این متن طولانی روشن می‌سازد که حق قانون‌گذاری تنها از آنِ خداست، همان که تنها اوست که حلال و حرام را تعیین می‌کند. پس از آنکه این اصل بنیادین ثابت شد، در همه امور، صرف‌نظر از میزان اهمیت آن‌ها، جاری می‌شود. هر کس که، چه با گفتار و چه با کردار، ادعای حق قانون‌گذاری کند، در حقیقت ادعای الوهیت کرده است، که تنها شایسته خود خداوند است. به بیان دیگر، او نه‌تنها از حدود مجاز تجاوز می‌کند، بلکه به اقتدار خداوند نیز تعرض می‌نماید. اگر هر قانونی بر پایه سنت‌های اجتماعی یا دیدگاه‌های مردم وضع شود، در عمل این‌ها بر آنچه خداوند بر پیامبرش ﷺ نازل کرده است، ترجیح داده شده‌اند، و این خود انحراف کامل از ایمان به شمار می‌رود.

This long passage makes it clear that the authority to legislate belongs only to God who alone determines what is permissible and what is forbidden. Once this basic rule is established, it becomes applicable in all matters, regardless of their degree of importance. Anyone who claims the authority to legislate, by word or deed, is actually claiming Godhead, which belongs only to God Himself. In other words, he does not simply transgress the bounds of what is permitted, he also assaults God’s authority. If any legislation is enacted on the basis of social traditions or people’s views, then, in practical terms, these are preferred to what God revealed to His Messenger. As such, it constitutes a departure from faith altogether.

این بخش فهرستی طولانی از قوانین در حوزه‌های گوناگون را ارائه می‌دهد. هر بند با خطاب به کسانی آغاز می‌شود که ایمان آورده‌اند. این خطاب یادآوری ویژگی اساسی آنان است؛ ویژگی‌ای که متضمن پذیرش بی‌قید و شرط برتری، حاکمیت و اقتدار خداوند در قانون‌گذاری است. از این رو، این خطاب بر ویژگی بنیادین ایمان تأکید دوباره دارد. همراه با این، فرمانی به اطاعت از خدا و پیامبرش ﷺ و هشداری به پرهیز از روی گرداندن از قوانین خداوند آمده است. هشدار درباره عذاب خداوند نیز افزوده شده و سپس وعده آمرزش و رحمت او در پی آن آمده است. آنگاه به مؤمنان گفته می‌شود که راه خاص خود را دارند. آنان نباید به کسی که در برابر اقتدار خداوند تسلیم نیست توجهی کنند.

This passage provides a long list of legislation in different areas. Every piece begins with an address to those who believe. It is a reminder to them of their essential quality, which implies unqualified `acknowledgement of God’s supremacy, sovereignty and authority to legislate. As such, it is an address which re-emphasises the basic quality of faith. This is coupled with a commandment to obey God and His Messenger and to beware of turning one’s back on God’s legislation. A warning against God’s punishment is added, only to be followed with the prospect of earning His forgiveness and mercy. The believers are then told that they have their own way to follow. They are to pay no heed to anyone who does not submit to God’s authority.

سپس تمایزی روشن میان مؤمنانی ترسیم می‌شود که اقرار دارند حق قانون‌گذاری تنها از آنِ خداوند است، و از سوی دیگر کسانی که راهی متفاوت را در پیش گرفته‌اند و برای خود حق قانون‌گذاری قائل‌اند: {ای مؤمنان، شما تنها مسئول خویشتن خویشید. کسانی که گمراه شوند، اگر شما بر راه راست باشید، زیانی به شما نمی‌رسانند. بازگشت همه‌تان به سوی خداست، و او شما را از آنچه انجام می‌دادید آگاه خواهد ساخت.} (آیه ۱۰۵)

آیهٔ نخست این بخش که خطاب به مؤمنان است، به آنان یادآوری می‌کند که نباید هیچ‌یک از صفات خداوند را به خود نسبت دهند، زیرا این صفات تماماً از آنِ خداست. از این رو، آنان حق ندارند هیچ‌یک از چیزهای پاکیزه و نیکویی را که خداوند برایشان حلال کرده، بر خود حرام گردانند. برای آنان روا نیست که با حرام کردن خودخواسته، نمایشی به راه اندازند و از خوردن آن غذاهای پاکیزه‌ای که خداوند به ایشان عطا کرده، خودداری ورزند. باید به یاد داشته باشند که این خداست که چنین روزی حلال و پاکیزه‌ای را برایشان فراهم کرده است. تنها اوست که می‌تواند چیزی را حلال یا حرام اعلام کند:

The first address in this passage to the believers reminds them that they may not exercise any of God’s attributes, since these belong totally to God. As such, they may not forbid themselves any of the wholesome and good things that God has made lawful to them. It is not open to them to make a demonstration of self-imposed prohibition, refusing to eat of such good food God has given them. They must remember that it is God who has provided them with such lawful and wholesome sustenance. It is only He who may designate things as permissible or forbidden:

«ای کسانی که ایمان آورده‌اید، چیزهای پاکیزه‌ای را که خدا برای شما حلال کرده است بر خود حرام مکنید، و از حد نگذرید؛ زیرا خدا تجاوزکاران را دوست نمی‌دارد. و از آنچه خدا به شما روزی داده است، از چیزهای حلال و پاکیزه بخورید، و از خدایی که به او ایمان دارید پروا کنید.» (آیات ۸۷ و ۸۸)

“Believers, do not forbid yourselves the good things God has made lawful to you. Do not transgress; God does not love the transgressors. Eat of what God has provided for you of lawful and wholesome things, and have fear of God in whom you believe.” (Verses 87-8)

مسئلهٔ قانونگذاری با مسئلهٔ الوهیت پیوندی تنگاتنگ دارد. تنها خداوند است که حق انحصاری تنظیم امور زندگی انسانها را دارد. اقتدار او از این واقعیت سرچشمه میگیرد که انسانها را آفریده و روزی و معیشت آنان را فراهم ساخته است. از این رو، تنها برای اوست که هر آنچه را بخواهد از روزیهای خویش بر انسانها حلال گرداند و هر بخشی از آن روزیها را بر ایشان حرام اعلام کند. خود انسانها نیز این منطق را میپذیرند: هرکس مالک چیزی باشد، حق دارد هر گونه که بخواهد در آن تصرف کند. کسی که این اصل بنیادین را زیر پا گذارد، بیتردید متجاوز است. انتظار میرود که مؤمنان به خدایی که به او ایمان دارند تعدی نکنند. تصور اینکه مؤمنی بتواند به اقتدار خداوند تجاوز کند، ناممکن است.

