سوره الفیل (فیل)

سوره الفیل (فیل) - در سایهٔ قرآن | Quran Course

این سوره به ماجرایی بسیار مشهور در شبه جزیرهٔ عربستان اشاره دارد که پیش از آغاز رسالت اسلامی رخ داد. این واقعه به روشنی نشان می‌دهد که خدا چگونه از سرزمین مقدس محافظت کرد؛ سرزمینی که او خواست کانون آخرین تابش هدایت، گهوارهٔ آیین نوین باشد، جایی که از آنجا این آیین مبارک آغاز به حرکت کند تا جاهلیت را از همهٔ گوشه‌های جهان ریشه‌کن سازد و به جای آن، هدایت معصومانهٔ خداوند را برپا دارد.

This sūrah refers to a widely famous incident in the Arabian Peninsula which took place before the commencement of the Islamic message. The incident shows very clearly how God protected the sacred area, which He willed to be the focal point of the last enlightenment, the cradle of the new faith, from where it was to begin its blessed march to exterminate jāhiliyyah from all corners of the world and to establish in its place God’s infallible guidance.

روایات مختلفی دربارهٔ این واقعه نقل شده است که پس از آنکه حبشیان، ایرانیان را از یمن بیرون کردند و حکومت خود را در آنجا برقرار ساختند، ابرهه، والی حبشی یمن، کلیسایی بسیار باشکوه و مجلل بنا کرد و آن را به نام امپراتور حبشه در آن زمان نامید. او این کار را پس از آن کرد که دید عشق و شور عرب‌های یمن نسبت به کعبه، مسجد الحرام در مکه، همان است که در سراسر سرزمین عرب وجود دارد. هدف او از ساختن این کلیسا این بود که عرب‌ها دلبستگی خود به مسجد مکه را رها کنند و به جای آن به کلیسای مجلل جدید او روی آورند.

The various reports about this incident relate that after the Abyssinians had expelled the Persians from Yemen and established their rule there, the Abyssinian governor of Yemen, Abrahah, built a superbly luxurious church giving it the name of the then Abyssinian Emperor. He did this after he had observed the love and enthusiasm of Yemeni Arabs — the same as those felt all over the Arab land — for the Ka`bah, the Sacred Mosque at Makkah. His purpose behind building the church was to make the Arabs forsake their attachment to the Mosque at Makkah and turn instead to his new luxurious church.

اما عرب‌ها از زیارتگاه تاریخی خود روی برنگرداندند. آنان خود را فرزندان ابراهیم و اسماعیل می‌دانستند؛ کسانی که خانه (کعبه) را بنا کردند. آنان اغلب از همین نام برای کعبه استفاده می‌کردند. برای ایشان این واقعیت مایهٔ افتخار بود، هم‌راستا با سنت‌شان در گرامی داشتن نیاکان. هرچند باورهایشان بی‌پایه و پوچ بود، در نگاه خودشان از باورهای اهل کتاب‌های پیشین [یعنی یهودیان و مسیحیان] برتر و عمیق‌تر بود. آنان این ادیان را متناقض و بی‌ثمر می‌دانستند.

But the Arabs did not turn away from their historical shrine. They believed themselves to be the descendants of Abraham and Ishmael who built the House, which is the name they often used for the Ka`bah. For them, this fact was a source of pride in line with their tradition of honouring their forefathers. Vain and hollow as they were, their beliefs were, in their eyes, better and more profound than those of the people of earlier revelations [i.e. the Jews and Christians]. They viewed these religions as contradictory and futile.

بر این اساس، ابرهه تصمیم گرفت کعبه را ویران کند تا به هدف خود، یعنی روی گرداندن عرب‌ها از آن، برسد. از این رو با ارتشی بزرگ و مجهز به فیل‌ها به راه افتاد. در پیشاپیش سپاه، فیلی عظیم قرار داشت که نزد سربازان ابرهه شهرت ویژه‌ای داشت. خبر لشکرکشی ابرهه و هدفش در سرزمین‌های عربی پیچید و احساساتی بسیار شدید میان عرب‌ها درباره ویرانی خانه مقدس‌شان برانگیخت. مردی اشرافی از خاندان سلطنتی یمن به نام ذونفر کوشید تا والی حبشی را بازدارد؛ او مردم خود و دیگر عرب‌ها را فراخواند تا با ابرهه بجنگند و از خانه دفاع کنند. برخی قبایل عرب به او پیوستند و در نبردی با ابرهه شرکت کردند، اما ذونفر این نبرد را باخت و پیش از آن‌که به اسارت درآید، شکست خورد. بعدها، هنگامی که ابرهه در راه بود، نفیل بن حبیب خثعمی سر راهش را گرفت؛ او دو قبیله عرب و همچنین داوطلبان بادیه‌نشین دیگری را بسیج کرده بود، اما ابرهه بار دیگر پیروز شد و نفیل را اسیر کرد. سپس نفیل پذیرفت که راهنمای ابرهه شود و راه را به او نشان دهد. هنگامی که والی حبشی به طائف نزدیک شد، شماری از بزرگان آن‌جا نزد او آمدند و گفتند خانه‌ای که قصد ویرانی‌اش را دارد در مکه است و نه در طائف. آنان این کار را کردند تا مانع ویران شدن خانه‌ای شوند که برای بت خود، لات، ساخته بودند. همچنین راهنمایی در اختیار او گذاشتند تا راه کعبه را به او نشان دهد.

As a result, Abrahah decided to pull the Ka`bah down in order to achieve his objective of turning the Arabs away from it. He therefore marched at the head of a great army equipped with elephants. At the front was a huge elephant which enjoyed special fame among Abrahah’s men. News of Abrahah’s march and his objective travelled throughout Arab lands giving rise to very strong feelings amongst the Arabs about the destruction of their sacred House. A nobleman of the royal family of Yemen, called Dhū Nafar, tried to stop the Abyssinian governor, calling on his people and other Arabs to fight Abrahah and defend the House. Some Arab tribes joined him in a battle against Abrahah which Dhū Nafar lost before he was taken prisoner. Later, while Abrahah was on his way, he was intercepted by Nat’l ibn Ĥabīb al-Khath`amī, who had mobilized two Arab tribes as well as other Bedouin volunteers, but Abrahah again won the battle and captured Nat’l. Nat’l then agreed to act as a guide for Abrahah showing him the way. When the Abyssinian governor approached Ţā’if, a number of its leaders went to him to say that the House he wanted to pull down was in Makkah and not at Ţā’if. They did this in order to prevent him from destroying the house they had built for their idol, al-Lāt. They also provided him with a guide to show him the way to the Ka`bah.

سپس، پس از رسیدنش به المغمّس، درهای در مسیر طائف به مکه، ابرهه یکی از فرماندهانش را به مکه فرستاد؛ او اموال قریش و دیگر اعراب را غارت کرد، از جمله دویست شتری که متعلق به عبدالمطلب بن هاشم، رئیس مکه و جد پیامبر ﷺ بود.

Then, on his arrival at al-Mughammas, a valley en route from Ţā’if to Makkah, Abrahah despatched one of his commanders to Makkah where he looted some belongings of the Quraysh and other Arabs, including 200 camels which belonged to `Abd al-Muţţalib ibn Hāshim, the chief of Makkah and the Prophet’s grandfather.

قریش، کنانہ، ہذیل اور ان کے پڑوسی عرب قبائل نے اکٹھے ہو کر ابرہہ سے لڑنے کا ارادہ کیا، مگر جب انہیں معلوم ہوا کہ ان کے پاس جیتنے کا کوئی امکان نہیں، تو وہ آگے نہ بڑھے۔ پھر ابرہہ نے مکہ کی طرف ایک قاصد بھیجا تاکہ وہ اس کے سردار سے ملے اور اسے یہ پیغام پہنچائے کہ یمن کا گورنر مکہ والوں سے لڑنے نہیں آیا، بلکہ صرف اس گھر (کعبہ) کو ڈھانے کے لیے آیا ہے۔ اگر وہ اسے اپنا مقصد پورا کرنے دیں گے تو وہ خوش ہوگا اور مزید خون خرابہ نہیں کرے گا۔ ابرہہ نے اپنے قاصد کو یہ حکم بھی دیا کہ اگر مکہ کا سردار لڑنے کا ارادہ نہ رکھتا ہو تو اسے اپنے ساتھ لے آئے۔ جب قاصد نے اپنے آقا کا پیغام عبد المطلب کو پہنچایا تو انہوں نے کہا:

Quraysh, Kinānah, Hudhayl and neighbouring Arab tribes then gathered together to fight Abrahah, but realized that they stood no chance of winning, so did not proceed any further. Then Abrahah sent a messenger to Makkah to meet its chief and convey to him that the governor of Yemen did not come to fight the people of Makkah, but just to pull the House down. If they left him to accomplish his objective, he would be pleased not to cause any further bloodshed. Abrahah also ordered his messenger to bring with him the Makkan chief, if the latter did not propose to fight. When the messenger communicated his master’s message to `Abd al-Muţţalib, the latter said:

«به خدا سوگند که ما نمی‌خواهیم با او بجنگیم و هیچ توان مقاومت در برابر او را نداریم. این خانه‌ی مقدّس خداست که دوست برگزیده‌اش، ابراهیم، آن را بنا نهاده است. اگر او آن را از ابرهه نگه دارد، از آن روست که خانه از آنِ اوست، و اگر آن را به او وانهد تا ویران کند، ما توان دفاع از آن را نداریم.» سپس عبدالمطّلب همراه با قاصد به دیدار ابرهه رفت.

