در این متن بلند، نگاهی گذرا به تاریخ کاروان ایمان داریم که پیامبران رهبران آن بوده‌اند و کردارشان نشانه‌گذار راه آن است. شرحی مفصل از آنچه در این مسیر باید انتظارش را داشت در اختیار ما می‌گذارد. این تاریخ ایمان است و نحوه‌ی خطاب آن به بشریت در سفر درازش بر این کره‌ی خاکی. ایمان هر بار که انسان‌ها از راه راست، همان که خداوند مقرر کرده، منحرف شده و به دنبال راه‌های دیگر، وسوسه‌شده از سوی برآوردن خواسته‌های نفسانی، می‌روند، خطاب خود را به آنان عرضه می‌کند. این شیطان است که کینه‌ی خود را نسبت به بشر فرو می‌نشاند، تهدیدهایش را عملی می‌سازد و آدمیان را از طریق همین خواسته‌ها، همچون کشیدن از یقه، به سوی جهنم می‌برد. در جبهه‌ی مقابل، کاروان بزرگوار پیامبران و فرستادگان، برای بشریت راهنمایی پیش می‌نهد، به او نور می‌بخشد و چشم‌انداز سعادت بی‌پایان در بهشت را پیش رویش می‌گشاید و از نیرنگ‌های دشمن دیرینه و ملعونش، شیطان، برحذر می‌دارد.

In this long passage we have a glimpse of the history of the procession of faith, with the prophets as its leaders and their actions marking its way. We have a detailed account of what is to be expected along this road. It is the history of faith and how it addresses itself to humanity as it travels along its long journey on this planet. It makes its address every time human beings stray away from the straight path, laid down by God, in order to follow other paths, tempted by the fulfilment of carnal desires. It is indeed Satan who seeks to satisfy his grudge against mankind, fulfil his threats and lead human beings by the collar, through these desires, to hell. In the opposite camp, the noble procession of prophets and messengers hold out guidance for humanity, give it light and present it with the prospect of endless happiness in heaven, warning it against the schemes of its old, accursed enemy, Satan.

این صحنه‌ای شگفت‌انگیز است که نبردی دیرینه را به تصویر می‌کشد؛ نبردی که تمام زندگی را دربرمی‌گیرد و در سراسر مسیر این سفر ادامه دارد. تاریخ بشر از این رو چنین پیچیده است که انسان دارای سرشتی دوگانه و ساختاری بسیار پیچیده و ظریف است.

It is an awesome scene portraying the age-old struggle that encompasses the whole of life and continues along the whole length of the journey. Human history is so complex because man has a dual nature and a highly sophisticated constitution.

او از دو عنصر کاملاً متفاوت ساخته شده است که به اراده خدا با یکدیگر گرد هم آمده‌اند: گِلی که او از آن سرشته شده و دمِ روحِ الهی که این گِل را به انسانی تبدیل کرده است. این موجودِ یگانه، با سرشت یگانه‌اش، پیش می‌رود و با عناصری بسیار پیچیده و متقابلاً تأثیرگذار، و نیز با جهان‌های گوناگون سروکار دارد. او با ذاتِ الهی، با اراده‌ی او، با قدرت قاهره‌اش، با فضل بی‌کران و رحمت آیندهٔ او سروکار دارد. همچنین با جامعهٔ عالیِ ملکوتی، یعنی فرشتگان، و با شیطان و قبیله‌اش سروکار دارد. افزون بر این، با این جهان و قوانین حاکم بر آن، و نیز با موجودات زنده‌ی این زمین، و با دیگر انسان‌ها سروکار دارد. او در تمام این برخوردها، بر همین سرشت انسانی تکیه می‌کند؛ سرشتی که استعدادها و توانایی‌هایش نیز یاری‌اش می‌دهند، و این استعدادها ممکن است او را در یک جهت یا در جهت‌های متضاد بکشانند.

He is made of two totally different elements, brought together by God’s will: the clay of which he is made and the breath of the divine spirit which made of this clay a human being. This unique being moves along, with his unique nature, and deals with highly complicated and mutually interactive elements, as well as different worlds. He deals with the Divine Being, His will, irresistible might, boundless grace and forthcoming mercy. He also deals with the Supreme Society, the angels, and with Satan and his tribe. Furthermore, he deals with this world and its operative laws, as well as the living things on this earth; and with other human beings. In all his dealings, he relies on this same human nature, served also by his talents and abilities that may pull in one or opposite directions.

در این شبکهٔ پیچیدهٔ پیوندها و روابط است که تاریخ بشر شکل می‌گیرد؛ تاریخی که تحت تأثیر نیرومندی‌ها و ناتوانی‌های انسان، هدایتی که دریافت می‌کند، پارسایی‌ای که می‌کوشد آن را حفظ کند، تماس‌هایش با این جهان و با جهان آن‌سوی آن، و داد و ستدش با مادی و معنوی در این هستی، و در نهایت با خواست خدا قرار دارد. تاریخ او از همهٔ این داد و ستدها شکل می‌گیرد، و باید در پرتو این پیچیدگی بسیار، تاریخ او تبیین شود.

It is in this complicated multitude of links and relations that human history is formed, influenced by man’s strengths and weakness, the guidance he receives, the righteousness he tries to maintain, his contacts with this world and with the world beyond, and his dealings with the material and the spiritual in this universe, and ultimately with God’s will. It is from all these dealings that his history is formed, and in the light of this extreme complexity that his history should be explained.

کسانی که می‌کوشند تاریخ بشر را یا بر حسب عوامل اقتصادی، یا سیاسی، زیستی، معنوی، روانشناختی یا عقلانی تبیین کنند، تنها به یک جنبه از عناصر متقابلی می‌نگرند که بر انسان اثر می‌گذارند، یا به جهان‌های کاملاً جدا از هم که او با آن‌ها سروکار دارد.

Those who try to explain human history in either economic, political, biological, spiritual, psychological or rational terms look only at one aspect of the interactive elements that influence man, or the distinctly separate worlds with which he deals.