The whole question of legislation is closely linked to that of Godhead. It is God alone who has the sole authority to regulate for people’s lives. His authority is derived from the fact that it is He who has created human beings and provided them with food and sustenance. Hence, to Him alone belongs the right to make permissible to them whatever He pleases of His own provisions and to declare any part of such provisions forbidden to them. Human beings themselves acknowledge this logic. Whoever owns something enjoys the right to dispose of it in any way he pleases. Anyone who violates this basic principle is undoubtedly a transgressor. It is only to be expected that believers do not make an assault on God in whom they believe. It is inconceivable that a believer could ever assault God’s authority.

آیه‌ای که در ادامه آمده و به سوگندها و کفاره‌ی آن‌ها اشاره دارد، ظاهراً برای رسیدگی به مواردی نازل شده که مردم برای الزام خود به ترک چیزی مباح سوگند یاد می‌کنند، همان‌گونه که آن یاران پیامبر ﷺ چنین کردند. قرآن همچنین روشن می‌سازد که حرام و حلال دانستن چیزها در اختیار انسان‌ها نیست، بلکه این اختیار از آنِ خداست، همان خدایی که آن یاران پیامبر ﷺ به او ایمان داشتند. این آیه‌ی قرآن همچنین شامل همه‌ی نذرهای ترک کار خیر یا نذرهای انجام کار بد می‌شود. هرگاه برای کسی که سوگند خورده روشن شود که شکستن سوگند بهتر است و به خشنودی خدا نزدیک‌تر، باید آن را بشکند و با یکی از راه‌هایی که این آیه‌ی قرآن مشخص کرده، کفاره دهد.

The verse that follows, which refers to oaths and their atonement, appears to have been revealed in order to deal with such cases when people make an oath in order to solemnise their abstention from something permissible, as was done by those Companions of the Prophet. The Qur’ān also makes it clear that it is not up to human beings to declare things forbidden or permissible. That authority belongs to God, in whom those Companions of the Prophet believed. This Qur’ānic verse also deals with all vows of abstention from doing something good or vows to undertake something evil. Whenever it is clear to a person who has made an oath that breaking it is better and more conducive to earning God’s pleasure, he should break it and atone for it in one of the methods defined by this Qur’ānic verse.

عبدالله بن عباس می‌گوید که این آیه در باره کسانی نازل شد که خوراک‌ها و پوشاک‌های پاکیزه و ازدواج‌های مناسب را بر خود حرام کرده بودند. آنان سوگند خورده بودند که به این محدودیت‌ها پایبند بمانند. وقتی این فرمان نازل شد: «ای مؤمنان، چیزهای پاکیزه‌ای را که خداوند برای شما حلال کرده، بر خود حرام نکنید»، پرسیدند: «با سوگندهایمان چه کنیم؟» سپس این آیه که حکم لازم را بیان می‌کند نازل شد. این آیه روشن می‌سازد که خداوند کسانی را به خاطر سوگندهایی که بی‌اندیشه یا به‌اصطلاح «بی‌درنگ» و بدون آنکه آگاهانه قصد سوگند خوردن کنند بر زبان می‌آورند، مورد بازخواست قرار نمی‌دهد.

`Abdullāh ibn `Abbās says that it was revealed in connection with those people who forbade themselves wholesome types of food and clothes as well as appropriate marriages. They had vowed to abide by these restrictions. When the commandment, “Believers, do not forbid yourselves the good things God has made lawful to you,” was revealed, they asked: “What shall we do with our oaths?” This verse giving the necessary verdict was then revealed. It makes clear that God does not take people to task for oaths which they may utter without thought, or those which they may pronounce “off the cuff,” as it were, without consciously deciding to make an oath.

در عین حال، به مسلمانان توصیه شده است که ارزش سوگندهای خود را با بر زبان آوردن بیش از حد و بدون اندیشه پایین نیاورند. سوگند به خدا سخنی بسیار جدی است. از این رو، نباید بدون تأمل بر زبان آورده شود.

At the same time, Muslims are urged not to devalue their oaths by uttering too many of them without thought. An oath by God is a very serious statement. Hence, it must not be uttered without thought.

در چارچوب قانون‌گذاری، تعیین حلال و حرام، و شکل‌دادن به جامعه مسلمانان در مدینه، و پاک‌سازی آن از همه آثار باقی‌مانده از سنت‌های روزگار جاهلیت، حکمی روشن و قاطع درباره نوشیدنی‌های مست‌کننده و قمار صادر می‌شود، همراه با اعمال شرک‌ورزیدن به خدا.

It is within the context of legislation, permissibility and prohibition, as well as the moulding of the Muslim community in Madinah, purging it from all remaining traces of past tradition of the dark days, that a clear and decisive verdict is given on intoxicating drinks and gambling, coupled with practices of associating partners with God.

ای مؤمنان! شراب، قمار، بتها و تیرهای فال، همگی پلید و از کارهای شیطان‌اند. پس از آن‌ها دوری کنید تا رستگار شوید. شیطان فقط می‌خواهد با شراب و قمار میان شما دشمنی و کینه بیفکند و شما را از یاد خدا و از نماز بازدارد. آیا شما (از این کارها) دست برنمی‌دارید؟ (آیات ۹۰ و ۹۱)

Believers, intoxicants, games of chance, idolatrous practices and divining arrows are abominations devised by Satan. Therefore, turn away from them so that you may be successful. Satan seeks only to stir up enmity and hatred among you by means of intoxicants and games of chance, and to turn you away from the remembrance of God and from prayer. Will you not, then, desist? (Verses 90-1)

نوشیدن شراب، قمار، بت‌ها و تیرهای فال از جنبه‌های مهم جاهلیت عرب بودند و در عمل و سنت با یکدیگر پیوند نزدیک داشتند. عرب‌ها تا حد اسراف شراب می‌نوشیدند. آنان می‌پنداشتند که نوشیدن شراب به افراد امتیاز و برتری می‌بخشد. در اشعارشان بارها از نوشیدن شراب به عنوان عملی که باید به آن افتخار کرد یا با آن دیگران را ستود یاد کرده‌اند. در مجالس اجتماعی، نوشیدن شراب با ذبح حیوانات همراه بود که بلافاصله پخته می‌شدند تا به کسانی که در این بزم‌های شرابنوشی شرکت می‌کردند، کسانی که شراب را سرو می‌کردند و کسانی که به چنین مجالسی رفت‌وآمد داشتند، غذا داده شود. حیوانات در پای بت‌ها ذبح می‌شدند و خون قربانی بر بت‌ها پاشیده می‌شد. در چنین مجالس اجتماعی، فال زدن با تیرها انجام می‌شد تا سهم هر کس از گوشت قربانی تعیین شود.