“By God, we do not want to fight him and we have no power to resist him. This is God’s sacred House, built by His chosen friend, Abraham. If He protects it against Abrahah, it is because the House is His, and if He leaves it to him to destroy, we cannot defend it.” `Abd al-Muţţalib then went with the messenger to meet Abrahah.

ابن اسحاق گفته است که عبدالمطلب انسانی بسیار زیبا، خوشرو و با هیبت بود. هنگامی که ابرهه او را دید، احترام زیادی برای او احساس کرد. او چنین می‌پنداشت که عبدالمطلب بسیار بزرگوارتر از آن است که زیر تخت شاهی او بنشیند، اما در همان حال نمی‌خواست که افسران و سپاهیانش ببینند که او مهمانش را بالا می‌برد و بر تخت خودش می‌نشاند. از این رو، خودش همراه عبدالمطلب بر روی فرش نشست. سپس ابرهه به مترجمش دستور داد تا از مهمانش بپرسد که چه می‌خواهد. عبدالمطلب گفت که می‌خواهد از پادشاه بخواهد دویست شتر او را که فرمانده‌اش غارت کرده بود به او بازگرداند. ابرهه به مترجمش دستور داد که از جانب او به عبدالمطلب بگوید: «هنگامی که نخستین بار تو را دیدم تحسینت کردم، اما وقتی با تو سخن گفتم دلسرد شدم. آیا تو آمده‌ای که با من درباره دویست شتر غارت‌شده سخن بگویی و خانه‌ای را که نماد دین تو و نیاکانت است و من آمده‌ام تا آن را ویران کنم، فراموش کرده‌ای؟ تو حتی یک کلمه هم برای متقاعد کردن من به اینکه آن را نابود نکنم، بر زبان نیاوردی.» عبدالمطلب گفت: «من تنها صاحب شترانم، اما این خانه پروردگاری دارد که بی‌شک از آن محافظت خواهد کرد.» ابرهه با تندی گفت: «در برابر من نمی‌تواند دفاع شود.» رئیس مکه گفت: «تو هر چه می‌خواهی بکن!» ابرهه شترانش را به او بازگرداند.

Ibn Ishāq said that `Abd al-Muţţalib was a most handsome, charming and venerable-looking person. When Abrahah saw him he felt much respect for him. He felt that `Abd al-Muţţalib was too noble to sit beneath his royal bed, but at the same time he did not wish his officers and troops to see him elevate his guest and sit him on his own couch, so instead he sat with `Abd al-Muţţalib on the carpet. Then Abrahah ordered his interpreter to ask his guest what he wanted. `Abd al-Muţţalib said he wanted to request the king to give him back his 200 camels which had been looted by his commander. Abrahah ordered his interpreter to tell `Abd al-Muţţalib on his behalf: “I admired you when I first saw you but when I spoke to you I was disappointed. Do you come to talk to me about 200 looted camels and forget about the House which is an embodiment of your and your forefathers’ religion and which I have come to destroy? You did not even say a word to persuade me to spare it.” `Abd al-Muţţalib said: “I am only the master of my camels, but the House has its own Lord who is sure to protect it.” Abrahah snapped: “It cannot be defended against me.” The Makkan chief said: “You take your chance!” Abrahah returned his camels to him.

عبدالمطلب نزد قریش بازگشت و درباره دیدارش با فرمانده حبشی به آنان خبر داد. او دستور داد که مکه را ترک کنند و در کوه‌های اطراف پناه گیرند. سپس همراه چند تن از بزرگان قریش به کعبه رفت و حلقه درِ آن را در دست گرفت. همگی با تضرع از خدا خواستند که خانه‌اش را یاری و حفاظت کند. روایت شده که عبدالمطلب در دعای خود این ابیات شعر را خواند:

`Abd al-Muţţalib went back to the Quraysh and told them of his encounter with the Abyssinian commander. He ordered them to leave Makkah and seek shelter in the surrounding mountains. Then he accompanied a few Quraysh dignitaries to the Ka`bah where he held the ring on its door in his hand. They all prayed hard to God for His help and protection of the House. `Abd al-Muţţalib is reported to have recited the following lines of poetry in his prayer:

پروردگارا، آفریده‌ای از دارایی خود پاسداری می‌کند، پس تو نیز دارایی خود را حفظ فرما. مگذار صلیب ایشان و قدرتشان هرگز بر قدرت تو چیره شود. اگر آنان را رها می‌کنی تا خانه عبادت ما را ویران سازند، یقیناً تو را در این کار حکمتی است.

Our Lord, a creature protects his property, so protect Yours. Let not their cross and their might ever overcome Your might. If You are leaving them to destroy our House of worship, then You surely have something in mind.

ابرهه، از سوی دیگر، سپاهش را فرمان داد که با فیل‌ها به راه افتند تا مأموریت خود را به انجام برسانند. اما در فاصله‌ای کوتاه از مکه، فیل بزرگ و مشهورشان زانو زد و از رفتن بیشتر خودداری کرد. سربازان تمام کوشش خود را به کار بردند تا فیل را به ورود به شهر راضی کنند، ولی تلاش‌هایشان بی‌نتیجه ماند. این ماجرا واقعیتی است که پیامبر ﷺ آن را تأیید کرده است. هنگامی که شتر ماده‌اش، القَصواء، در فاصله‌ای از مکه، در روزی که صلح حدیبیه منعقد شد، زانو زد، پیامبر ﷺ به یارانی که ادعا می‌کردند او لجوج شده است، فرمود که او لجوج نشده و لجاجت از سرشت او نیست.

Abrahah, on the other hand, ordered his army to march with the elephants to complete their mission, but at a short distance from Makkah, their famous, huge elephant sat down and refused to go any further. The soldiers exerted all efforts to persuade the elephant to enter the city, but their attempts were in vain. This incident is a fact acknowledged by the Prophet. When his she-camel, al-Qaşwā’, sat down some distance from Makkah, on the day the Ĥudaybiyah peace agreement was concluded, the Prophet said to those of his Companions who claimed she had become mulish, that she had not and that mulishness was not part of her nature.

«اما» پیامبر ﷺ افزود: «او [مکه] با همان اراده‌ای بازداشته شده که فیل را از ورود به مکه بازداشت.» در روز فتح مکه، پیامبر ﷺ فرمود: «خداوند مکه را از فیل محفوظ داشت، ولی به فرستاده‌اش و مؤمنان اجازه داد که آن را به تصرف خود درآورند. حرمت آن امروز همان است که دیروز بود. آنان که این سخن را می‌شنوند، به غایبان برسانند.» سپس اراده خداوند در نابودی سپاه حبشه و فرمانده‌اش تحقق یافت.

“But,” the Prophet added, “she has been prevented by the same will which debarred the elephant from entering Makkah.” On the day of the conquest of Makkah, the Prophet said: “God protected Makkah against the elephant but He allowed His Messenger and the believers to take it under their control. Its sanctity today is the same as yesterday. Let those who hear this convey it to those who are absent.” Then God’s will to destroy the Abyssinian army and its commander was fulfilled.

او پرندگانِ دسته‌دسته فرستاد که با سنگ‌ریزه‌هایی از شن و گل بر متجاوزان بارید و آنان را همچون برگ‌های خشک و خردشده گردانید، چنان‌که قرآن توصیف می‌کند. ابرهه به آسیب‌های جسمی دچار شد. بقیهٔ لشکرش او را به یمن بازگرداندند، اما اعضای بدنش از یکدیگر جدا شدن گرفت و انگشت‌هایش یکی پس از دیگری می‌ریخت، تا آن‌که به صنعاء رسیدند. بنا بر گزارش‌های گوناگون، ابرهه پس از آن‌که سینه‌اش شکافته شد، درگذشت.

He sent groups of birds to stone the attackers with pebbles of sand and clay, leaving them like dry and torn leaves, as the Qur’ān describes. Abrahah suffered physical injuries. The remainder of his army carried him back to Yemen, but his limbs began to separate from the rest of his body and he started losing one finger after another, until they arrived at Sana`ā’. According to various reports, Abrahah died after his chest was cleaved apart.