تنها توضیح اسلامی از تاریخ بشر است که چنین دیدگاه گسترده‌ای دارد، که تمام این پیچیدگی را در بر می‌گیرد و تاریخ بشر را در چنین چشم‌اندازی می‌نگرد.

Only the Islamic explanation of human history takes such a broad view which encompasses all this complexity and looks at human history in such a perspective.

در صحنهٔ نخست آفرینش، که پیش‌تر به آن نگاه کردیم، همهٔ جهان‌ها و عناصر، آشکار و نهان، که انسان ناگزیر با آن‌ها روبه‌رو خواهد شد، در همان لحظهٔ نخست حاضر بودند.

Here we have some real scenes of this greatly complex history. In the first scene of creation, at which we have already looked, all the worlds and the elements, apparent and hidden, which man will have to deal with were present right in the first moment.

ما توانایی‌های اساسی‌ای را که به انسان داده شده دیدیم، و کرامت او در جامعهٔ برتر، آنگاه که فرشتگان مأمور شدند در برابرش سجده کنند و خود خداوند از آفرینش او خبر داد. همچنین ناتوانی او را دیدیم و اینکه دشمنش چگونه از آن بهره برد. فرود آمدنش به زمین را دیدیم و اینکه چگونه باید با عناصر زمین و قوانین طبیعت، آن‌گونه که در آن جاری است، روبه‌رو شود.

We have seen the essential abilities given to man, and his honour in the Supreme Society, when the angels were ordered to prostrate themselves to him and God Himself announced his birth. We have also seen his weakness and how it has been exploited by his enemy. We have seen his fall to earth and how he has to deal with its elements and the laws of nature as they operate in it.

ما دیدیم که انسان هنگامی که به زمین فرود آمد، مؤمنی بود به پروردگارش، که از او طلب آمرزش می‌کرد و پیمان خلافتش در زمین را می‌داد؛ پیمانی که او را ملزم می‌کرد به پیروی از هدایتی که از پروردگارش دریافت می‌کند، و نه پیروی از شیطان یا هوای نفس خویش. برای آنکه او در وفای به این پیمان یاری شود، تجربه‌ی نخست به او عطا شد. زمان گذشت و انسان می‌بایست در دریای هستی شنا کند، در حالی که امواج او را این سو و آن سو می‌بردند. همه‌ی عناصر پیچیده‌ای که هم در درون او و هم در جهان هستی وجود دارند، همچنان بر زندگی او تأثیر می‌گذاشتند. در اینجا می‌بینیم که او به وضعیتِ نادانی، یا جاهلیت، کشانده شده است. درست است که انسان ممکن است فراموش کند یا بر اثر ضعفش مغلوب شود. این امر به دشمنش، شیطان، قدرت می‌بخشد، و از این رو انسان باید نجات یابد.

We then saw that as man fell to earth, he was a believer in his Lord, appealing for forgiveness, and giving the pledge of his vicegerency on earth, which committed him to follow the guidance that he would receive from his Lord and not to follow Satan or his own caprice. In order to help him fulfil that pledge, the first experience was granted to him. Time passed and man had to swim in the sea of the universe, with waves taking him this way and that. All the complicated elements both within him and in the universe continued to have an impact on his life. Here we see him having been led to a state of ignorance, or jāhiliyyah. It is true that man may forget or he overcome by his weakness. That gives power to his enemy, Satan, and hence man must be rescued.

هنگامی که انسان به زمین فرود آمد، توبه کرد و برای گناهش آمرزش خواست و عهد بست که از هدایت پیروی کند و همواره به یگانگی خدا ایمان داشته باشد. اما اکنون می‌بینیم که او بسیار دور شده و برای خدا شریک قرار می‌دهد. او از مسیر خود بسیار دور افتاده، با این حال هنوز هدایتی را در اختیار دارد که می‌تواند او را به راه بازگرداند. او پیام الهی را در اختیار دارد. راستی، رحمت خداوند چنین حکم کرده است که انسان هرگز بی‌هدایت رها نشود.

When man fell to earth, he repented and sought forgiveness for his sin, pledging to follow guidance and always to believe in God’s oneness, but here we find him having strayed far away, associating partners with God. He has been thrown far off course, but he has still the guidance which could bring him back. He has the divine message. Indeed God’s mercy has dictated that man is never left without guidance.

در این سوره، کاروان ایمان را با پرچم‌داران آن می‌بینیم: فرستادگان بزرگوار خدا، نوح، هود، صالح، لوط، شعیب، موسی و محمد ﷺ، که درود بر همه‌ی ایشان باد. می‌بینیم که این فرستادگان گرامی با راهنمایی خدا می‌کوشند تا انسان‌ها را از لبه‌ی پرتگاهی که شیطان می‌کوشد ایشان را در آن فرو برد، نجات دهند. در اینجا صحنه‌های نبرد میان هدایت و گمراهی، حق و باطل، و فرستادگان گرامی با شیطان‌های جن و انس به تصویر کشیده شده است. همچنین در هر مرحله می‌بینیم که کافران نابود می‌شوند و مؤمنان نجات می‌یابند.

Here in this sūrah we see the procession of faith, with its standard bearers, God’s noble messengers, Noah, Hūd, Şāliĥ, Lot, Shu`ayb, Moses and Muhammad peace be upon them all. We see how these noble messengers try, by God’s guidance, to rescue mankind from the precipice into which Satan attempts to sink them. Scenes of the struggle between guidance and error, truth and falsehood, the noble messengers and the evil ones from among the jinn and humans are portrayed here. We also see at every stage how the unbelievers are destroyed and how the believers are rescued.

در قرآن همیشه داستان‌ها به ترتیب زمانی نقل نمی‌شوند، اما در این سوره چنین است، زیرا سوره نگاهی گذرا به مسیری می‌افکند که بشریت از آغاز آفرینش نخستین خود پیموده است. همچنین این سوره تصویر می‌کند که کاروان ایمان چگونه می‌کوشد انسان را هر بار که از راه راست دور می‌افتد نجات دهد. هنگامی که به این صحنه‌ی گسترده می‌نگریم، خطوط کلی معینی را می‌توان تشخیص داد که پیش از بررسی دقیق این بخش، شایسته است به‌طور مختصر درباره‌ی آن‌ها بحث شود.