Drinking, gambling, idols and divining arrows were important aspects of pre- Islamic Arabia. They were closely related in both practice and tradition. The Arabs used to drink to the point of extravagance. They considered that drinking afforded people distinction. They often mention drinking in their poetry as a practice to be proud of or to praise others with. In social gatherings, drinking was coupled with the slaughter of animals which were immediately cooked to provide food to those who took part in these drinking bouts, those who served wine and those who frequented such gatherings. The animals were slaughtered at the feet of idols which were sprayed with the blood of their sacrifice. In such social events, the act of divining arrows was practised in order to determine the sharing out of the sacrificial meat.

به نظر می‌رسد که آیهٔ نخست از این آیات، یعنی آیه‌ای که در سورهٔ النحل است، موجب نگرانی عمر بن الخطاب شد؛ او که پیش از پذیرش اسلام خود را مردی می‌دانست که اهل شراب بوده، آرزو داشت که حکمی روشن و قاطع دربارهٔ نوشیدن شراب نازل شود. آن آیه میان کاربردهای خرما و انگور تمایز قائل می‌شود، زیرا آن‌ها را «مایهٔ مستی و روزی نیکو» توصیف می‌کند. (النحل: ۶۷)

It seems that the first of these verses, i.e. the one in Sūrah 16, caused `Umar ibn al- Khaţţāb, who described himself prior to embracing Islam as a man of drink, some worry and he wished for a clear-cut ruling on drinking. That verse makes a distinction between what people use dates and grapes for, as it describes them as “intoxicants and wholesome food.” (16: 67)

از عمر بن خطاب [رضی الله عنه] روایت شده که گفت: «پروردگارا، حکمی روشن درباره نوشیدن شراب به ما بده.» سپس این آیه از سوره البقره نازل شد: «از تو درباره شراب و قمار می‌پرسند. بگو: در آن دو گناهی بزرگ است، هرچند برای مردم سودهایی نیز دارند؛ اما گناه آن‌ها بسی بیشتر از سودشان است.» (۲: ۲۱۹)

`Umar ibn al-Khaţţāb [may God be pleased with him] reports that he said: “My Lord, give us a clear-cut ruling on drinking.” The verse in Sūrah 2 was then revealed, stating: “They ask you about intoxicants and games of chance. Say: In both there is great evil although they have some benefits for people; but their evil far exceeds their benefit.” (2: 219)

«عمر» را فراخواندند و آیه برای او تلاوت شد. او گفت: «پروردگارا، برای ما در مورد نوشیدن شراب حکمی روشن بیان کن.» سپس آیه‌ای از سورهٔ نساء نازل شد: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، در حالی که مست هستید به نماز نزدیک نشوید، تا آنگاه که بدانید چه می‌گویید.» (۴:

`Umar was called in and the verse was recited to him. He said: “My Lord, give us a clear-cut ruling on drinking.” The verse in Sūrah 4 was then revealed: “Believers, do not attempt to pray when you are drunk, [but wait] until you know what you are saying.” (4:

۴۳) عمر را فراخواندند و آن آیه برایش تلاوت شد. او بار دیگر گفت: «پروردگارا، حکمی روشن درباره نوشیدن شراب به ما بده.» سپس آیه‌ای از این سوره، سورهٔ المائده، نازل شد که می‌فرماید: {همانا شیطان می‌خواهد با شراب و قمار میان شما دشمنی و کینه بیفکند و شما را از یاد خدا و از نماز بازدارد. آیا شما (از این کارها) دست برمی‌دارید؟} (آیهٔ ۹۱) عمر بار دیگر فراخوانده شد و آن آیه برایش تلاوت شد. گفت: «ما دست برداشتیم، پروردگارا! ما دست برداشتیم.» (روایت نسائی، ابوداوود، ترمذی و ابن ماجه.)

43) `Umar was called in and the verse was recited to him. He once again said: “My Lord, give us a clear-cut ruling on drinking.” The verse in this sūrah, The Repast, was then revealed, stating: “Satan seeks only to stir up enmity and hatred among you by means of intoxicants and games of chance, and to turn you away from the remembrance of God and from prayer. Will you not, then, desist?” (Verse 91) `Umar was called in once more and the verse was recited to him. He said: “We do desist, my Lord! We do desist.” (Related by al-Nasā’ī, Abū Dāwūd, al-Tirmidhī, and Ibn Mājah.)

لازم است در اینجا ماهیت مسکراتی که در این حکم منع مقصود است توضیح داده شود. ابوداوود این حدیث را از عبدالله بن عباس روایت کرده است:

It is useful to explain here the nature of intoxicants which are meant in this prohibition. Abū Dāwūd relates this ĥadīth on the authority of `Abdullāh ibn `Abbās:

«هر چیزی که جوشانده شود و نوشیدنی شود، شراب است و هر مست‌کننده‌ای حرام است.» عمر بر منبر پیامبر ﷺ ایستاد و مسلمانان را خطاب قرار داد، در حالی که گروهی از یاران پیامبر ﷺ حضور داشتند. او گفت: «هنگامی که آیه‌ی قرآن که نوشیدنی‌ها را حرام کرد نازل شد، مواد مست‌کننده از پنج نوع محصول به دست می‌آمد:

“Everything that is brewed is wine, and every intoxicant is forbidden.” `Umar addressed the Muslims, standing on the Prophet’s pulpit, with a group of the Prophet’s Companions in attendance. He said: “When the Qur’ānic verse was revealed prohibiting drinks, intoxicants were derived from five types of produce:

انگور، خرما، عسل، گندم و جو۔ "شراب" هر آن چیزی را شامل می‌شود که عقل را مختل می‌کند۔" این عبارات به‌روشنی نشان می‌دهند که مسکرات شامل هر نوشیدنی تخمیرشده‌ای می‌شود که موجب مستی گردد۔ این حکم به نوع خاصی محدود نیست۔ هر چیزی که مست‌کننده باشد، حرام است۔

grapes, palm dates, honey, wheat and barley. Wine refers to everything that blurs the mind.” These statements clearly indicate that intoxicants include every brewed drink which causes intoxication. It is not restricted to a particular type. Whatever intoxicates is forbidden.