روایات این واقعه در توصیف گروه‌های پرندگان، شمار آن‌ها، ماهیت سنگ‌ها و چگونگی تأثیرشان با یکدیگر تفاوت دارند. برخی از روایات می‌افزایند که در آن سال، آبله و سرخک در مکه شیوع یافت. کسانی که تمایل دارند دامنه معجزات و پدیده‌های ناآشنا را محدود کنند و می‌کوشند همه رویدادها را ناشی از عملکرد پدیده‌های طبیعی آشنا برای ما بدانند، ترجیح می‌دهند این واقعه را شیوع واقعی آبله و سرخک در میان سپاه بدانند که آنان را دچار بیماری کرده است. آنان همچنین توضیح می‌دهند که «پرندگان» ممکن است مگس یا پشه‌هایی بوده باشند که میکروب حمل می‌کردند. واژه «طیر» در زبان عربی به هر چیزی گفته می‌شود که پرواز می‌کند. امام محمد عبده در تفسیر خود درباره این بخش از قرآن، در توضیح این سوره می‌گوید:

Versions of this event vary with regard to the description of the bird flocks, their size, the nature of the stones and the manner of their effect. Some accounts add that smallpox and measles broke out in Makkah that year. Those who are inclined to limit the scale of miracles and unfamiliar phenomena, seeking to explain all events as resulting from the operation of natural phenomena that are familiar to us, prefer to explain this event as an actual outbreak of smallpox and measles that afflicted the army. They further explain that the ‘birds’ could have been flies or mosquitoes carrying germs. The word ‘bird’ in Arabic refers to all that flies. Explaining this sūrah in his own commentary on this part of the Qur’ān, Imām Muĥammad `Abduh says:

در روز دوم، بیماری آبله و سرخک میان سربازان ابرهه شیوع یافت. عکرمه می‌گوید: «این نخستین بار بود که آبله در عربستان ظاهر می‌شد.» یعقوب بن عُتبه می‌گوید: «آن سال، سرخک و آبله در عربستان پدیدار شد. این بیماری‌ها تأثیری تقریباً بی‌همتا بر بدن‌هایشان گذاشت: گوشتشان شروع به فرو ریختن کرد. سربازان و فرماندهشان وحشت‌زده شدند و گریختند. ابرهه نیز مبتلا شد. گوشتش از بدنش، انگشت به انگشت، فرو می‌ریخت تا سرانجام سینه‌اش شکافت و او در صنعاء درگذشت.»

On the second day, a smallpox and measles epidemic broke out among Abrahah’s soldiers. `Ikrimah says: “It was the first time smallpox had appeared in the Arabia.” Ya`qūb ibn `Utbah says: “That was the year when measles and smallpox appeared in Arabia. The diseases had an almost unparalleled effect on their bodies: their flesh began to fall apart. The soldiers and their commander were horror-stricken and ran away. Abrahah was also hit. His flesh continued falling off his body, finger by finger, until eventually his chest broke up and he died at Sana`ā’.

این چیزی است که روایات مختلف نقل کرده‌اند و از نظر منطقی نیز پذیرفتنی است. این سوره به ما نشان می‌دهد که آبله و سرخک به‌وسیلهٔ سنگ‌های سخت پدید آمدند که دسته‌های عظیمی از پرندگان آن‌ها را حمل کرده و بر سربازان می‌افکندند، و بادها این پرندگان را در راهشان یاری می‌دادند.

This is what different reports have mentioned and what is logically acceptable. This sūrah shows us that the smallpox and measles were produced by solid stones carried and thrown on the soldiers by colossal flocks of birds that are helped on their way by winds.

بر اساس این روایات، می‌توان چنین باور داشت که آن پرندگانِ یادشده در سوره، به نوعی مگس یا پشه اشاره دارند که میکروب‌های برخی بیماری‌ها را حمل می‌کند، و آن سنگ‌ها از گِلِ خشک‌شده و سمی بوده که باد آن را حمل می‌کرده و ممکن بوده به پاهای آن پرندگان بچسبد. هنگامی که این گِل با هر موجود زنده‌ای تماس می‌یافت، به عمق آن نفوذ می‌کرد و سپس باعث عفونت در زخم‌ها و جراحت‌ها می‌شد که کل بدن را مختل می‌ساخت و به ریزش گوشت می‌انجامید. در حقیقت، بسیاری از انواع این پرندگان ناتوان، از کارآمدترین سپاهیان خداوند هستند که او برای نابودی هر که بخواهد از آنان بهره می‌گیرد. آن موجود کوچکی که امروزه «میکروب» نامیده می‌شود، در همین دسته قرار دارد. این موجودات در گروه‌های بزرگی گرد می‌آیند که شمارشان جز بر آفریدگار معلوم نیست. برای آشکار شدن قدرت خداوند لازم نیست که آن پرندگان به بزرگی قله‌های کوه باشند، یا شکل و رنگ خاصی داشته باشند، و لازم نیست که اندازه آن سنگ‌ها و چگونگی عملکردشان را بدانیم. زیرا خداوند سپاهیانی از هر نوع دارد: «برای هر چیزی نشانه‌ای است که یگانگی او را گواهی می‌دهد»، چنان‌که در سخن آمده است.

It is in line with these reports to believe that those birds mentioned in the sūrah refer to a kind of fly or mosquito which carries the germs of some diseases, and that the stones were of dried and poisonous clay which the wind carried and which might have stuck to the birds’ legs. When this clay touched any organism, it penetrated deep into it and then caused complications in wounds and injuries which upset the whole body, leading to the dropping off of flesh. Many kinds of these powerless birds are, as a matter of fact, among the most efficient of God’s troops, which He uses for the destruction of whomsoever He wills. That little organism, called nowadays ‘germ’, is within this classification. It gathers in large groups, the number of which is unknown except to the Creator. It is not essential for the manifestation of God’s might that the birds should be as large as mountain tops, or of a certain shape or colour, and it is not essential for this manifestation that we should know the size of those stones and the way they work. For God has troops of all kinds: “In everything He has a sign attesting to His oneness,” as the saying goes.

هیچ نیرویی در جهان نیست که زیر سلطهٔ قدرت خداوند نباشد. آن ستمگر، ابرهه، که می‌خواست کعبه را ویران کند، خداوند پرندگانی را که آبله و سرخک حمل می‌کردند بر او فرستاد. او و قومش پیش از ورود به مکه نابود شدند. این، لطف و نعمتی از سوی خداوند بود که بر همسایگان حرم او ارزانی شد، با آنکه آنان مشرک بودند. خداوند می‌خواست خانهٔ خود را تا زمانی که پیامبرش، محمد ﷺ، را بفرستد حفظ کند تا آن را با نیروی ایمان و عقیده پاس دارد. در همان حال، این کیفری از جانب خداوند بر دشمنانش، یعنی اصحاب فیل، بود که بی‌دلیل موجه می‌خواستند خانه را ویران کنند.

There is no force in the universe but is subject to God’s power. To that tyrant, Abrahah, who wanted to destroy the Ka`bah, God sent birds carrying smallpox and measles. Both he and his people were destroyed before entering Makkah. That was an act of grace and a blessing from God bestowed on the neighbours of His sanctuary in spite of the fact that they were idolaters. God wished to protect His House until He sent His Messenger, Muĥammad, to protect it with the force of faith and ideology. At the same time, it was a punishment from God inflicted on His enemies, the people of the Elephant, who wanted to destroy the House without reasonable justification.

این می‌تواند مبنایی برای فهم این سوره قرار گیرد. هیچ چیز دیگری، حتی اگر از نظر سند صحیح نقل شده باشد، بدون توضیح منطقی پذیرفته نمی‌شود.

This can be taken as a basis for understanding this sūrah. Nothing else can be accepted without logical explanation, even if it is authentically reported.

قدرتِ الٰهی زیادہ نمایاں طور پر اُس وقت ظاہر ہوتی ہے جب وہ لوگ، جنہوں نے ہاتھیوں کو بھرتی کر کے اپنی طاقت کا مظاہرہ کیا، جو سب سے بڑے چوپائے ہیں، ایک ننھے جانور کے ذریعے تباہ و برباد کر دیے جاتے ہیں، جو انسانی آنکھوں کو دکھائی نہیں دیتا۔ ایک دانا شخص اسے یقینی طور پر زیادہ عظیم، زیادہ حیرت انگیز اور معجزانہ پاتا ہے۔

Divine power is exhibited more strikingly when those who manifested their might by recruiting elephants, the largest quadruped animals, were destroyed and crushed by a tiny animal, invisible to human eyes. A wise person finds this certainly greater, more fascinating and miraculous.