It is not always that stories are related in the Qur’ān according to chronological order, but here in this sūrah they are, because the sūrah gives a glimpse of the line followed by humanity ever since its first creation. It also portrays how those in the procession of faith try to rescue man every time he strays far away from the right path. As we look at this panoramic scene we can detect certain broad lines which deserve to be discussed briefly before we look at the passage in detail.

۱. انسانها اغلب از همان مسیر هدایتی که از آن آغاز کردهاند منحرف میشوند تا در وضعیت جهالت یا جاهلیت فرو روند، وضعیتی که با شریک قرار دادن برای خدا مشخص میشود. این امر در نتیجه تعامل عناصر پیچیدهای است که در سرشت خود انسان وجود دارد و عناصری که او باید با آنها سروکار داشته باشد. هنگامی که این وضعیت پیش میآید، خدا پیامبری را به سوی انسانها میفرستد که همان حقیقتی را برایشان تبیین میکند که پیش از فرو افتادن در جاهلیت داشتند. برخی از ایشان خود را به نابودی میکشانند، در حالی که برخی دیگر با بازگشت به حقیقت ایمان میتوانند خویشتن را نجات دهند.

1. Human beings often stray from the path of guidance from where they started in order to sink into a state of ignorance, or jāhiliyyah, that is characterized by associating partners with God. This happens as a result of the interplay of the complex elements that exist in man’s own constitution and the elements which he has to deal with. When this state of affairs is reached, God sends a messenger to human beings explaining to them the very same truth they had had before sinking into jāhiliyyah. Some of them write their own destruction, while others are able to spare themselves by returning to the truth of faith.

اینان کسانی هستند که می‌پذیرند که خدای یگانه‌ای دارند و تنها در برابر او، با رضایت و تمام‌وکمال، تسلیم می‌شوند. آنان به پیامبرشان گوش فرا می‌دهند، آنگاه که به ایشان می‌گوید: «ای قوم من، تنها خدا را بپرستید؛ جز او هیچ معبودی برای شما نیست.» (آیات ۵۹، ۶۵، ۷۳، ۸۵) این در واقع جوهر دین الهی در سراسر تاریخ بشر است. هر پیامبری همین پیام را به قوم خود رساند؛ قومی که در دام نقشه شیطان افتاده بودند و شریکانی برای خدا قرار داده بودند، هرچند این شریکان در جامعه‌های مختلف جاهلیت متفاوت بودند. این حقیقت بنیادین، هسته اصلی نبرد میان حق و باطل است. نگرش مردم به این واقعیت اساسی است که آنان را در زمره کسانی قرار می‌دهد که هلاک می‌شوند، یا کسانی که به یاری خدا نجات می‌یابند. قرآن بیان می‌کند که همه این پیامبران این حقیقت اساسی را به زبان‌های گوناگون خود بیان کردند، و همان عبارت را در همه جا به کار بردند: «ای قوم من، تنها خدا را بپرستید؛ جز او هیچ معبودی برای شما نیست.» این امر بر یگانگی دین الهی در طول تاریخ، حتی در بیان لفظی آن، تأکید می‌کند. خود این عبارت چنان دقیق است که جوهر ایمان را بیان می‌کند، و تکرار کاربرد آن، یگانگی این ایمان را به شکلی بسیار ملموس نشان می‌دهد. این امر فی‌نفسه بسیار قابل توجه است.

These are the ones who accept that they have a single God and submit willingly and totally to Him alone. It is they who listen to their messenger as he says to them: “My people, worship God alone: you have no deity other than Him.” (Verses 59, 65, 73, 85) This is indeed the essence of the divine faith throughout human history. Every messenger preached this same message to his people who had succumbed to Satan’s design and associated partners with God, although these partners may differ in different jāhiliyyah societies. It is this basic truism that is at the core of the battle between truth and falsehood. It is people’s attitudes to this basic fact that puts them in the camp of those who are destroyed, or those who are saved by God. The Qur’ān relates how all these messengers expressed this essential fact in their various languages, using the same wording throughout: “My people, worship God alone: you have no deity other than Him.” This serves to emphasize the unity of the divine faith throughout history, even in its verbal expression. The wording itself is so precise in expressing the essence of faith, and its repeated usage portrays in a very tangible way the unity of this faith. This is in itself significant.

کاروانِ ایمان که پیامبران بزرگواری که خداوند برای بشریت فرستاده است آن را رهبری می‌کنند، در این سوره به روشنی به نمایش گذاشته شده است. پیش از آن، کاروان بزرگ‌تر ایمان در کل هستی قرار دارد: «پروردگارِ شما خدایی است که آسمان‌ها و زمین را در شش دوران آفرید و سپس بر عرش استقرار یافت. روز را با شبی که به سرعت از پی آن می‌آید می‌پوشاند. خورشید و ماه و ستارگان به فرمان او مسخّرند. آگاه باشید که آفرینش و فرمان تنها از آنِ اوست. بزرگ و پربرکت است خداوند، پروردگار جهانیان.» (آیهٔ ۵۴)

The procession of faith, led by the noble messengers God has sent to mankind, is clearly demonstrated in the sūrah. This is preceded by the greater procession of faith in the whole universe: “Your Lord is God who has created the heavens and the earth in six aeons, and is established on the throne. He covers the day with the night in swift pursuit. The sun, the moon and the stars are made subservient to His command. Surely all creation and all authority belong to Him. Blessed is God, the Lord of the worlds.” (Verse 54)

تمام پیامبرانی که از جانب خدا فرستاده شدند، به تسلیم شدن در برابر آفریدگار برتری فراخواندند که آسمان‌ها و زمین را آفرید، و بر عرش استقرار یافت، و شب را برای تعقیب روز قرار داد، و خورشید و ماه و ستارگان را به حرکت درآورد و آن‌ها را مسخر فرمان خود ساخت. اوست که همه چیز را آفریده و بر همه چیز اقتدار دارد. بی‌تردید، پیامبران او تمام انسان‌ها را به تسلیم شدن در برابر خدا، پروردگار جهانیان، فرا می‌خوانند و می‌کوشند تا بشر را از نیرنگ‌های شیطان که می‌کوشد انسان‌ها را از خدا منحرف کند و به حالت جهل بکشاند، نجات دهند. این حالت شکل‌های بی‌شماری دارد، اما همه این شکل‌ها در این ویژگی مشترک‌اند که شریک برای خدا قرار می‌دهند و ادعا می‌کنند که در ربوبیت با او شریک‌اند.