فقدانِ هوشیاری، از هر مادّه‌ی مست‌کننده‌ای که پدید آید، کاملاً در مقابلِ حالتِ هوشیاری‌ای قرار دارد که اسلام از هر مسلمان می‌طلبد، تا او در هر لحظه آگاهانه پیوندِ خود با خدا را احساس کند و مطمئن باشد که همه‌ی اندیشه‌ها و کردارهایش از آن نوع است که خدا را خشنود می‌سازد. مسلمان با چنین هوشیاری و آگاهی‌ای، نقشی مثبت در رشد درستِ زندگی ایفا می‌کند و آن را در برابرِ ضعف و تباهی حفظ می‌نماید. او همچنین خود، دارایی و آبروی خویش را محفوظ می‌دارد و به حفظِ جامعه‌ی مسلمانان و نظام و قوانینش در برابرِ هرگونه تجاوز یاری می‌رساند. مسلمان رها نشده است تا تنها به فکرِ خود یا لذّت‌هایش باشد. برعکس، او در هر لحظه وظایفی دارد که باید انجام دهد و همین امر ایجاب می‌کند که همواره هوشیار باشد. این وظایف شامل وظایفِ او در برابرِ پروردگارش، خودش، خانواده‌اش، جامعه‌ی مسلمانانی که عضوی از آن است و در برابرِ عموم بشریت می‌شود. حتی هنگامی که از لذّت‌های سالمی که اسلام مجاز دانسته بهره می‌برد، باید هوشیاریِ کامل خود را نگه دارد تا اسیرِ هیچ نوع لذّت یا هوسی نشود. او بر همه‌ی امیال خویش مسلط است و آن‌ها را چون کسی که کاملاً بر خود چیره است برآورده می‌سازد. مستی، وضعیتی کاملاً برعکس این است.

The lack of consciousness, whichever intoxicant produces it, is diametrically opposed to the state of alertness which Islam requires of every Muslim so that he consciously feels his link with God at every moment, making sure that all his thoughts and actions are of the sort that please God. By being so alert and conscious, the Muslim plays a positive role in the proper development of life and in protecting it against weakness and corruption. He further protects himself, his property and honour and he helps to protect the Muslim community and its system and law against all types of aggression. A Muslim is not abandoned so that he cares only for himself or his enjoyments. On the contrary, at every moment he has duties to fulfil which require that he be always alert. These include duties towards his Lord, himself, his family and the Muslim community of which he is a member and towards humanity at large. Even when he enjoys the wholesome pleasures Islam permits, he must retain his full consciousness so that he is not enslaved by any type of pleasure or desire. He is in control of all his desires and he fulfils them as one who is totally in control. Drunkenness is the opposite state.

جب یہ آیات نازل ہوئیں جو تمام نشہ آور چیزوں کو مکمل طور پر حرام قرار دیتی ہیں اور انہیں شیطان کا بنایا ہوا ناپاک کام بتاتی ہیں، تو دو گروہوں نے ایک ہی الفاظ میں سوال اٹھایا، لیکن ان کے اسباب بالکل مختلف تھے۔ صحابۂ کرام میں سے چند نہایت محتاط اصحاب نے کہا: "ان ساتھیوں کا کیا ہوگا جو اس وقت فوت ہو گئے جب نشہ آور چیزیں ابھی حلال تھیں؟" اور ان میں سے کچھ نے کہا: "ان لوگوں کا کیا جو غزوۂ احد میں شہید ہوئے، حالانکہ ان کے پیٹوں میں شراب تھی؟" یعنی ممانعت سے پہلے انہوں نے شراب پی تھی۔ ایک اور گروہ، جو مسلمان امت میں شکوک کے بیج بونے کا کوئی موقع ہاتھ سے جانے نہ دیتا تھا، اسی قسم کی باتیں کرنے لگا۔ ان کا مقصد یہ تھا کہ مسلمانوں کا اسلامی قانون سازی کی حکمت پر اعتماد کمزور کریں۔ وہ یہ تاثر بھی دینا چاہتے تھے کہ جو لوگ نشہ آور چیزوں کی حرمت سے پہلے فوت ہوئے، وہ گویا مکمل طور پر ضائع ہو گئے، کیونکہ وہ اس ناپاک چیز کو اپنے جسموں میں لیے ہوئے مرے۔

When these verses were revealed totally prohibiting all intoxicants, and describing them as an abomination devised by Satan, two groups of people raised a query in the same wording but for totally different reasons. A few of the Prophet’s Companions who were very scrupulous said: “What about our Companions who died when intoxicants were still lawful to drink?” Some of them said: “What about those killed in the Battle of Uĥud, with intoxicants in their bellies?” i.e. before they were forbidden to drink. Another group who were keen to seize every chance to sow the seeds of doubt among the Muslim community said similar things. Their aim was to try to weaken the Muslims’ trust in the reasoning behind Islamic legislation. They also wanted to convey the feeling that those who died before the prohibition of intoxicants were totally lost, since they died with this abomination in their bodies.

بنابراین، مقصود از این آیه که می‌فرماید: «کسانی که ایمان آوردند و کارهای شایسته انجام دادند، در آنچه خورده‌اند گناهی بر ایشان نیست، در صورتی که تقوا پیشه کنند و ایمان آورند و کارهای شایسته انجام دهند، سپس تقوا پیشه کنند و ایمان آورند و باز هم تقوا پیشه کنند و نیکوکاری نمایند؛ و خدا نیکوکاران را دوست می‌دارد» (آیه ۹۳)، همین است.

Hence, the purpose behind the following verse: “Those who believe and do righteous deeds shall have no blame attached to them for any food they may have eaten, so long as they fear God and truly believe and do righteous deeds, and continue to fear God and believe, and remain God-fearing and persevere in doing good. God loves those who do good” (Verse 93)

این آیه بیان می‌کند که آنچه حرام نشده، حلال است، و تحریم از زمانِ بیان حکم آغاز می‌شود، نه پیش از آن. هیچ تحریم و مجازات به‌صورت گذشته‌نگر وجود ندارد، و نه در این دنیا و نه در آخرت، کیفری بدون بیان روشن حکم نمی‌تواند اعمال شود. کسانی که پیش از تحریم مشروبات الکلی درگذشتند، نگرانی‌ای نداشتند، زیرا چیز حرامی ننوشیده بودند و گناهی مرتکب نشده بودند. آنان از خدا می‌ترسیدند و کارهای شایسته انجام می‌دادند، چون می‌دانستند که او از نیت‌ها و کردارشان کاملاً آگاه است. چنین کسی نه نافرمانی کرده و نه چیز حرامی نوشیده است.