این فرض که [بیماری] آبله یا سرخک بر اثر گل آلوده به میکروب‌های آن بیماری‌ها پدید آمده باشد، که امام دانشمند مطرح کرده، در برابر فرضی قرار می‌گیرد که در برخی روایات آمده است؛ یعنی روایاتی که سنگ‌های پرتاب‌شده از سوی پرندگان را سبب شکافتن سر و بدن حبشیان می‌دانند. در این روایات سخن از آن است که سنگ‌ها از بدن آنان سوراخ می‌کرد و آنان را مانند برگ‌های خشک‌شده بر جای می‌گذاشت. به نظر ما، هیچ‌یک از این دو تبیین در نشان دادن قدرت خداوند بر دیگری برتری ندارد و هیچ‌یک توضیح بهتری برای این رویداد فراهم نمی‌آورد. از جهت امکان و نشان دادن قدرت خداوند، هر دو یکسان‌اند. اینکه پدیده‌های طبیعی شناخته‌شده و آشنا برای انسان برای نابودی کسانی که خداوند اراده کرده بود نابود شوند به کار افتاده باشند، یا اینکه هدف او از راه قانونی الهی و پدیده‌هایی که انسان از آن‌ها آگاهی ندارد تحقق یافته باشد، از دیدگاه ما کاملاً یکسان است.

This assumption [of smallpox or measles resulting from clay infected with the germs of those diseases] advanced by the well-versed Imam is contrasted with one included in some narratives, describing the stones thrown by the birds as causing the heads and bodies of the Abyssinians to split. They speak of the stones boring through their bodies, leaving them like remnants of dry leaves. To us, neither of the two explanations outweighs the other in manifesting God’s might, or provides a better explanation of the event. Both are the same with regard to their possibility and the demonstration of God’s power. Whether the natural phenomena known and familiar to man operated to destroy the people God willed to be destroyed, or His purpose was accomplished through some divine rule and phenomena of which man has no knowledge, are in our view exactly the same.

قوانین الهیِ طبیعت به مرزهای دانش انسان یا به آنچه برای او آشنا است محدود نمی‌شوند. زیرا انسان تنها آن بخشی از دانش را می‌داند که خداوند پیش رویش قرار می‌دهد، و تنها آنچه را که با فهم و اندیشه‌اش سازگار است. از این رو، آنچه «معجزه» نامیده می‌شود، خود بخشی از قوانین طبیعتی است که خداوند وضع کرده است، و تنها وقتی با معیار دانش و تجربهٔ بشری سنجیده شود، معجزه به شمار می‌آید.

The divine rules of nature are not circumscribed by the boundaries of man’s knowledge or what is familiar to him. For man knows only the fraction which God puts before him, and only that which suits his understanding and thought. Hence, so-called miracles are part of the rules of nature laid down by God, but they are miracles only when measured by human knowledge and experience.

از این رو، هیچ نیازی به نگرانی یا تردید هنگام مواجهه با یک رویداد خارق‌العاده نیست.

Hence, there is no need for unease or doubt when faced with a supernatural event.

نیازی هم به توضیح دادن آن نیست، اگر گزارش‌هایی که به آن اشاره دارند معتبرند، یا دلایل کافی، بر پایه آنچه در متون آمده، وجود دارد که نشان دهد آن رویداد فراطبیعی بوده و از قوانین طبیعی شناخته‌شده فراتر می‌رفته است. اینکه رویدادی مطابق با قوانین طبیعی آشنا رخ دهد، کمتر از آن که مطابق با قوانین فراطبیعی رخ دهد اهمیت یا تأثیر ندارد. در واقع، قوانین طبیعی آشنا برای انسان‌ها، در مقایسه با قدرت و توانایی بشری، معجزه‌آسا هستند. طلوع خورشید معجزه است، هرچند هر روز رخ می‌دهد، و تولد هر کودک، با اینکه هر دقیقه اتفاق می‌افتد، فراتر از توان بشر است. اگر کسی می‌خواهد این را به چالش بکشد، بگذار خودش تلاش کند تولدی را پدید آورد! به کار گرفتن پرندگانی از هر نوع برای حمل سنگ‌های خرد‌شده‌ای که به میکروب‌ها آلوده شده بودند، و پرتاب آن‌ها به سوی لشکر مهاجم در لحظه‌ای که داشت به شهر هجوم می‌برد و خانه (کعبه) را ویران می‌کرد، بی‌شک معجزه‌ای بزرگ است. اینکه اراده خدا به آن شکل تحقق یافته باشد، چندین معجزه را در بر می‌گیرد که هر کدام نمایانگر آشکار و چشمگیر قدرت و اراده او به شمار می‌رود. اگر این راه دنبال می‌شد، کمتر از فرستادن نوع خاصی از پرنده، حامل سنگ‌هایی ناآشنا، برای آسیب زدن به بدن‌های انسانی با نوعی آسیب ویژه در آن زمان خاص، اهمیت یا چشمگیری نداشت. این دو راه یکسان‌اند؛ هر دو معجزه‌آسا و فراتر از توان بشرند.

Nor is there any need to seek an explanation for it, if the reports mentioning it are authentic, or there are enough reasons, based on what is in the texts, to suggest that it was supernatural, going beyond known natural laws. That a certain event should run according to familiar natural laws is no less significant or less effective than its following supernatural laws. Natural rules familiar to men are in fact miraculous when measured against human power and ability. Sunrise is a miracle, though it occurs every day, and the birth of every child is superhuman in spite of its happening every minute. If anyone wants to challenge this, let him try to devise a birth! The employment of birds of any kind to carry crushed stones infected with germs, and cast them at the raiding army the moment it was about to overwhelm the city and destroy the House, is indeed a great miracle. That God’s will should have been realized in that way would comprise several miracles, with each regarded as a clear and spectacular manifestation of His might and will. Had this course been followed, it would not have been less significant or less striking than sending a certain kind of bird, carrying unfamiliar kinds of stones, to afflict human bodies with a peculiar sort of affliction at that particular time. The two courses are the same; both are miraculous and superhuman.

در مورد این واقعه، دیدگاهی که به یک روش ناآشنا و خارق‌العاده معتقد است، وزن بیشتری دارد. این دیدگاه تصور می‌کند که خداوند گروه‌هایی از پرندگان ناآشنا را فرستاد که سنگ‌های عجیبی با خود داشتند و این سنگ‌ها آسیب‌های فوق‌العاده‌ای به بدن انسان‌ها وارد کردند. پذیرفتن این دیدگاه مستلزم پذیرش آن روایت‌هایی نیست که پرندگان را با اوصاف بسیار شگفت‌انگیز توصیف می‌کنند، شبیه به توصیف حوادث افسانه‌ای که نشان‌دهنده مبالغه است.

As for the event in question, the opinion advocating an unfamiliar, preternatural course carries more weight. This opinion visualizes that God sent groups of unfamiliar birds, carrying strange stones which caused extraordinary affliction to human bodies. To accept this opinion does not necessitate the acceptance of those narratives which describe the birds in most fascinating terms, similar to descriptions of legendary incidents that betray exaggeration.

خدا برای خانه نقشه‌ای داشت: می‌خواست آن را پناهگاهی برای بشریت نگه دارد که همه در آن آرامش یابند، و آن را نقطه‌ی گردهم‌آیی پیروان آیین نو سازد تا در سرزمینی آزاد، در امنیت، و دور از هر نیروی بیرونی یا هر حکومت ستمگری که بخواهد پیام تازه را در گهواره‌اش خفه کند، به سوی آن حرکت کنند. خدا همچنین می‌خواست این واقعه درسی ماندگار باشد که در همه‌ی اعصار برای همگان روشن باشد، تا جایی که در این سوره، حتی پس از آنکه محمد ﷺ پیامش را دریافت می‌کند، قریش را به این نعمتی که به ایشان ارزانی داشته یادآوری می‌کند، و آن را نمونه‌ای قرار می‌دهد از اینکه چگونه حرم‌های خود را حفظ کرده و نگاه می‌دارد. نیازی به هیچ تلاشی برای آشنا جلوه دادن این واقعه نیست، زیرا ذاتاً و در شرایطش استثنایی است. این امر به‌ویژه وقتی بیشتر آشکار می‌شود که در نظر بگیریم آنچه ما از آبله و سرخک و آثارشان بر انسان می‌دانیم، با آنچه درباره‌ی آثار این حادثه بر بدن سربازان و فرمانده‌شان نقل شده، سازگار نیست. هیچ‌یک از این دو بیماری باعث نمی‌شود اعضای بدن انسان انگشت به انگشت و عضو به عضو فرو ریزد، و نه باعث شکافته شدن سینه‌ی کسی می‌شود. روایت قرآنی به‌روشنی نشان می‌دهد که چنین چیزی رخ داده است: «پس ایشان را چون کاه جویده‌شده‌ای گردانید.» (آیه‌ی ۵)