All messengers sent by God advocated submission to the Supreme Being who created the heavens and the earth, and established Himself on the throne, and who set the night to pursue the day, and set the sun, moon and stars in motion making them subservient to His will. It is He who has created all and possesses authority over all. Indeed, His messengers call on all mankind to submit to God, the Lord of all the worlds, striving to save mankind from Satan’s schemes who endeavours to divert humanity away from God and to a state of ignorance. That state has endless forms, but all these forms have in common the characteristic of associating partners with God, claiming that they share Lordship with Him.

روش قرآنی غالباً خضوع جهان هستی در برابر خداوند را با فراخواندن انسان به هماهنگی با جهان هستی و تسلیم شدن در برابر خدا، همان‌گونه که بقیهٔ جهان هستی تسلیم شده است، پیوند می‌دهد؛ جهانی که به اراده‌ی او به حرکت درآمده است. این حقیقت جهانی بی‌تردید دل انسان را به شدت تکان می‌دهد و از درون او را برمی‌انگیزد تا در این تسلیم داوطلبانه شریک شود، تا مبادا تنها نغمه‌ی ناهماهنگ در کل نظام هستی باشد.

The Qur’ānic method often links the submission of the universe to God and the call on people to be in harmony with the universe and to submit to God as the rest of the universe has done and by whose will the universe is set in motion. This universal fact is bound to violently shake man’s heart, urging him from within to join in this willing submission, in order not to be the only odd note in the whole universal system.

ما نوح را به سوی قومش فرستادیم، و او گفت: «ای قوم من، تنها خدا را بپرستید: جز او معبودی برای شما نیست. از آن بیم دارم که عذابی در روزی هولناک بر شما فرود آید.» بزرگان قومش پاسخ دادند: «قطعاً می‌بینیم که تو در گمراهی آشکاری.» گفت: «ای قوم من، من در گمراهی نیستم، بلکه فرستاده‌ای از جانب پروردگار جهانیانم. پیام‌های پروردگارم را به شما می‌رسانم و خیرخواهی‌ام را برای شما انجام می‌دهم، و از جانب خدا چیزی را می‌دانم که شما نمی‌دانید. آیا تعجب می‌کنید که یادآوری‌ای از جانب پروردگارتان به سوی شما، به واسطه مردی از خودتان آمده تا شما را هشدار دهد، و تا از بدی‌ها بپرهیزید و مشمول رحمت او شوید؟» اما آنان او را تکذیب کردند، پس او و کسانی را که با او بودند در کشتی نجات دادیم، و کسانی را که آیات ما را تکذیب کرده بودند غرق کردیم. قطعاً آنان مردمی کور دل بودند.

We sent Noah to his people, and he said: “My people, worship God alone: you have no deity other than Him. I fear lest suffering befall you on an awesome day.” The great ones among his people replied: “We certainly see that you are in obvious error. “Said he: “My people, I am not in error, but I am a Messenger from the Lord of all the worlds. I am delivering to you my Lord’s messages and giving you sincere counsel, for I know [through revelation] from God what you do not know. Do you think it strange that a reminder from your Lord should come to you through a man from among yourselves, so that he might warn you, and that you may keep away from evil and be graced with His mercy?” But they accused him of lying, so We saved him together with all those who stood by him, in the ark, and caused those who rejected Our revelations to drown. Surely they were blind people. (Verses 59-64)

این روایت تاریخی نخست، شرحی کوتاه از سرگذشت نوح به دست می‌دهد. این شرح جزئیاتی را که در جای دیگر قرآن آمده و در سوره‌های هود و نوح به سبب موضوع اصلی بحث لازم است، در بر نمی‌گیرد. هدف اصلی آوردن آن در اینجا، توصیف ویژگی‌های اصلی است که پیش‌تر درباره آنها بحث شد: ماهیت ایمان، چگونگی ابلاغ پیام خدا، پذیرش آن از سوی مردم، واکنش پیامبر به پاسخی که دریافت می‌کند، و سرانجام فرود آمدن عذابی که از آن هشدار داده شده بود. از این رو، تنها آن بخش‌هایی از داستان که این نکات را روشن می‌کند، در اینجا آورده شده است، بر پایه شیوه کلی روایت‌های تاریخی قرآن.

This first historical account gives us a brief history of Noah. It does not include the details given elsewhere in the Qur’ān where these are required by the main theme under discussion in Sūrahs, Had and Noah. The main purpose of giving it here is to describe the main features which we have already discussed, the nature of faith, how to deliver God’s message, how people receive it and the messenger’s reaction to the response he gets, and finally the infliction of the punishment against which they were warned. Hence, only those aspects of the story which outline these points are mentioned here, following the general method of Qur’ānic historical accounts.

تاریخ جلو می‌رود و این سوره به مرحلهٔ دیگری می‌رسد. اکنون با قوم عاد روبه‌رو می‌شویم، کسانی که پیامبر هود به سوی ایشان فرستاده شد.

History moves along and the sūrah moves on to another stage. We are now face to face with the people of `Ād, to whom the Prophet Had was sent.

