﷺ مبنی بر دریافت پیام و وحی الهی است.

Moreover, the histories given are, in themselves, proof of the Prophet’s claim to receive God’s message and revelations.

در پایان روایت سرگذشت نوح، این سوره چنین تبصره‌ای ارائه می‌دهد:

At the end of its account of Noah’s history, the sūrah provides this comment:

این‌ها از خبرهای غیب است که به تو وحی می‌کنیم. نه تو و نه قومت پیش از این آن‌ها را نمی‌دانستید. پس صبر کن، که فرجام نیک از آنِ پرهیزگاران است. (آیهٔ ۴۹)

These accounts of things that have passed We now reveal to you. Neither you nor your people knew them before this. Be, then, patient in adversity; for the future belongs to those who are God-fearing. (Verse 49)

با نزدیک شدن به پایان سوره، شرح و تفسیرهایی نسبتاً طولانی ارائه می‌شود.

As the sūrah draws to a close, fairly lengthy comments ensue:

این‌ها برخی از اخبار شهرهایی است که آن را بر تو حکایت می‌کنیم؛ برخی از آن‌ها هنوز پابرجاست و برخی دیگر درو شده‌اند. {ما بر آنان ستم نکردیم، بلکه خودشان بر خویشتن ستم کردند. و آن معبودانی که به جای خدا می‌خواندند، هنگامی که فرمان پروردگارت فرا رسید، هیچ سودی به ایشان نرساندند و جز زیان و هلاکت بر آنان نیفزودند.} چنین است گرفتن پروردگارت، آنگاه که شهرها را در حال ستمکاری می‌گیرد؛ به راستی گرفتن او دردناک و سخت است.

These are some of the accounts of past communities which We relate to you. Some still remain while others are extinct, like a field mown-down. No wrong did We do to them, but it was they who wronged themselves. Those deities of theirs which they were keen to invoke instead of God availed them nothing when your Lord’s judgement came to pass; they only added to their ruin. Such is your Lord’s punishment whenever He takes to task any community which is bent on evil-doing; His punishment is indeed grievous, severe. (Verses 100-102)

در مقدمه‌ی سوره‌ی پیشین، یونس، نوشتیم:

In the Prologue to the preceding sūrah, Jonah, we wrote:

آخرین وحی‌های مکّی‌ای که در این اثر بررسی شده‌اند، سوره‌های ۶ و ۷، یعنی «الأنعام» و «الأعراف»، هستند. اگرچه این دو سوره در ترتیب قرآنی کنار هم قرار گرفته‌اند، در ترتیب زمانی نزول، توالی یکسانی نداشتند. پس از آن‌ها در قرآن، سوره‌های ۸

The last Makkan revelations discussed in this work were Sūrahs 6 and 7, Cattle and The Heights. Although these two sūrahs are placed together in their Qur’ānic order, they did not have the same sequence in the chronological order of revelation. They are followed in the Qur’ān by Sūrahs 8

و سورههای ۹، «الأنفال» و ۱۰، «التوبة»، که ویژگیها و مضامین خاص بخش پایانیِ قرآن را که در مدینه نازل شده است در خود دارند. اکنون اما دو سورۀ مکی، «یونس» و «هود» در دست داریم که هم در ترتیب زمانی نزول و هم در ترتیب قرآنی یکسان هستند. شباهت چشمگیری میان این دو سورۀ مکیِ پیشین و این دو سورۀ حاضر، هم از نظر موضوع و هم از نظر شیوۀ ارائه، دیده میشود. سورۀ ۶، «الأنعام»، بر جوهرۀ ایمان تمرکز دارد، با منکران آن روبهرو میشود و همۀ باورها و اعمال گمراهانه را رد میکند. در مقابل، سورۀ ۷، «الأعراف»، از پیادهسازی عملیِ ایمان در زندگی بشر و رویارویی آن با جاهلیت در دورههای گوناگون تاریخ سخن میگوید. این امر دربارۀ دو سورۀ این مجلد، «یونس» و «هود»، نیز صادق است. با این حال، سورۀ ۶ از سورۀ ۱۰ با ریتم بسیار قدرتمند، ضربآهنگ تند و ظرافت صحنهپردازی و حرکت خود متمایز است.

and 9, The Spoils of War and The Repentance, which feature the special characteristics and themes of the later part of the Qur’ān revealed in Madinah. Now, however, we have two Makkan sūrahs, Jonah and Hūd, which have the same sequence in both chronological order and Qur’ānic arrangement. We note a remarkable similarity between the two earlier Makkan sūrahs and the two present ones, both in subject matter and presentation. Sūrah 6, Cattle, concentrates on the essence of faith, confronting the unbelievers with it and refuting all erring beliefs and practices. Sūrah 7, The Heights, on the other hand, speaks about the practical implementation of faith in human life and its confrontation with jāhiliyyah during different periods of history. The same is true of the two sūrahs in this volume, Jonah and Hūd. However, Sūrah 6 is distinguished from Sūrah 10 by its very powerful rhythm, quick pulse and sophistication of scene and movement.