God had a scheme for the House: He wanted to preserve it as a refuge for mankind where everyone finds peace, and to make it a gathering point for the followers of the new faith to march out in security in a free land, not subject to any external force or to any tyrannical government which might try to smother the new message in its cradle. God also wanted to make this event a permanent lesson, clear to everyone in all ages, so much so that in this sūrah He reminds the Quraysh, even after Muĥammad (peace be upon him) is given his message, of this grace He bestowed on them, making it an example of how He protects His sanctuaries and preserves them. There is no need for any attempt to impart a familiar image to this event, exceptional as it is in essence and circumstances. This is all the more so when we take into consideration the fact that what we know of smallpox and measles and their effects on man does not fit with what was reported of the effects of the incident on the soldiers’ and their commander’s bodies. Neither of the two diseases causes man’s limbs to fall off, finger by finger and organ by organ. Nor does either disease cause the cleaving of one’s chest. The Qur’ānic narrative suggests very clearly that this is what happened: “Thus He made them like stalks of devoured leaves.” (Verse 5)

علاوه بر این، گزارش‌های عکرمه و یعقوب بن عتبه نمی‌گویند که آبله به لشکر حمله کرد. هیچ‌یک از این دو گزارش چیزی بیشتر از این نمی‌گوید که در آن سال، برای نخستین بار، آبله در شبه‌جزیرهٔ عربستان شیوع یافت. هیچ‌یک از این دو مرد نشان نمی‌دهد که ابرهه و لشکرش به‌طور خاص قربانی این بیماری‌همه‌گیر شده باشند. افزون بر این، اگر فقط لشکر به بیماری‌ها دچار می‌شد، در حالی که اعراب اطراف در امان می‌ماندند — یعنی اگر پرندگان تنها برای ضربه زدن به لشکر فرستاده شده بودند — این نیز باز هم امری فراطبیعی است. از آنجا که این رویداد در هر حال فراطبیعی است، چرا خود را به محدود کردن آن به یک توضیح خاص گرفتار کنیم، تنها به این دلیل که این توضیح بر پایهٔ آنچه برای ما آشناست بنا شده است؟

Moreover, the reports of ‘Ikrimah and Ya`qūb ibn ‘Utbah do not state that smallpox hit the army. Neither report says anything more than that smallpox broke out that year for the first time in the Arabian Peninsula. Neither of the two men suggests that Abrahah and his army in particular fell victim to this epidemic. Besides, if only the army was affected by the diseases while the Arabs around remained safe — that is, if the birds were meant to strike only the army — then this is again preternatural. Since the event is in any case supernatural, why trouble ourselves in limiting it to a certain explanation only because this explanation is based on what is familiar to us?

انگیزه‌های مکتب عقل‌گرا، که امام محمد عبده پیشوای برجسته آن بود، در محدود کردن قلمرو ماوراءالطبیعه و آنچه از حواس ما پنهان است، هنگام تفسیر قرآن، هم قابل فهم است و هم شایسته ستایش. این مکتب کوشید چنین رویدادهایی را در چارچوب قوانین طبیعی شناخته‌شده و آشنا توضیح دهد. این مکتب با جریانی خرافی روبه‌رو بود که در آن زمان بر ذهن توده‌های مردم چنگ انداخته بود. افزون بر این، با سیلی از افسانه‌ها و روایات تلمودی روبه‌رو بود که کتاب‌های تفسیر قرآن از آنها انباشته شده بود، و در همان حال، شیفتگی به فناوری و علم جدید از یک سو و تردید در اصول دین از سوی دیگر به اوج خود رسیده بود. بنابراین مکتب عقل‌گرا کوشید جایگاه دین را حفظ کند، با این موضع که آنچه دین می‌گوید با عقل سازگار است. از این رو، این مکتب تلاش کرد دین را از هرگونه پیوند با هرگونه افسانه و خرافه پاک نگه دارد. همچنین کوشید ذهنیتی دینی پدید آورد که قوانین طبیعی را درک کند و بشناسد که این قوانین ثابت و خطاناپذیرند، و همه کارکردها و عملیات انسانی و جهانی را به این قوانین طبیعی نسبت دهد. این ذهنیت در جوهر خود، ذهنیت قرآنی است، زیرا قرآن مردم را به قوانین طبیعی ارجاع می‌دهد، چرا که آنها قاعده‌ای پایدار و خطاناپذیرند که عملیات فردی و پدیده‌های گوناگون را سامان می‌دهند.

The motives of the Rationalist School, of which Imām Muĥammad `Abduh was the leading figure, to limit the field of the supernatural and the imperceptible to our senses when explaining the Qur’ān, are both understandable and commendable. This school tried to explain such events within the bounds of the known and familiar natural laws. It was confronted with a superstitious trend which tightened its grip on the minds of the masses at that time. Moreover, it faced a flood of legends and Talmudic narratives which books explaining the Qur’ān were overburdened with, while fascination with modern technology and science on the one hand, and doubt in the principles of religion on the other, were reaching their zenith. The Rationalist School tried, therefore, to preserve the place of religion taking the standpoint that whatever it says is compatible with reason. Hence, this school strived to keep religion pure from any association with any kind of legend and superstition. It also tried to establish a religious mentality which understood natural laws and recognized that they were constant and infallible, and which attributed all human and universal functions and operations to these natural laws. This mentality is, in essence, the Qur’ānic mentality. For the Qur’ān refers people to natural laws as they constitute the permanent and infallible rule which organizes individual operations and diverse phenomena.

اما مقاومت در برابر فشارهای خرافه از یک سو و شیفتگی نسبت به فناوری از سوی دیگر، آثار خود را بر این مکتب باقی گذاشت. این مکتب بیش از حد محتاط شد و تمایل یافت که قوانین طبیعی آشنا را تنها مبنای قوانین الهی طبیعت قرار دهد.

Yet resisting the pressures of superstition on the one hand and fascination with technology on the other left their stamps on the school. It became extra cautious, tending to make familiar natural laws the only basis for the divine laws of nature.

بنابراین تفسیرهای قرآنی شیخ محمد عبده و دو شاگرد او، شیخ رشید رضا و شیخ عبدالقادر مغربی، به روشنی تمایل قوی‌ای را نشان می‌دهد که بیشترِ معجزات را به قوانین طبیعی آشناتر خداوند کاهش دهد، نه به امور فراطبیعی. آنان برخی از این معجزات را به گونه‌ای تبیین می‌کنند که با آنچه «عقلانی» نامیده می‌شود همخوان باشد، و در پذیرفتنِ آنچه برای حواس انسانی غیرقابل درک است، بیش از حد محتاط‌اند.

Hence the Qur’ānic explanations of Shaikh Muĥammad `Abduh and his two disciples Shaikh Rashīd Riđā and Shaikh `Abd al-Qādir al-Maghribī clearly show a strong desire to reduce the greater number of miracles to only the more familiar of God’s natural laws rather than the preternatural. They explain some of these miracles in a way that would be in line with what is called ‘rational’, and they are excessively cautious in accepting what is imperceptible to human senses.

با درک این عوامل محیطی که پشت گرایش مکتب عقل‌گرا قرار دارد، باید توجه داشت که این مکتب در نادیده گرفتن جنبه‌ی دیگر مفهوم جامعی که قرآن می‌کوشد در ذهن مسلمانان جای دهد، زیاده‌روی کرده است. آن جنبه این است که اراده و قدرت خداوند مطلق و بی‌حد است و فراتر از قوانین و سنن کلی‌ای است که خود مقرر فرموده، خواه برای انسان آشنا باشد یا نباشد. این مطلق‌بودن، ذهن انسان را داور نهایی نمی‌داند. همچنین محدودیت‌های ذهن انسان را چنان الزام‌آور نمی‌داند که تنها آنچه را که با عقل بشری سازگار است محتمل بشمارد و برای هر آنچه با آن ناسازگار است، توضیحی «عقلانی» طلب کند. این خواسته را طرفداران این مکتب غالباً مطرح می‌کنند.

With this understanding of the environmental factors behind the Rationalist School’s trend, it should be noted that it has gone too far in overlooking the other side of the comprehensive concept which the Qur’ān aims to implant in Muslim minds. This is that God’s will and power are absolute, limitless and go far beyond the universal rules and laws He ordained, whether familiar to man or not. This absoluteness does not accept the human mind as a final arbiter. Neither does it accept the limits of the human mind as binding in such a way as to classify as probable only that which may be acceptable to human reason, and to demand ‘rational’ explanations for all that is unacceptable to it. This demand is frequently stated by advocates of this school.