و به سوی عاد برادرشان هود را [فرستادیم]. گفت: «ای قوم من، تنها خدا را بپرستید، جز او معبودی برای شما نیست. آیا پس پرهیزگار نخواهید بود؟» اشراف قومش که کافر شده بودند گفتند: «ما آشکارا می‌بینیم که تو کم‌خرد هستی، و قطعاً گمان می‌کنیم که تو از دروغگویانی.» [هود] گفت: «ای قوم من، من کم‌خرد نیستم، بلکه فرستاده‌ای هستم از سوی پروردگار جهانیان. پیام‌های پروردگارم را به شما می‌رسانم و خیرخواه و امین شما هستم. آیا تعجب می‌کنید که یادآوری‌ای از جانب پروردگارتان به دست مردی از خودتان به سوی شما آمده تا شما را هشدار دهد؟ به یاد آورید که او شما را جانشینان قوم نوح قرار داد و در آفرینش، شما را بیشتر از دیگران برتری بخشید. پس نعمت‌های خدا را به یاد آورید، باشد که رستگار شوید.» گفتند: «آیا نزد ما آمده‌ای تا ما را فراخوانی که تنها خدا را بپرستیم و آنچه را پدرانمان می‌پرستیدند رها کنیم؟ پس اگر از راستگویانی، آنچه را که ما را به آن تهدید می‌کنی، بیاور.» [هود] گفت: «پلیدی و خشم پروردگارتان بر شما فرود آمده است. آیا با من بر سر نام‌هایی مجادله می‌کنید که خود و پدرانتان آن‌ها را ساخته‌اید و خدا هیچ دلیلی بر آن‌ها نفرستاده است؟ پس منتظر بمانید، من هم با شما منتظرم.» پس ما به رحمت خود، او و کسانی را که با او بودند نجات دادیم و ریشه کسانی را که آیات ما را تکذیب کردند و ایمان نیاوردند، برکندیم.

And to `Ād [We sent] their brother Hūd. He said: “My people, worship God alone, you have no deity other than Him. Will you not, then, be God-fearing.’” Said the great ones among his people who disbelieved: “We clearly see that you are weakminded, and, truly, we think that you are a liar.” Said [Hūd]: “Weak-minded I am not, my people’, he said: “I am a Messenger from the Lord of all the worlds. I am delivering to you my Lord’s messages and giving you sincere and honest counsel. Do you think it strange that a reminder from your Lord should come to you through a man from among yourselves, so that he might warn you? Do but remember that He has made you successors of Noah’s people, and given you a larger stature than other people. Remember, then, God’s favours so that you may attain success.” They answered: `Have you come to tell us to worship God alone, and give up what our forefathers used to worship? Bring about, then, whatever you are threatening us with, if you are a man of truth.” Said [Hūd]: “You are already beset by loathsome evil and by your Lord’s condemnation. Are you arguing with me about some names you and your forefathers have invented, and for which God has given no warrant? Wait, then, if you will. I too am waiting.” So, by Our grace, We saved him together with all those who stood by him, and We wiped out the last remnant of those who denied Our revelations and would not believe. (Verses 65-72)

و به قوم ثمود [فرستادیم] برادرشان صالح را. او گفت: «ای قوم من، تنها خدا را بپرستید؛ جز او هیچ معبودی برای شما نیست. از جانب پروردگارتان دلیلی روشن برای شما آمده است. این ماده‌شتری که از آنِ خداست، نشانه‌ای برای شماست؛ پس او را رها کنید تا در زمین خدا بچرد و به او آزاری نرسانید، که مبادا عذابی دردناک شما را فرا گیرد.

And to Thamūd [We sent) their brother Şāliĥ. He said: ‘My people, worship God alone: you have no deity other than Him. Clear evidence of the truth has come to you from your Lord. This she-camel belonging to God is a token for you, so leave her alone to pasture on God’s earth and do her no harm, lest grievous punishment befall you.

به یاد آورید که او شما را جانشینان عاد قرار داد و در زمین استوار ساخت. در دشت‌های آن کاخ‌هایی برای خود می‌سازید و در کوه‌ها خانه‌هایی می‌تراشید. پس نعمت‌های خدا را به یاد آورید و در زمین فساد نکنید.» اشراف و بزرگان قومش که به‌سبب تکبّر خود بر کسانی که ضعیف شمرده می‌شدند می‌بالیدند، به مؤمنانِ میان آنان گفتند: «آیا واقعاً می‌دانید که صالح فرستاده‌ای از جانب پروردگارش است؟» گفتند: «ما به آنچه او به آن فرستاده شده ایمان داریم.» متکبّران گفتند: «ما به آنچه شما بدان ایمان دارید کافریم.» آنان ماده‌شتر را پی کردند و از فرمان پروردگارشان سرپیچی کردند و گفتند: «ای صالح، اگر واقعاً از فرستادگان (خدا) هستی، آن عذابی را که ما را به آن وعده می‌دادی بیاور.» پس زلزله‌ای ایشان را فرا گرفت و بامدادان در خانه‌های خود، بی‌جان بر زمین افتاده بودند. او از ایشان روی برتافت و گفت: «ای قوم من، پیام پروردگارم را به شما رساندم و خیرخواهانه اندرزتان دادم، اما شما خیرخواهان را دوست ندارید.» (آیات ۷۳ تا ۷۹)

Remember that He has made you the successors of `Ād and settled you firmly in the land. You build for yourselves palaces on its plains and carve out houses on the mountains. Remember, then, God’s favours and do not go about spreading corruption in the land.” The great ones among his people who gloried in their arrogance towards all who were deemed weak, said to the believers among them: “Do you really know that Şāliĥ is a Messenger sent by his Lord?” They answered: “We do believe in the message he has been sent with.” The arrogant ones said: “For our part, we reject what you believe in.” They cruelly slaughtered the she-camel, and insolently defied the commandment of their Lord, and said: “Şālīĥ, bring about the (punishment) with which you have threatened us, if you are truly one of (Gods) messengers.” Thereupon an earthquake overtook them and the morning found them lying lifeless on the ground in their very homes. He turned away from them, and said: `My people, I delivered to you my Lord’s message and counselled you sincerely, but you do not like those who give sincere counsel.” (Verses 73-79)

این نیز فصلی دیگر از تاریخ بشریت است؛ فرورفتنی دیگر در جهالت و رویارویی میان حق و باطل که با نابودی دیگری از کافران پایان می‌یابد.

This is yet another episode in the history of mankind. Yet another sinking into ignorance and a confrontation between the truth and falsehood that ends in another destruction of the unbelievers.