این سوره به بیان ممنوعیت‌های بیشتری ادامه می‌دهد و درباره‌ی شکار در حالت احرام سخن می‌گوید، و نیز درباره‌ی آنچه کفاره‌ی کشتن آن است. همچنین از هدف حرمت خانه‌ی عبادت در مکه، ماه‌های حرام، و قربانی‌های نذری و قلاده‌دار سخن می‌گوید که نباید به آن‌ها دست زد، چنان‌که سوره در آیات آغازین خود روشن می‌سازد. این بخش با تعیین معیاری روشن از ارزش‌ها برای افراد مسلمان و جامعه‌ی مسلمانان به پایان می‌رسد. بر اساس این معیار، مقدار اندکی از خیر بسیار ارزشمندتر از شر است، هرچند شر فراوان باشد.

The sūrah continues to elaborate on further prohibitions, speaking about game when one is in the state of consecration, or iĥrām, and what compensates for its killing. It further speaks of the purpose of the sanctity of the House of Worship in Makkah, the sacred months, dedicated and garlanded cattle which must not be touched as the sūrah makes clear in its opening verses. This part concludes with the establishment of a clear standard of values for Muslim individuals and Muslim society. According to this standard, a small amount of good is far more valuable than evil, plentiful as it may be.

ای مؤمنان، خداوند به یقین شما را با شکاری می‌آزماید که دست‌ها و نیزه‌هایتان به آن می‌رسد، تا خداوند کسانی را که در دل‌هایشان واقعاً از او می‌ترسند نمایان سازد. و هر که پس از این همه تجاوز کند، عذابی دردناک خواهد داشت.

Believers, God will certainly try you by means of game which may come within the reach of your hands or your spears, so that God may mark out those who truly fear Him in their hearts. Whoever transgresses after all this will have grievous suffering.

ای مؤمنان، در حال احرام حج یا عمره، شکار نکنید. هر کس از شما که عمداً شکاری را بکشد، باید کفاره‌ای به همانندِ آنچه کشته، از چهارپایان بدهد، که دو مرد عادل از میان شما درباره‌اش داوری کنند، و آن را به‌عنوان قربانی به کعبه برسانند؛ یا به‌جای آن، بینوایان را طعام دهد، یا معادل آن را روزه بدارد، تا وبال کار خود را بچشد. خداوند از آنچه پیش‌تر گذشته درگذشته است؛ اما هر کس به آن بازگردد، خداوند از او انتقام خواهد گرفت. خداوند توانا و صاحب انتقام است. صید دریا و خوراکی که از آن برمی‌آید، برای شما و برای مسافران، حلال شده است؛ اما مادامی که در حال احرام هستید، صید خشکی بر شما حرام است. از خداوند پروا کنید که همه به سوی او گردآورده خواهید شد. خداوند کعبه، آن خانه‌ی محترم، را برای مردم قوام‌بخش قرار داد؛ و همچنین ماه حرام و قربانی‌های نشان‌دار را. این برای آن است که بدانید خداوند از آنچه در آسمان‌ها و زمین است آگاه است و خداوند به هر چیزی داناست. بدانید که خداوند سخت‌کیفر است و خداوند آمرزنده و مهربان است. وظیفه‌ی پیامبر جز رساندن پیام نیست. خداوند آنچه را آشکار می‌کنید و آنچه را پنهان می‌دارید می‌داند. (آیات ۹۴ تا ۹۹)

Believers, kill no game while you are on pilgrimage. Whoever of you kills game by design shall make amends in cattle equivalent to what he has killed, adjudged by two persons of probity among you, to be brought as an offering to the Ka’ bah; or else he may atone for his sin by feeding needy persons, or by its equivalent in fasting, so that he may taste the evil consequences of his deeds. God has forgiven what is past; but whoever repeats his offence, God will inflict His retribution on him. God is Almighty, Lord of retribution. Lawful to you is all water game, and whatever food the sea brings forth, as a provision for you and for travellers. However, you are forbidden land game as long as you are in the state of consecration [or iĥrām]. Be conscious of God, to whom you shall all be gathered. God has made the Ka`bah, the Inviolable House of Worship, a symbol for all mankind; and so too the sacred month and the garlanded sacrificial offerings. This, so that you may know that God is aware of all that is in the heavens and the earth, and that God has full knowledge of everything. Know that God is severe in retribution and that God is Much- Forgiving, Merciful. The Messenger’s duty is but to deliver the message [entrusted to him]. God knows all that you reveal, and all that you conceal. (Verses 94-99)

آزمونِ فراهم بودنِ صیدِ آسان در زمانی که در دورانِ احرام کشتنِ شکار ممنوع بود، یکی از آزمایش‌های متعددی بود که امتِ مسلمان با موفقیت از آنها سربلند بیرون آمد. توجهی که خداوند به این امتِ مسلمان و تربیتِ آن داشت، در چنین آزمایش‌هایی بازتاب دارد. در این ماجرای خاص، خداوند به مؤمنان هدفِ ورای آزمایشِ خود را بیان می‌کند: «تا خدا کسانی را که در دل از او می‌ترسند، آشکار سازد.» (آیه ۹۴) ترسیدنِ واقعی از خدا، یا خداترسی در دل، پایه‌ی استوارِ ایمان است که در وجدانِ انسان استقرار می‌یابد. رفتارِ انسان را شکل می‌دهد و جوهرِ به عمل آوردنِ جانشینی‌اش در زمین است.

The trial of providing easy game at the time when it was prohibited to kill during the period of consecration, or iĥrām, was one of the numerous tests that the Muslim community successfully passed. The care God took of this Muslim community and its education is reflected in such tests. In this particular incident, God tells the believers of the purpose beyond His test: “So that God may mark out those who truly fear Him in their hearts.” (Verse 94) Being truly God-fearing, or fearing Him in one’s heart, is the solid basis on which faith is established in a person’s conscience. It mould’s one’s behaviour and it is the essence of putting man’s vicegerency on earth into practice.