علاوه بر این، قوانین الهی حاکم بر هستی تنها آن قوانینی نیستند که برای انسان آشنا است.

Moreover, the divine laws of the universe are not only those familiar to man.

حقیقتاً، آنچه برای انسان آشناست تنها بخشی اندک از این قوانین است. هم این قوانین آشنا و هم قوانین ناشناخته، در آشکار ساختن عظمت قدرت الهی و دقت و درستیِ طرح‌های خداوند یکسان‌اند.

Indeed, what is familiar to man is only a fraction of these laws. Both these and the unfamiliar laws are the same in manifesting the greatness of divine power and the exactness and precision of God’s designs.

با این همه، باید در برابر خرافات به شدت محتاط باشیم و در عین حال هر افسانهٔ بی‌پایه‌ای را با اعتدال آگاهانه رد کنیم، تا نه تسلیم تأثیر محیط‌های خاص شویم و نه احساس کنیم که برای مقاومت در برابر سنتی رایج در دورانی معین باید به مخالفت برخیزیم.

Nevertheless, we must be well guarded against superstition and at the same time reject any unfounded legend with conscious moderation, so that we neither succumb to the influence of particular environments nor feel urged by a need to resist a common tradition of a certain age.

یک قاعدهٔ امن برای نزدیک شدن به متون قرآنی وجود دارد که اینجا مناسب است بیان شود. ما نمی‌توانیم با ذهن‌های پیشداوری‌شده و ایده‌های از پیش‌ساخته به آنچه قرآن بیان می‌کند نزدیک شویم، چه به طور کلی و چه در ارتباط با موضوع گزاره‌هایی که مورد بررسی هستند. شیوهٔ درست برعکس آن است: ما باید به گزاره‌های قرآنی نزدیک شویم به گونه‌ای که به ما کمک کند تا مفاهیم خود را از آن‌ها استنباط کنیم و دیدگاه‌های خود را بر پایهٔ آن‌ها صورت‌بندی نماییم. آنچه قرآن بیان می‌کند، چنان‌که هست، قطعی است. زیرا آنچه ما «عقل» می‌نامیم و داوری آن دربارهٔ آنچه قرآن از رویدادهای جهان هستی یا تاریخ، در جهان خودمان یا در قلمرو غیب، نقل می‌کند، چیزی جز برآیند نهایی هستی و تجربهٔ محدود و متناهی ما انسان‌ها نیست.

There is a safe rule for approaching Qur’ānic texts, which may be appropriately stated here. We cannot approach what the Qur’ān states with prejudiced minds and preconceived ideas, whether generally or in relation to the subject matter of the statements under study. The opposite is the correct way: we must approach Qur’ānic statements in such a way that helps us to derive our concepts from them and formulate our ideas on their basis. What the Qur’ān states is final as it is. For what we call ‘reason’ and its adjudication on what the Qur’ān relates of events in the universe or of history, in our own world or in the realm of the imperceptible, is no more than the net result of our finite human existence and experience.

اگرچه عقلِ انسان در ذات خود نیرویی مطلق است که به تجربه‌ها و رویدادهای فردی وابسته یا محدود نیست، با این همه، سرانجام در چارچوب هستیِ انسانی محصور است. این هستی، مطلق را بازنمایی نمی‌کند، زیرا مطلق از آنِ خداوند است. قرآن از جانب خداوند، که مطلق است، نازل شده است. از این رو، از آن جهت که هر آنچه بیان می‌کند، پایه و اساسِ مفاهیم بسیار «عقلانی» ما است، برای ما الزام‌آور است. بنابراین، هیچ کس نمی‌تواند درباره‌ی یک گزاره‌ی قرآنی بگوید: «این با عقل سازگار نیست، پس باید توضیحی منطقی برای آن یافت»، چنان‌که طرفداران مکتب خردگرایی بارها چنین می‌گویند. این بدان معنا نیست که باید خرافات را بپذیریم؛ بلکه تنها تأکید می‌کند که عقلِ انسان داورِ آنچه قرآن بیان می‌کند نیست. هنگامی که عبارت‌های یک متنِ قرآنی روشن و صریح باشند، آنها تعیین می‌کنند که عقل ما چگونه باید به آن متن نزدیک شود تا دیدگاه‌های خود را درباره‌ی موضوع آن و نیز درباره‌ی دیگر حقایق کلی شکل دهد.

Although human reason is, in essence an absolute force, not subject to, or limited by, individual experiences or events, it is, after all, confined to human existence. This existence does not reflect the absolute, as this belongs to God. The Qur’ān comes from God, the Absolute. Hence, it is binding on us in the sense that whatever it states is the basis of our very ‘rational’ concepts. Then, no one can say of a certain Qur’ānic statement: ‘It is unacceptable to reason, so a logical explanation must be sought for it,’ as advocates of the Rationalist School frequently say. This does not mean that we should accept superstitions, it only stresses that human reason is not the arbiter of what the Qur’ān states. When the expressions of a Qur’ānic text are clear and straightforward, they determine how our reason should approach that text in order to formulate our views concerning its subject matter as well as regarding other universal facts.

اکنون بیایید خودِ متنِ سوره را بررسی کنیم و بکوشیم اهمیتِ این داستان را دریابیم.

Let us now examine the text of the sūrah itself and try to understand the significance of the story.

«آیا ندانستی که پروردگارت با صاحبان فیل چه کرد؟» (آیه ۱) این پرسشی است که توجه را به شگفتی‌های خود این واقعه جلب می‌کند و بر بزرگی شأن آن تأکید دارد. این واقعه برای عرب‌ها چنان شناخته‌شده بود که آن را نوعی آغاز تاریخ به شمار می‌آوردند. می‌گفتند: «این رویداد در سال فیل اتفاق افتاد»، یا «آن واقعه دو سال پیش از سال فیل روی داد»، یا «این یکی ده سال پس از سال فیل است». شناخته‌شده است که پیامبر ﷺ خود در همان سال فیل به دنیا آمد. شاید این یکی از شگفت‌انگیزترین ترتیب‌های کامل اراده الهی باشد.

“Are you not aware how your Lord dealt with the people of the Elephant?” (Verse 1) It is a question that draws attention to the wonders involved in the incident itself and stresses its great significance. The incident was so well known to the Arabs that they used to consider it a sort of beginning of history. They would say, ‘This incident happened in the year of the Elephant’, and, ‘That event took place two years before the year of the Elephant’, or, ‘This dates to ten years after the year of the Elephant’. It is well known that the Prophet was born in the year of the Elephant itself. This is perhaps one of the fascinatingly perfect arrangements of divine will.

سورہ، اس لیے، عربوں کو کوئی ایسی بات نہیں بتا رہی جو وہ نہیں جانتے تھے۔ یہ ایک ایسے واقعے کی یاددہانی ہے جو ان کے لیے معروف تھا، اور اس کا مقصد صرف اس واقعے کو یاد دلانا نہیں بلکہ اس سے بڑھ کر کچھ حاصل کرنا ہے۔

The sūrah then is not relating to the Arabs something they did not know. It is a reminder of an event well known to them, aiming at achieving something beyond actual remembrance of it.

پس از این مقدمه، سوره داستان را در قالب یک پرسش بلاغی ادامه می‌دهد: «آیا نیرنگ آنان را بیهوده نگردانید؟» (آیه ۲) این یعنی تدبیرهای اصحاب فیل بی‌اثر بود و به هیچ نتیجه‌ای نمی‌رسید. آنان همچون کسی بودند که راه خود را گم کرده و در نتیجه به مقصد نمی‌رسد. شاید این یادآوری‌ای برای قریش باشد از نعمتی که خداوند بر ایشان ارزانی داشت، آنگاه که خانه (کعبه) را حفظ و نگهداری کرد؛ در زمانی که خود را در برابر متجاوزان نیرومند، یعنی اصحاب فیل، ناتوان می‌پنداشتند.

After this opening note, the sūrah tells the rest of the story in the form of a rhetorical question: “Did He not utterly confound their treacherous plan?” (Verse 2) This means that the designs of the people of the Elephant were useless, incapable of achieving anything at all. They were like someone who had lost his way and thus could not arrive at his destination. Perhaps this is a reminder to the Quraysh of the grace God bestowed on them when He protected and preserved the House at a time when they felt too weak to face the mighty aggressors, the people of the Elephant.

شاید این یادآوری عمداً برای آن بود که آنان را به ننگ و خواری خود آگاه سازد، همان کسانی که با وجود آنکه خداوند آنان را از ناتوانیشان رهایی بخشیده بود، پیوسته او را انکار می‌کردند.

Such remembrance was perhaps intentionally meant to make them feel their disgrace when they persistently denied God after He had helped them out of their weakness.