با گذشت تاریخ به زمان پیامبر ابراهیم (علیه‌السلام) می‌رسیم، اما سوره در اینجا به سرگذشت ابراهیم نمی‌پردازد، زیرا تنها می‌خواهد سرنوشت آن امت‌هایی را بیان کند که پیام الهی را رد کردند. این موضوع با آیه چهارم سوره همخوان است که می‌فرماید: {وَكَمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا فَجَاءَهَا بَأْسُنَا بَيَاتًا أَوْ هُمْ قَائِلُونَ} «و چه بسیار شهرهایی را که نابودشان کردیم، و عذاب ما شبانگاه یا در حالی که به استراحت نیمروز مشغول بودند، به آنان رسید.» (آیه ۴) این داستان‌های امت‌های پیشین، جزئیاتی از آنچه این بیان کلی به آن اشاره دارد، ارائه می‌دهند. قوم ابراهیم به سبب آن نابود نشدند که پیامبر ابراهیم (علیه‌السلام) از پروردگارش نخواست که آنان را هلاک کند، بلکه او قوم خود و معبودهایی را که به جای خدا می‌پرستیدند رها کرد. در اینجا گزارشی کوتاه از داستان قوم لوط می‌آوریم که برادرزاده و هم‌عصر ابراهیم بود، زیرا این داستان در بردارنده هشدار دادن، رد شدن از سوی کافران و هلاکت است و بدین ترتیب با محور اصلی سوره همخوانی دارد.

As history moves on we come to the time of the Prophet Abraham (peace be upon him), but the sūrah does not refer here to Abraham’s history, because it only wants to discuss the fate of those nations who rejected the divine message. This is in line with the fourth verse in the sūrah which says: “How many a community have We destroyed, with Our punishment falling upon them by night, or at midday while they were resting.” (Verse 4) These stories of earlier communities give some details of what this statement sums up. Abraham’s people were not destroyed because the Prophet Abraham (peace be upon him) did not request his Lord to destroy them. Instead, he abandoned them and the deities they worshipped instead of God. We have here a brief account of the story of the people of Lot, who was Abraham’s nephew and contemporary, because the story involves giving warnings, rejection by unbelievers, and destruction. It thus fits in with what the sūrah is all about.

و لوط برای قومش گفت: «آیا زشتکاری‌ای را انجام می‌دهید که هیچ‌کس در جهان پیش از شما آن را انجام نداده است؟ شما با شهوت به‌جای زنان به مردان روی می‌آورید.»

And Lot said to his people: “Will you persist in the indecencies none in all the world had ever committed before you? With lust you approach men instead of women.

بیقین تم مردوں کے پاس شہوت سے آتے ہو، عورتوں کو چھوڑ کر، بلکہ تم حد سے گزر جانے والے لوگ ہو۔ اور اُس کی قوم کا جواب صرف یہ تھا کہ: "انہیں اپنی بستی سے نکال دو، یہ ایسے لوگ ہیں جو پاک دامن بننا چاہتے ہیں۔" پھر ہم نے اُسے اور اُس کے گھر والوں کو بچا لیا، سوائے اُس کی بیوی کے، وہ پیچھے رہ جانے والوں میں سے تھی۔ اور ہم نے اُن پر ایک زبردست بارش برسائی۔ پس دیکھو کہ ان مجرم لوگوں کا انجام کیسا ہوا۔

Indeed, you are given to excesses. His people’s only answer was: “Drive them out of your land; for they are indeed people who would keep chaste.” We saved him together with his household, except his wife: she was one of those who stayed behind. We let loose a heavy rain upon them. Behold what happened in the end to those criminal people. (Verses 80-84)

در ادامه‌ی این سوره، آخرین روایت از اقوامی آمده است که در روزگاران گذشته ایمان الهی را رد کردند. این روایت درباره‌ی اهل مدین و پیامبرشان، شعیب است.

The next account of communities rejecting the divine faith in those ancient days is the last given in this sūrah. It speaks about the people of Madyan and their Prophet, Shu`ayb.

و به سوی مَدیَن، برادرشان شُعَیب را فرستادیم. گفت: «ای قوم من، تنها خدا را بپرستید؛ جز او هیچ معبودی برای شما نیست. از جانب پروردگارتان دلیلی روشن برای شما آمده است. پیمانه و ترازو را تمام دهید و به مردم چیزهایشان را کم ندهید، و پس از آنکه در زمین اصلاح شده است، فساد نکنید. اگر مؤمن هستید، این برای شما بهتر است. بر سر هر راهی منشینید که بترسانید و کسانی را که به خدا ایمان آورده‌اند از راه او باز دارید و بخواهید راه خدا را کج نشان دهید. به یاد آورید هنگامی را که اندک بودید و او شما را افزون گردانید. بنگرید که سرانجام مفسدان چگونه بود. و اگر گروهی از شما به آنچه من به آن فرستاده شده‌ام ایمان آورده‌اند و گروهی ایمان نیاورده‌اند، پس صبر کنید تا خدا میان ما داوری کند؛ و او بهترین داوران است.» اشراف قومش که در تکبّر خویش سرکشی می‌کردند، گفتند: «ای شُعَیب، قطعاً تو و کسانی را که با تو ایمان آورده‌اند از سرزمین خود بیرون می‌کنیم، مگر آنکه به آیین ما بازگردید.» گفت: «آیا اگر ما ناخواسته باشیم [باز هم ما را وادار می‌کنید]؟ اگر پس از آنکه خدا ما را از آن رهانیده، به آیین شما بازگردیم، بر خدا دروغی بسته‌ایم.»

And to Madyan [We sent] their brother Shu`ayb. He said: “My people, worship God alone: you have no deity other than Him. Clear evidence of the truth has come to you from your Lord. Give full measure and weight [in your dealings], and do not deprive people of what rightfully belongs to them. Do not spread corruption on earth after it has been so well ordered. That is best for you, if you are true believers. Do not squat on every road, threatening and turning away from God’s path anyone who believes in Him, and trying to make it appear crooked. Remember when you were few and how He caused you to rapidly increase in number. Behold what happened in the end to those who spread corruption. If there be some among you who believe in the message with which I am sent, and others who do not believe, then be patient until God shall judge between us. He is the best of all judges.” Said the great ones among his people, who gloried in their arrogance: “We shall indeed expel you, Shu`ayb, and your fellow believers from our land unless you return to our fold. “ He said: “Even though we are unwilling? We should be guilty of fabricating lies against God, if we were to return to your ways after God has saved us from them.