سورۂ 10 (یونس) کا آہنگ زیادہ نرم اور منظر و حرکت کا بہاؤ زیادہ سہل ہے۔ سورۂ 7 (الاعراف) اور سورۂ 11 (ہود) موضوع، انداز اور آہنگ میں نمایاں مشابہت رکھتی ہیں۔ تاہم، قرآن کی ہر سورہ کا اپنا مزاج، خصوصی پہلو اور امتیازی خصوصیات ہیں۔

Sūrah 10, on the other hand, has a more relaxed rhythm and easy flow of scene and movement. Sūrahs 7 and 11, The Heights and Hūd display great similarity in theme, presentation and rhythm. Nevertheless, every sūrah in the Qur’ān has its own character, special features and distinctive properties.

این سوره انگیزه‌های قوی و هشدارهای سختی دارد. برای کسانی که با پاسخ مثبت به دعوت به تسلیم شدن در برابر خدای یگانه، پاداش بهترین‌ها را در این زندگی و در زندگی آخرت می‌یابند، وعده‌ی برخورداری از بهترین‌ها داده می‌شود. این سوره وعده‌ی بسیاری از آنچه برای بشریت نیک و سودمند است را می‌دهد. همچنین از از دست دادن همه‌ی خوبی‌ها در این زندگی یا در آخرت هشدار می‌دهد و برای کسانی که از پیام الهی روی می‌گردانند، عذاب فوری یا به تأخیر افتاده را تهدید می‌کند. این سوره توضیح می‌دهد که رهبران ستمگر کسانی که پیام را رد می‌کنند، پیروان خود را پاداش می‌دهند؛ به این صورت که آنان را به سوی جهنم می‌برند. (نگاه کنید به آیات ۱۵-۲۴، ۵۲، ۵۷، ۹۶-۹۹ و غیره.)

The sūrah provides strong incentives and gives stern warnings. There is the incentive of enjoying the best in this life and in the life to come for those who respond positively to the call to submit to God alone. It promises much of what is good and beneficial for humanity. It also warns against forfeiting all that is good in this life or in the hereafter, and threatens immediate or deferred punishment for those who turn their backs on the divine message. It explains that the tyrannical leaders of those who reject the message reward their followers by leading them to hell. (See verses 15-24, 52, 57, 96-99, etc.)

طولانی روایات تاریخی تأیید می‌کنند که هم وعده‌ها و هم هشدارهای الهی در طول مسیر ایمان الهی تحقق می‌یابند. این روایات نابودی کافران و نجات مؤمنان را برجسته می‌سازند. صحنه طوفانی که قوم نوح را نابود کرد به‌ویژه تأثیرگذار است و آهنگ نیرومند سوره در همین‌جا به اوج خود می‌رسد. (نگاه کنید به آیات ۳۶ تا ۴۴)

The long historical accounts confirm that both the incentives and warnings are fulfilled throughout the course of divine faith. It highlights the destruction of the unbelievers and the salvation of the believers. The flood scene that destroyed Noah’s people is particularly effective, and it is here that the sūrah’s powerful rhythm reaches its zenith. (See verses 36-44)

این سوره همچنین نشان می‌دهد که نفس انسان چگونه به رویدادهایی واکنش نشان می‌دهد که نعمت یا سختی به همراه دارند. کسانی که به ایمان کفر می‌ورزند و با گستاخی و سرکشی، عذاب خود را شتاب می‌بخشند، به داوری حتمی خود، و به اندوهشان هنگامی که از آسایش و تنعم‌های خود محروم می‌شوند، و به غرورشان هنگامی که سختی از آنان برداشته می‌شود و نعمت‌ها بار دیگر به سویشان روی می‌آورد، نشان داده می‌شوند:

The sūrah also portrays how the human soul responds to events that bring blessings or hardship. Those who reject the faith and who hasten their own punishment in reckless defiance are shown their inevitable judgement, their grief when they are deprived of their comforts and luxuries, and their arrogance when their hardship is lifted and blessings again come their way:

اگر عذاب ایشان را تا مدتی معین به تأخیر اندازیم، قطعاً خواهند گفت: «چه چیز آن را باز می‌دارد؟» آن روز که به سراغشان آید، هیچ‌کس نخواهد توانست آن را از ایشان بازگرداند، و آنچه را که استهزا می‌کردند، ایشان را فرا خواهد گرفت. و انسان چنین است: اگر از رحمت خود به او بچشانیم، سپس آن را از او بازستانیم، سخت نومید و سخت ناسپاس می‌شود. و اگر پس از رنجی که به او رسیده، آسایش و نعمت را به او بچشانیم، قطعاً خواهد گفت: «همهٔ سختی‌ها از من دور شد»، و شادمان و فخرفروش می‌گردد. اما کسانی که صبر می‌ورزند و کارهای شایسته انجام می‌دهند، چنین نیستند. آنان را آمرزش و پاداشی بزرگ است.