شاید این امر، غرور و سختگیری آنان را در رفتار با محمد ﷺ و آن اندک مؤمنانی که او را یاری می‌کردند، مهار کند. خداوند آن متجاوزان نیرومندی را که می‌خواستند خانه‌اش را که پناهگاهی برای همه مردم است ویران کنند، نابود کرد. پس خداوند می‌تواند متجاوزان تازه‌ای را که می‌کوشند فرستاده‌اش را آزار دهند و پیام او را سرکوب کنند نیز نابود سازد.

It may also curb their conceit and heavy-handedness in their treatment of Muĥammad and the few believers who supported him. God destroyed the powerful aggressors who wanted to pull down His House, which serves as a sanctuary for all people. God, then, may destroy the new aggressors who try to persecute His Messenger and suppress His message.

قرآن به شکلی شگفت‌انگیز نشان می‌دهد که شکست متجاوزان چگونه رقم خورد: «آیا او... پرندگانی دسته‌دسته بر آنان نفرستاد که با سنگ‌هایی از گل پخته ایشان را می‌کوفتند؟»

The Qur’ān portrays superbly how the aggressors’ defeat was brought about: “Did He not... send against them flocks of birds, which pelted them with stones of sand and clay?

«پس ایشان را مانند کاه جویده‌شده‌ای گردانید.» (آیات ۳-۵) پرندگان دسته‌دسته پرواز می‌کردند.

Thus He made them like stalks of devoured leaves.” (Verses 3-5) The birds flew in flocks.

قرآن کریم از واژهٔ فارسی «سِجِّیل» استفاده می‌کند که به معنای «سنگ و گل» است و این واژه برای توصیف موادی به کار رفته که پرندگان با آن‌ها متجاوزان را هدف قرار دادند. برگ‌های خشک نیز «خورده‌شده» توصیف شده‌اند تا دلالت کند که حشرات یا جانوران دیگر آن‌ها را خورده بودند. این تصویری گویا از درهم‌شکسته‌شدن جسمانی ارتش حبشه است، آنگاه که با این سنگ‌های گلین ضربه خوردند. نیازی نیست به توضیحاتی مانند اینکه این توصیف کنایه‌ای از نابودی آنان بر اثر آبله یا سرخک بوده، پرداخته شود.

The Qur’ān uses a Persian term, sijjīl, which denotes ‘stone and clay’ to describe the substance with which the birds struck the aggressors. The dry leaves are described as “devoured” to denote that insects or other animals had eaten them. It is a vivid image of the physical shattering of the Abyssinian army as they were stricken with these muddy stones. There is no need to go into such explanations as that it was an allegorical description of their destruction by smallpox or measles.

اعراب و اسلام اهمیت این رویداد گسترده است و درس‌هایی که از ذکر آن در قرآن کریم استنباط می‌شود بسیار است. نخست آنکه این امر نشان می‌دهد که خداوند نمی‌خواست مشرکان مسئولیت حفاظت از خانهٔ او را بر عهده گیرند، با آنکه ایشان آن را بسیار محترم می‌شمردند و در پی امنیت آن بودند. هنگامی که اراده کرد این خانه را حفظ کند و روشن ساخت که خود نگهبان آن است، مشرکان را به شکستشان از دست حبشیان واگذاشت. آنگاه اراده الهی مستقیماً مداخله کرد تا این تجاوز را دفع کند و خانهٔ مقدس خود را نگه دارد. بدین ترتیب، مشرکان فرصت نیافتند که حفاظت از خانه را به‌عنوان «لطفی که به خدا می‌کنند» یا «عمل افتخارآمیز» به حساب آورند. اگر چنین می‌کردند، به انگیزه‌های متعصبانهٔ جاهلیت برانگیخته می‌شدند. این نکته وزن قابل توجهی به این استدلال می‌بخشد که اراده الهی در نابودی متجاوزان از طریق قواعد ماورایی تحقق یافته است.

The Arabs and Islam The significance of this event is far reaching and the lessons deduced from its mention in the Qur’ān are numerous. It first suggests that God did not want the idolaters to take responsibility for protecting His House, in spite of the fact that they held it in deep respect and sought its security. When He willed to preserve the House and made it clear that He Himself was its protector, He left the idolaters to their defeat by the Abyssinians. Divine will then directly intervened to repel the aggression and preserve His sacred House. Thus the idolaters did not have a chance to hold the protection of the House as a ‘favour they did to God’ or as ‘an act of honour’. If they had done so, they would have been prompted by fanatic jāhiliyyah impulses. This point gives considerable weight to the argument that the divine will of destroying the aggressors was accomplished through preternatural rules.

این مداخله مستقیم خداوند برای حفاظت از خانه‌ی کعبه باید قریش و سایر قبایل عرب را به پذیرش اسلام، دین الهی، برمی‌انگیخت، هنگامی که پیامبر ﷺ آن را به ایشان ابلاغ کرد. بی‌شک، احترام و پاسداری آنان از خانه‌ی کعبه و بت‌پرستی‌ای که پیرامون آن رواج می‌دادند، نباید دلیلی برای رد اسلام می‌بود! یادآوری خداوند از این رخداد به ایشان، بخشی از انتقاد قرآن از موضع آنان است و توجه‌ها را به لجاجت شگفت‌انگیز ایشان جلب می‌کند.

This direct intervention by God to protect the House should have prompted the Quraysh and the rest of the Arabian tribes to embrace Islam, the divine religion, when it was conveyed to them by the Prophet. Surely, their respect and guardianship of the House, and the paganism they spread around it, should not have been their reason for rejecting Islam! God’s reminder to them of this event is a part of the Qur’ānic criticism of their stand, drawing attention to their amazing stubbornness.

این رویداد همچنین نشان می‌دهد که خداوند اجازه نداد اهل کتاب‌های پیشین، که در این مورد با ابرهه و سپاهش نمایندگی می‌شوند، خانهٔ مقدس را ویران کنند یا بر سرزمین مقدس سیطره یابند، حتی آنگاه که خانه در میان پلیدی بت‌پرستی احاطه شده بود و بت‌پرستان متولی آن بودند. بدین‌سان خانه از هرگونه اقتدار انسانی آزاد ماند و در برابر همهٔ نقشه‌های شوم در امان بود. خداوند آزادی این سرزمین را حفظ کرد تا آیین نوین در آنجا کاملاً آزاد رشد کند و تحت اقتدار هیچ مستبدی قرار نگیرد. خداوند این دین را به‌عنوان نیرویی که بر همهٔ ادیان دیگر برتری دارد نازل فرمود. او خواست که رهبری بشریت را بر عهده گیرد. اراده‌ی خداوند دربارهٔ خانه و دین‌اش مدت‌ها پیش از آنکه هیچ انسانی بداند که پیامبری که این پیام نوین را ابلاغ می‌کند در همان سال متولد شده است، تحقق یافته بود. هنگامی که به این جنبه از اهمیت این رویداد توجه می‌کنیم، آرامش می‌یابیم. ما از آرمان‌های شوم نیروهای استعماری بین‌المللی و صهیونیسم جهانی دربارهٔ سرزمین‌های مقدس آگاهیم. می‌دانیم که این نیروها برای دستیابی به آرمان‌های شوم خود از هیچ تلاشی دریغ نمی‌کنند. اما نگران نیستیم. زیرا خداوندی که خانهٔ خود را در برابر تجاوز اهل کتاب‌های پیشین حفظ کرد، آنگاه که متولیانش بت‌پرست بودند، اگر بخواهد دوباره آن را حفظ خواهد کرد، همان‌گونه که مدینه، شهر پیامبرش را در برابر نقشه‌های شوم ستمگران حفظ خواهد کرد. ﷺ

The event also suggests that God did not allow the people of earlier revelations, represented in this case by Abrahah and his army, to destroy the sacred House or to impose their authority over the holy land, even when it was surrounded by the impurity of idolatry and idolaters were its custodians. Thus the House remained free from any human authority, safe against all wicked designs. God preserved the freedom of the land in order that the new faith would develop there completely free, not subjected to the authority of any despot. God revealed this religion as the force which supersedes all other religions. He wanted it to take over the leadership of humanity. God’s will concerning His House and religion was accomplished long before any human being knew that the Prophet, who was to convey the new message, was born in the same year. We are reassured when we realize this aspect of the significance of the event. We know the wicked ambitions of international imperialist forces and world Zionism concerning the holy lands. We realize that these forces spare no effort to achieve their wicked ambitions. But we are not worried. For God who protected His House against the aggression of the people of earlier revelations when its custodians were idolaters will protect it again, if He wills, just as He will protect Madinah, His Messenger’s city, against the wicked designs of evildoers.