برای ما شایسته نیست که به آن [آیین] بازگردیم، مگر آنکه خداوند، پروردگار ما، چنین بخواهد.

It is not conceivable that we should return to them, unless God, our Lord, so wills.

تهدیدها و هشدارها نمی‌توانند ایمانِ استوار را تکان دهند یا بترسانند. شعیب در موضعی ایستاد که از آن ذرّه‌ای عقب ننشست. این موضع، همزیستیِ مسالمت‌آمیز بود؛ موضعی که به هر فرد اجازه می‌داد آیین دلخواهش را برگزیند و در برابر اقتداری که به آن باور دارد سر فرود آورد، و داوری خدا را میان این دو گروه انتظار بکشد. هیچ داعیه‌دارِ یک آیین الهی نمی‌تواند فراتر از این نقطه، حتی کوچک‌ترین سازش را بپذیرد، هرقدر هم که فشارهایی که با آن روبه‌رو است سنگین باشد. وگرنه به حقیقتی که به آن دعوت می‌کند خیانت کرده است.

Threats and warnings cannot shake or intimidate a strong faith. Shu`ayb made his stand taking a position from which he could not budge an inch. That was the position of peaceful coexistence which would allow every individual to adopt the faith of his or her choice and submit to the authority which he or she acknowledged, awaiting God’s judgement between the two groups. No advocate of a divine faith can make even the smallest compromise beyond this point, great as the pressures to which he is exposed may be. Otherwise, he would betray the truth he advocates.

هنگامی که سران متکبر قوم او در پاسخ به دعوتش، با تهدید به بیرون راندن او از سرزمینشان گفتند مگر اینکه به آیین ایشان بازگردد، شعیب برای حقیقت ایستادگی کرد و اعلام نمود که پس از آنکه خداوند او را از آن آیین باطل رهانیده است، هرگز به آن بازنخواهد گشت. او به پروردگار و سرپرست خویش روی آورد و از او یاری خواست تا در برابر حامیان باطل پایداری کند: «گفت: آیا حتی اگر ناخشنود باشیم؟ اگر پس از آنکه خداوند ما را از آن رهانیده است به آیین شما بازگردیم، بر خداوند دروغ بسته‌ایم. روا نیست که به آن بازگردیم، مگر آنکه خداوند، پروردگار ما، بخواهد. دانش پروردگار ما همه چیز را فراگرفته است. بر خدا توکل کرده‌ایم. پروردگارا، میان ما و قومmان به حق داوری کن؛ زیرا تو بهترین داوران هستی.» (آیات ۸۸ و ۸۹)

When the arrogant chiefs of his people responded to his offer by threats of expulsion from their land unless he toed their line, Shu`ayb stood up for the truth, declaring that he would not go back to the false faith after God had rescued him from it. He turned to his Lord and protector, appealing to Him for support against the advocates of evil: “He said: ‘Even though we are unwilling? We should be guilty of fabricating lies against God, if we were to return to your ways after God has saved us from them. It is not conceivable that we should return to them, unless God, our Lord, so wills. Our Lord has full knowledge of everything. In God we place our trust. Our Lord, lay open the truth between us and our people; for You are the best to lay open the truth. “(Verses 88-89)

این چند کلمه، ماهیت ایمان و تأثیر آن بر مؤمنان را، و نیز ماهیت جاهلیت و آثار نفرت‌انگیز آن را در خود دارد. همچنین به روشنی می‌بینیم که حقیقت الهی چگونه دل پیامبر را زنده می‌کند: «گفت: آیا اگرچه ناخواهان باشیم؟» (آیه ۸۸) موضع او رد کامل تهدیدهای مستبدانهٔ آنان است: «ای شعیب، ما تو و کسانی را که با تو ایمان آورده‌اند، حتماً از سرزمین خویش بیرون می‌کنیم، مگر آنکه به آیین ما بازگردید.» (آیه ۸۸) او از ایشان می‌پرسد که آیا حاضرند تا آن‌جا پیش بروند که او و یاران مؤمنش را، پس از آن‌که خدا از آیین آنان رهایشان داده، به بازگشت به دین خود وادارند: «اگر ما پس از آن‌که خدا ما را از آن رهانیده، به آیین شما بازگردیم، بر خدا دروغ بسته‌ایم.» (آیه ۸۹)

مولانا مودودی در اثر علمی خود «بنیاد اخلاقی جنبش اسلامی» می‌گوید:

Maulana Mawdūdī says in his scholarly work The Moral Foundation of the Islamic Movement:

اگرچه کمترین آگاهی از زندگی انسانی هم کافی است تا کسی دریابد که کل مسئلهٔ رفاه بشر کاملاً به این بستگی دارد که چه کسی بر امور انسانی کنترل دارد. قطار تنها به مقصدی می‌رود که راننده‌اش تعیین کرده است. همهٔ مسافران، خواه بخواهند یا نخواهند، فقط به همان مقصد می‌توانند سفر کنند. به همین ترتیب، قطار تمدن بشری به هر جایی می‌رود که آنان که قدرت را در دست دارند دیکته کنند. کاملاً آشکار است که بشریت در کلیت خود نمی‌تواند طرحی را که از سوی کسانی بر آن تحمیل می‌شود که آشکارا بر تمام قدرت‌های جهان مسلط‌اند، رد کند. این کسانی هستند که امور بشر را اداره می‌کنند و توده‌های مردم برای دستیابی به اهداف و آرمان‌هایشان به آنان چشم می‌دوزند. چنین افرادی ابزار شکل‌دادن به ایده‌ها و نظریه‌ها را در اختیار دارند و می‌توانند آن‌ها را به شکلی جذاب صورت‌بندی کنند. آنان می‌توانند عادات فردی را تحت تأثیر قرار دهند، نظام‌های اجتماعی را کنترل کنند و ارزش‌های اخلاقی را شکل دهند. اگر چنین رهبرانی مؤمنانی نیکوکار باشند که از خدا می‌ترسند و امید دارند در روز قیامت از او پاداش بگیرند، آنگاه کل نظام زندگی ناگزیر بر مسیر نیکی و هدایت درست قرار خواهد گرفت. افراد بد به آسانی اصلاح می‌شوند و درمی‌یابند که راهی که ایمان ترسیم کرده است، راه درست است. هر ارزش نیکی استوار می‌شود و آغاز به بار دادن می‌کند. کمترین سود نفوذ اجتماعی این است که شر، اگر هم کاملاً شکست نخورد، دست‌کم مهار شود. از سوی دیگر، اگر رهبری به دست کسانی بیفتد که از راهی که خدا و پیامبرش ترسیم کرده‌اند منحرف شده‌اند و به جای آن از هوس‌های خود پیروی کرده، از حدود خود گذشته و زندگی بی‌بندوبار داشته‌اند، آنگاه کل نظام زندگی بر پایهٔ ستم، زیاده‌روی و فحشا بنا خواهد شد. فساد به مفاهیم، نظریه‌ها، آموزش، اخلاق، سیاست، فرهنگ، تمدن، و نیز معاملات تجاری، قانون و عدالت رخنه خواهد کرد. شر بی‌مهار گسترش خواهد یافت...