انسان‌ها خدا را نمی‌بینند، اما وقتی واقعاً به او ایمان دارند، حضور او را در دل‌های خود احساس می‌کنند. برای آنان، او فراتر از دسترس همه‌ی قوای ادراکی ایشان است، اما دل‌هایشان او را می‌شناسد و از او می‌ترسد. یقین داشتن به این حقیقت بزرگ در ایمانی استوار و تزلزل‌ناپذیر به خدا، و دست یافتن – بی‌آنکه او را ببینیم یا حضورش را با حواس خود احساس کنیم – به قوت ایمانی که با ایمان مبتنی بر حواس برابر، و اگر برتر نباشد، کمتر از آن نیست، واقعاً چیزی بزرگ است. مؤمن بی‌آنکه او را دیده باشد، اعلام می‌کند که «هیچ معبودی جز خدا نیست». داشتن چنین ایمانی نشانه‌ی گامی بلند به سوی سطحی برتر از انسانیت است؛ سطحی که قوای طبیعی انسان را به کار می‌گیرد و از تمامی توانایی‌های طبیعی او بهترین بهره را می‌برد. این، دوری بزرگ از قلمرو هستیِ حیوانی است که نمی‌تواند به چیزی فراتر از ادراک بی‌واسطه‌ی خود بنگرد. از سوی دیگر، هنگامی که انسان جان خود را از نگریستن به آنچه ورای دسترس قوای ادراکی‌اش قرار دارد بازمی‌دارد و احساساتش را به جهان مادی پیرامون خود محدود می‌کند، قوای برتر خویش را خاموش می‌سازد و همواره در جهان مادی و حسی خود درجا می‌زند.

Human beings do not see God, but they feel His presence in their hearts when they truly believe in Him. To them, He is beyond the reach of all their faculties of perception, but their hearts know and fear Him. The certainty of this great truth in a firm, unshakeable belief in God, and achieving, without seeing Him or feeling His presence with our senses, a strength of belief equal, if not superior, to that based on one’s senses is something great indeed. A believer declares that “there is no deity other than God” without having seen Him. To have such belief is indicative of a huge step forward towards a superior level of humanity that taps man’s natural faculties and makes the best use of all his natural abilities. This represents a great departure away from the realm of animal existence that cannot look up to anything beyond its immediate perception. On the other hand, when man bars his soul from looking up to what lies beyond the reach of his faculties of perception and confines his feelings to the material world surrounding him, he shuts down his superior faculties and lingers permanently in his material and sensual world.

شاید در اینجا مناسب باشد که بپرسیم هدف از این قواعد منع چیست. خداوند می‌خواهد منطقه‌ای امن برای بشریت فراهم آورد، جایی که انسان‌ها از نگرانی‌های زندگی به آن پناه ببرند. این منطقه با کعبه، خانهٔ محترم عبادت، و ماه‌های حرام نمایانده می‌شود. آنها پناهگاهی از آرامش را در میان نبرد خونینی فراهم می‌آورند که افرادی که در زندگی با یکدیگر در ستیزند، صرف‌نظر از نژاد و قومیت‌شان، در آن درگیرند. خواسته‌ها، آرزوها و نیازهایشان همچنان این کشمکش را برمی‌افروزد، اما این منطقهٔ امن آنان را فرا می‌خواند تا اطمینان را جایگزین نگرانی‌هایشان، عشق را جایگزین ستیز، برادری و امنیت را جایگزین دشمنی و ترس کند. افزون بر این، چنین مفاهیمی به قلمرو نظریه‌ها و آرمان‌ها محدود نمی‌شوند؛ به مردم در زندگی واقعی آموزش عملی داده می‌شود تا این احساسات را دریابند و پایدار نگه دارند. بدین‌ترتیب، این مفاهیم واقعیتی ملموس به شمار می‌آیند، نه صرفاً واژه‌ها و خیال‌هایی که با زندگی واقعی هیچ پیوندی ندارند.

It is perhaps pertinent to ask here about the purpose behind these prohibition rules. Well, God wishes to provide a security zone for mankind, where they seek refuge from life’s worries. This zone is represented by the Ka`bah, the Inviolable House of Worship, and the sacred months. They offer a haven of peace in the midst of the raging battle between those in combat through life, regardless of their race and ethnic origin. Their desires, ambitions and needs continue to fuel their struggle, but this security zone beckons to them so that it may substitute reassurance for their worries, love for conflict, brotherhood and security for hostility and fear. What is more is that such concepts are not confined to the realm of theories and ideals; people are given practical training in real life to grab such feelings and maintain them. Thus, they are seen as a reality, not mere words and visions that have no bearing on real life.

خدا کعبه، آن خانهٔ محترمِ عبادت‌گاه، را برای همهٔ مردم نشانه‌ای قرار داده است؛ و همچنین ماه حرام و قربانی‌های قلاده‌دار را. این برای آن است که بدانید خدا از هرچه در آسمان‌ها و زمین است آگاه است، و خدا به هر چیزی داناست. بدانید که خدا سخت‌کیفر است و خدا آمرزندهٔ مهربان است. وظیفهٔ پیامبر ﷺ جز ابلاغ پیام [سپرده‌شده به او] نیست. خدا آنچه را آشکار می‌کنید و آنچه را پنهان می‌دارید می‌داند. (آیات ۹۷-۹۹)

God has made the Ka`bah, the Inviolable House of Worship, a symbol for all mankind; and so too the sacred month and the garlanded sacrificial offerings. This, so that you may know that God is aware of all that is in the heavens and the earth, and that God has full knowledge of everything. Know that God is severe in retribution and that God is Much-Forgiving, Merciful. The Messenger’s duty is but to deliver the message [entrusted to him]. God knows all that you reveal, and all that you conceal. (Verses 97-9)