علاوه بر این، این واقعه به واقعیت وضعیت عربستان در آن زمان اشاره دارد. اعراب هیچ نقشی در صحنهٔ روی زمین نداشتند. آنان حتی پیش از اسلام هویت مستقل خود را نداشتند. در یمن، ایشان یا زیر سلطهٔ ایرانیان بودند یا حبشیان. اگر حکومتی از آنِ خود داشتند، تحت حمایت ایرانیان بود. در شمال، سوریه تحت حاکمیت بیزانس قرار داشت؛ این حاکمیت یا مستقیم بود یا به شکل حکومتی عربی زیر حمایت بیزانس.

Moreover, the event refers to the reality of the Arabian situation at that time. The Arabs did not have any role to play on the face of the earth. They did not even have an identity of their own before Islam. In the Yemen they were subjugated by either Persians or Abyssinians. If they had any government of their own, it was under the protection of the Persians. In the north, Syria was subject to Byzantine rule which was either direct or in the shape of an Arab government under Byzantine protection.

تنها قلب شبه جزیرۀ عربستان از سلطۀ بیگانگان مصون ماند، اما این منطقه در وضعیتی از قبیله‌گرایی و پراکندگی به سر می‌برد که آن را از هرگونه وزن و تأثیر در سیاست جهانی محروم می‌ساخت.

Only the heartland of the Arabian Peninsula escaped foreign rule. But this was in a state of tribalism and division which deprived it of any weight in world politics.

جنگ‌های قبیله‌ای ممکن بود چهل سال یا بیشتر ادامه یابد، اما نه به‌صورت فردی و نه به‌عنوان یک گروه، این قبایل در چشم امپراتوری‌های قدرتمندی که همسایه‌شان بودند، به‌عنوان یک قدرت به حساب نمی‌آمدند. آنچه درباره تجاوز حبشیان رخ داد، ارزیابی درستی از قدرت واقعی این قبایل در برابر متجاوزی خارجی بود.

Tribal warfare could drag on for 40 years or longer, but neither individually nor as a group did these tribes count as a power in the eyes of the mighty empires neighbouring them. What happened with regard to the Abyssinian aggression was a correct assessment of these tribes’ real strength when faced with a foreign aggressor.

در زمان اسلام، برای نخستین بار در تاریخ، اعراب نقشی بین‌المللی ایفا کردند. همچنین آنان صاحب دولتی نیرومند شدند که قدرت‌های جهان ناگزیر بودند آن را در نظر بگیرند.

Under Islam the Arabs had, for the first time in history, an international role to play. They also had a powerful state to be taken into consideration by world powers.

آنان نیرویی بی‌همتا داشتند که تخت‌ها را درهم شکست، امپراتوری‌ها را فتح کرد و رهبری‌های باطل، منحرف و نادان را سرنگون ساخت تا رهبری بشریت را در دست گیرند. اما آنچه برای نخستین بار در تاریخ‌شان این دستاوردها را برای اعراب میسر ساخت این بود که عرب‌بودن خود را فراموش کردند. انگیزه‌های نژادی و تعصب را از یاد بردند. به یاد داشتند که مسلمان‌اند و تنها مسلمان. آنان پیام آیینی نیرومند و فراگیر را حمل می‌کردند و آن را با رحمت و مهربانی به بشریت ارائه دادند. هیچ‌گونه ناسیونالیسم یا گروه‌گرایی را برنمی‌تافتند. آنان مدافعان اندیشه‌ای الهی بودند که به بشریت آموزه‌ای الهی، نه زمینی، برای به‌کار بستن به‌عنوان شیوه زندگی داد. آنان خانه‌های خود را ترک کردند تا تنها برای رضای خدا تلاش کنند. آنان در پی برپایی امپراتوری عربی نبودند تا زیر سایه آن در تجمل و خودبزرگ‌بینی زندگی کنند. هدفشان این نبود که پس از رهانیدن ملت‌ها از سلطه بیزانسی‌ها یا ایرانیان، آنان را زیر سلطه خود درآورند. این هدف را ربعی بن عامر، پیام‌آور مسلمانان نزد فرمانده ایرانی، روشن کرد، آنگاه که در مقر او گفت: «خدا به ما فرمان داده که برای رهانیدن بشریت از پرستش مخلوقات و هدایت آن به پرستش تنها خدا، برای رهانیدن آن از تنگنای این زندگی تا به گستردگی زندگی آخرت چشم بدوزد، و از ستم ادیان دیگر تا از عدالت اسلام بهره‌مند گردد، بیرون آمده‌ایم.» آنگاه، و تنها آنگاه، اعراب هویت، قدرت و رهبری یافتند. اما همه‌ی اینها تنها وقف خدا بود. تا زمانی که بر راه راست بودند، قدرت و رهبری‌شان پابرجا بود. اما هنگامی که منحرف شدند و به اندیشه‌های تنگ ناسیونالیستی خود روی آوردند، و به‌جای پرچم اسلام، پیوندهای گروهی را نشاندند، زیر سلطه ملت‌های دیگر درآمدند. زیرا خدا هرگاه آنان او را رها کردند، ایشان را رها کرد؛ همان‌گونه که آنان او را فراموش کردند، او نیز ایشان را فراموش کرد.

They possessed a sweeping force that destroyed thrones, conquered empires, and brought down false, deviating and ignorant leaderships in order to take over the leadership of mankind. But what facilitated these achievements for the Arabs for the first time in their history was that they forgot their Arabism. They forgot racial urges and fanaticism. They remembered that they were Muslims, and Muslims only. They carried the message of a forceful and all-comprehensive faith, which they delivered to humanity with mercy and compassion. They did not uphold any sort of nationalism or factionalism. They were the exponents of a divine idea which gave mankind a divine, not earthly, doctrine to be applied as a way of life. They left their homes to struggle for the cause of God alone. They were not after the establishment of an Arab empire under which they might live in luxury and conceit. Their aim was not to subjugate other nations to their own rule after freeing them from the rule of the Byzantines or Persians. It was an aim clearly defined by Rib`iy ibn `Āmir, the Muslims’ messenger to the Persian commander, when he said in the latter’s headquarters: “God ordered us to set out in order to save humanity from the worship of creatures and to bring it to the worship of God alone, to save it from the narrowness of this life so that it may look forward to the broadness of the life hereafter, and from the oppression of other religions so that it may enjoy the justice of Islam.” Then, and only then, did the Arabs have an identity, a power and a leadership. But all of these were devoted to God alone. They possessed their power and leadership as long as they followed the right path. But when they deviated and followed their narrow nationalistic ideas, and when they substituted for the banner of Islam that of factional bonds, they came under subjugation by other nations. For God deserted them whenever they deserted Him; He neglected them as they neglected Him.

عرب بدون اسلام چه هستند؟ چه ایدئولوژیای دارند، یا اگر اسلام را رها کنند، چه چیزی به بشریت می‌توانند عرضه کنند؟ ملتی بدون ایدئولوژی‌ای که به جهان عرضه کند چه ارزشی می‌تواند داشته باشد؟ هر ملتی که در هر دوره‌ای از تاریخ رهبری بشریت را بر عهده گرفته، ایدئولوژیای را پیش برده است. ملت‌هایی که چنین نکردند، مانند تاتارها که بر شرق تاختند، یا بربرها که امپراتوری روم را در غرب درهم شکستند، نتوانستند مدت زیادی دوام بیاورند. آنان به دست ملت‌هایی که فتح کرده بودند، در آن‌ها حل شدند. تنها ایدئولوژیای که عرب‌ها برای بشریت پیش بردند، ایمان اسلامی بود که ایشان را به جایگاه رهبری بشری رساند. اگر آن را رها کنند، دیگر هیچ کارکرد یا نقشی در تاریخ بشر نخواهند داشت. اگر عرب‌ها می‌خواهند زنده بمانند و قدرتمند باشند و رهبری بشریت را بر عهده بگیرند، باید این را به خوبی به یاد داشته باشند. این خداست که هدایت ما را فراهم می‌کند، مبادا گمراه شویم.

What are the Arabs without Islam? What is the ideology that they hold, or they can give to humanity if they abandon Islam? What value can a nation have without an ideology which it presents to the world? Every nation which assumed the leadership of humanity in any period of history advanced an ideology. Nations which did not, such as the Tartars who swept over the east, or the Berbers who crushed the Roman Empire in the west, could not survive for long. They were assimilated by the nations they conquered. The only ideology the Arabs advanced for mankind was the Islamic faith which raised them to the position of human leadership. If they forsake it they will no longer have any function or role to play in human history. The Arabs should remember this well if they want to live and be powerful and assume the leadership of mankind. It is God who provides guidance for us lest we go astray.

سوره الفیل (فیل)

زمینهٔ تاریخی

یک دیدگاه عقل‌گرایانه

پدیده‌های طبیعی و قدرت خداوند

یک رویداد سرنوشت‌ساز