Even a person with superficial insight into human life cannot fail to realize that the whole question of human well-being depends entirely on who exercises control over human affairs. A train runs only to the destination determined by its driver. All passengers can travel only to the same destination, whether they like it or not. In the same way, the train of human civilization travels to where those who exercise power dictate. It is only too apparent that humanity as a whole cannot refuse the plan imposed by those who are in obvious control of all power throughout the world. It is those who conduct human affairs, and up to whom the masses look for the achievement of their goals and ambitions. Such people have the means of shaping ideas and theories, formulating them in an appealing fashion. They can influence personal habits, control social systems and mould moral values. If such leaders are good believers who fear God and who hope to receive reward from Him on the Day of Judgement, then the whole system of life will inevitably be set on the course of goodness and proper guidance. Evil people will be easily reformed and will realize that the path charted by faith is the proper one. Every good value becomes well established and begins to yield its fruit. The least benefit of social influence is that evil will be contained if not vanquished. On the other hand, if leadership is assumed by people who have deviated from the path laid down by God and His Messenger, and followed instead their own desires, exceeded their limits and led an undisciplined life, then the whole system of life will be based on tyranny, excesses and indecencies. Corruption will creep into concepts, theories, education, morality, politics, culture, civilization, as well as business transactions, law and justice. Evil will spread unchecked...

چون اسلام مردم را فرامی‌خواند تا تمام اقتداری را که انسان‌ها غصب کرده‌اند بازپس گیرند و همه‌ی آن را به خداوند بازگردانند، تنها از ایشان می‌خواهد که انسانیت خود را رهایی بخشند و خویشتن را از اطاعت از همنوعان نجات دهند. هنگامی که آنان به این فراخوان پاسخ مثبت می‌دهند، در حقیقت جان و مال خود را از نقشه‌های ستمگرانی که در خدمت هوای نفس‌های خویش‌اند، رهایی می‌بخشند. بدین‌سان، اسلام از پیروانش می‌خواهد که بار کامل مبارزه با ستم را زیر پرچم خود بر دوش گیرند و هر گونه فداکاری را که چنین مبارزه‌ای ممکن است بطلبد، متحمل شوند. اما در عین حال، آنان را از تحمل فداکاری‌هایی که بسیار پرهزینه‌تر و خوارکننده‌ترند، بی‌نیاز می‌سازد. کرامت ایشان را پاس می‌دارد و در همان حال امنیت خودشان را تضمین می‌کند. از این رو، پیامبر شعیب ﷺ [علیه‌السلام] سخن خود را آشکار و روشن بیان می‌دارد: «اگر پس از آن‌که خداوند ما را از آن رهانیده، به آیین شما بازگردیم، بر خداوند دروغ بسته‌ایم. و ما را نرسد که به آن بازگردیم.» (آیه ۸۹)

As Islam calls upon people to retrieve all authority usurped by human beings in order to return it all to God, it simply calls on them to rescue their humanity and save themselves from submission to fellow creatures. When they make a positive response, they actually save their souls and their property from the designs of tyrants, that serve their desires. In so doing, Islam requires its followers to bear the full burden of fighting tyranny, under its own banner, giving all the sacrifices such a fight may require. But at the same time, it spares them having to give sacrifices that are much more costly and humiliating. It protects their dignity and ensures their own safety at the same time. Hence, the Prophet Shu`ayb [peace be upon him] makes his statement loud and clear: “We should be guilty of fabricating lies against God, if we were to return to your ways after God has saved us from them. It is not conceivable that we should return to them.” (Verse 89)

بدین ترتیب، شعیب در برابر سران متکبر قومش می‌ایستد، موضع خود را کاملاً روشن می‌سازد و سر بلند نگه می‌دارد. اما در همان حال، در برابر پروردگارش سر فرود می‌آورد و تسلیم بودن خود را تنها در برابر او اعلام می‌کند، و می‌پذیرد که علم او همه چیز جهان هستی را دربر می‌گیرد. وقتی از پروردگارش سخن می‌گوید، هیچ سخن قطعی درباره آنچه ممکن است رخ دهد بیان نمی‌کند. تنها اعلام می‌کند که خود را کاملاً به خدا سپرده است: «برای ما شایسته نیست که به آیین ایشان بازگردیم، مگر آنکه خدا، پروردگار ما، بخواهد. دانش پروردگار ما همه چیز را دربر گرفته است.» (آیه ۸۹)

Thus Shu`ayb stands up to the arrogant chiefs of his people, making his attitude absolutely clear and with his head raised high. Yet at the same time, he hangs his head down before his Lord, declaring his submission to Him alone, recognizing that His knowledge encompasses everything in the universe. As he refers to his Lord, he makes no final statement concerning what may happen. He simply declares that he has surrendered himself completely to God: “It is not conceivable that we should return to them, unless God, our Lord, so wills. Our Lord has full knowledge of everything.” (Verse 89)