خداوند حرمت کعبه را برای انسان، حیوانات، پرندگان، حشرات و همه موجودات مقرر فرموده است. همه آنها در آنجا احساس امنیت می‌کنند. در دوران احرام، ممنوعیت‌ها حتی پیش از رسیدن به کعبه نیز اعمال می‌شود. خداوند همچنین هرگونه جنگ و کشتار را در چهار ماه حرام، یعنی ذوالقعده، ذوالحجه، محرم و رجب ممنوع کرده است. حتی در روزگار پیش از اسلام، خداوند عرب‌ها را نسبت به حرمت این ماه‌های حرام بسیار محترم قرار داده بود. از این رو، در آن ایام، کسی را نمی‌ترساندند و خونخواهی نمی‌کردند. مردی با قاتل پدر، پسر یا برادر خود روبه‌رو می‌شد و علیه او اقدامی نمی‌کرد. بدین ترتیب، آن چهار ماه فصل سفر و کسب معاش گردید. هدف خداوند این بود که کعبه جایگاه صلح و امنیت باشد، جایی که مردم با ترس و اضطراب آزار نبینند. همچنین، آن چهار ماه را به‌عنوان دوره‌ای از امنیت قرار داد. سپس، پوشش صلح و امنیت را فراتر از مناطق جغرافیایی و زمانی گسترش داد تا حیواناتِ قربانیِ رهاشده در حج و عمره را نیز شامل شود. هیچ‌کس نمی‌توانست چنین حیواناتی را تا رسیدن به کعبه متوقف کند. همین امنیت به هر انسان یا حیوانی که گردنبندی از درختان منطقه حرم به گردن داشت نیز تعمیم داده می‌شد؛ و این به‌منظور اعلام حمایتی بود که کعبه اعطا می‌کند.

در پایان این بخش، خداوند معیاری به ما می‌دهد تا بتوانیم درباره‌ی همه‌چیز داوری درست کنیم. در این ترازو، تنها آنچه نیک و سودمند است وزن دارد، و آنچه ناپاک و بد است هیچ وزنی ندارد. این کار مانع از آن می‌شود که مسلمان فریب بخورد، هنگامی که می‌بیند ناپاکی فراوان و بدی‌ها بسیارند. {بگو: بدی و نیکی برابر نیستند، هرچند فراوانیِ بدی ممکن است تو را به شگفتی اندازد. پس از خدا بترسید، ای خردمندان، باشد که رستگار شوید.} (آیه ۱۰۰)

At the concluding part of this passage God provides us with a standard so that we may give correct judgement of all things. In these scales, only what is good and wholesome is weighty, while that which is foul and evil carries no weight. This prevents a Muslim from being deceived when he finds that the foul is plentiful and the evil too numerous. “Say: Evil and good are not equal, even though the abundance of evil may be pleasing to you. Have fear of God, you who are endowed with understanding, so that you may triumph.” (Verse 100)

در اینجا خوبی و بدی در بستر بیان این‌که کدام خوراکی‌ها و شکارها حلال و کدام‌ها حرام‌اند، ذکر شده است. آنچه حرام است بد است، و هر آنچه حلال است خوب است. یقیناً خوب و بد برابر نیستند، هرچند بدی ممکن است چنان فراوان باشد که مردم را جذب و وسوسه کند. آنچه خوب است لذتی فراهم می‌آورد که پیامدهای ناگواری مانند پشیمانی، اسراف، رنج یا بیماری به دنبال ندارد. لذتی که از چیزهای بد به دست می‌آید، حتی با مقدار اندکی از چیزهای خوب زندگی برابری نمی‌کند. افزون بر این، انسان با چیزهای خوب، هم در این زندگی و هم در زندگی آخرت، از امنیت برخوردار می‌شود. هنگامی که ذهن انسان در نتیجه خداترس بودن از بند هوس‌ها رها شود و به هوشیاری تیزبینانه‌ای دست یابد، ناگزیر خوبی را بر بدی ترجیح خواهد داد. این امر به ناچار به موفقیت و پیروزی، هم در این جهان و هم در آخرت، می‌انجامد: «ای خردمندان، از خدا بترسید، باشد که رستگار شوید.» (آیه ۱۰۰)

Evil and good are mentioned here within the context of elaborating which food and game are permissible and which are forbidden. What is forbidden is evil, while everything that is permissible is good. Certainly the good and the evil cannot be equal, even though the evil may come in such plenty that it attracts and tempts people. That which is good provides enjoyment that is not followed by foul consequences, such as regret, waste, pain or disease. The pleasure gained out of evil things cannot be matched even by a modicum of the good things in life. What is more is that with the good things, man enjoys safety in this life and in the life to come. When the human mind is free of the shackles of desire as a result of its being God-fearing and when it has attained a keen watchfulness, it will inevitably prefer good to evil. This is bound to end in success and triumph, both in this world and in the Hereafter: “Have fear of God, you who are endowed with understanding, so that you may triumph.” (Verse 100)

این آیه به ویژه برای موقعیت کنونی مناسب است، اما دلالتی بسیار گسترده‌تر دارد. این آیه به افقی وسیع می‌نگرد که زندگی را در تمامیت آن در بر می‌گیرد.

این سوره به سراغ آن می‌رود که توجه مسلمانان نخستین را به سطح ادبی که باید در برابر پیامبر ﷺ داشته باشند جلب کند. به آنان فرمان داده می‌شود که درباره اموری که او سکوت کرده است از وی پرسش نکنند، به ویژه اموری که اگر مطرح شوند ممکن است برای پرسنده سختی یا شرمساری به بار آورند، یا وظایف یا محدودیت‌های سنگینی بر او تحمیل کنند که خدا از سر رحمتش آن‌ها را بر مسلمانان واجب نکرده است.

The sūrah moves on to draw the attention of the early Muslims to the standard of politeness they must adopt with the Prophet. They are told not to ask him about matters on which he remains silent, particularly such matters which, should they be tackled, may cause hardship or embarrassment to the person raising the question, or may impose on him heavy tasks or restrictions that God, out of His mercy, has chosen not to impose on the Muslims.

ای مؤمنان، از چیزهایی نپرسید که اگر برای شما آشکار شود، مایه سختی شما گردد. و اگر در زمان نزول قرآن از آنها بپرسید، برایتان روشن خواهد شد. خداوند از این [پرسش‌ها] درمی‌گذرد؛ زیرا خداوند آمرزنده و بردبار است. پیش از شما هم مردمانی از همین‌گونه چیزها پرسیدند و در نتیجه به آن حقیقت کافر شدند. (آیات ۱۰۱-۱۰۲)

Believers, do not ask about matters which, if made known to you, may cause you hardship. If you should ask about them while the Qur’ān is being revealed, they shall be made plain to you. God will forgive you these; for God is Much-Forgiving, Forbearing. People before your time inquired about them, and on that account they came to deny the truth. (Verses 101-102)

بعضی از مردم پیوسته سؤالات فراوانی از پیامبر ﷺ می‌پرسیدند

Some people used to put numerous questions to the Prophet (peace be upon him)

از چیزهایی که هیچ دستور یا نهی‌ای درباره‌ی آن‌ها داده نشده بود، سؤال می‌کردند. برخی همواره درباره‌ی جزئیات اموری می‌پرسیدند که قرآن به‌طور کلی بیان کرده بود، تا برای مردم آسان‌تر شود. برخی نیز درباره‌ی اموری می‌پرسیدند که نباید آشکار می‌شد، زیرا آشکار شدن آن‌ها مشکلی هم برای پرسنده و هم برای دیگران ایجاد می‌کرد. برای نمونه نقل شده است که هنگامی که آیه‌ی وجوب حج نازل شد، مردی از پیامبر ﷺ پرسید که آیا حج هر سال واجب است. پیامبر ﷺ این پرسش را ناپسند شمرد، زیرا آیه‌ی قرآن این مسئله را مطلق گذاشته بود: «و لِلّهِ عَلَى النّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً» (آل‌عمران: ۹۷). ادای حج یک بار برای انجام این تکلیف کافی است. پرسیدن این‌که آیا هر ساله واجب است، یعنی دادن معنایی بسیار سخت‌گیرانه به متن، معنایی که خداوند بر مردم تحمیل نکرده است.

asking him about matters on which no order or prohibition had been given. Some were always asking about the details of matters that the Qur’ān gave in general terms, to make them easier for people. Some asked about matters which need not be exposed, because exposure would cause a problem either to the person putting the question or to others. It is reported, for example, that when the verse establishing the duty of pilgrimage was revealed, a man asked the Prophet whether pilgrimage was a duty every year. The Prophet disliked the question because the Qur’ānic verse left the matter Unspecified: “Pilgrimage to this House is a duty owed to God by all people who are able to undertake it.” (3: 97) To offer the pilgrimage once is sufficient for this duty to be fulfilled. To ask whether it is a duty required every year is to give the text a much harder interpretation and one which God has not imposed.

خداوند برخی امور را از انسان پوشیده نگه داشته است، یا ممکن بود برخی امور را به صورت کلی بیان کند. برای مردم زیانی ندارد که چنین اموری را همان‌گونه که خداوند رها کرده، واگذارند. پرسش درباره‌ی این امور در زمان پیامبر ﷺ ممکن بود پاسخ‌هایی ناخوشایند برایشان به همراه داشته باشد، یا هم آنان و هم نسل‌های آینده را سنگین بار کند. از این رو، خداوند به مؤمنان فرمان می‌دهد که درباره‌ی برخی امور پرسش نکنند، امور که آشکار شدنشان ممکن است زیانبار باشد. او همچنین هشدار می‌دهد که اگر در زمان حیات پیامبر ﷺ و هنگام نزول قرآن درباره‌ی این امور بپرسند، پاسخ آن‌ها داده خواهد شد، اما این پاسخ‌ها تکالیفی بر آنان تحمیل می‌کند که خداوند در آغاز واجب نکرده بود: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از چیزهایی مپرسید که اگر برای شما آشکار شود، شما را دچار سختی می‌کند. و اگر در زمانی که قرآن نازل می‌شود از آن‌ها بپرسید، برای شما روشن خواهد شد. خداوند از این‌ها درمی‌گذرد؛ زیرا خداوند آمرزنده‌ی بردبار است.» (آیه‌ی ۱۰۱) این آیه دستوری روشن دارد که از امور پرسش نشود که خداوند آن‌ها را ناگفته رها کرده یا بدون جزئیات بیان داشته تا تکالیف سبک‌تر بماند، چنان‌که در مورد حج چنین است.

God has kept certain matters unknown to man, or He might have expressed certain matters in general terms. It does not harm people to leave such matters in the form God has left them. To question these at the time of the Prophet might have provided them with distressing answers, or might have overburdened both them and future generations. Hence, God tells the believers not to ask about certain matters which if revealed might be harmful. He also warns them that should they ask about these during the Prophet’s lifetime, when the Qur’ān was being revealed, for then they would have their answers, but these would impose on them obligations that God did not originally make binding: “Believers, do not ask about matters which, if made known to you, may cause you hardship. If you should ask about them while the Qur’ān is being revealed, they shall be made plain to you. God will forgive you these; for God is Much-Forgiving, Forbearing.” (Verse 101) The verse carries a clear instruction not to inquire about matters which God has left out or stated without details in order to keep duties lighter, as in the case of pilgrimage.

خداوند سپس نمونه‌ای از امت‌های پیشین را بیان می‌کند که به آنان وحی نازل شده بود.

God then gives the example of former communities that were given revelations.

برخی از آنان با پرسش‌های فراوان درباره احکام و تکالیف، کار را بر خود دشوار کردند. وقتی در نتیجه آن، خداوند تکالیف تازه‌ای بر ایشان واجب کرد، آنان آن‌ها را انجام ندادند و بدین‌سان آن‌ها را رد کردند. اگر کار را همان‌گونه که خداوند در آغاز بیان کرده بود رها می‌کردند، می‌توانستند از تکالیف آسان‌تری که خداوند می‌خواست بر ایشان مقرر کند بهره‌مند شوند. آنان دیگر مجبور نمی‌شدند با ناتوانی خود در ادای مسئولیت‌هایشان دست‌وپنجه نرم کنند.

Some of them made things harder for themselves by numerous questions about rulings and duties. When, as a result, God made new obligations binding on them, they failed to perform these, thus rejecting them. Had they left matters as God stated them originally, they would have been able to benefit by the easier tasks God wanted to assign to them. They would not have had to cope with their failure to fulfil their responsibilities.

شاید این احادیثی که نقل کردیم، همراه با سخنانی در قرآن کریم، نظام کسب دانش در اسلام را ترسیم کنند. نخستین نکته‌ای که باید روشن شود این است که از دیدگاه اسلام، دانش برای رفع یک نیاز واقعی و برآوردن آن نیاز جستجو می‌شود. نیروها و توانایی‌های انسان آن‌قدر ارزشمندند که نباید در پی جزئیات آنچه اسلام آن را غیب می‌نامد، یعنی آنچه ورای دسترس ادراک انسان قرار دارد، به هدر داده شوند. دلیل این امر آن است که چنین دانشی برای رفع هیچ نیاز واقعی یا عملی در زندگی انسان جستجو نمی‌شود. برای ذهن انسان کافی است که به آن غیب، همان‌گونه که توصیف‌کننده‌اش آن را وصف کرده، ایمان آورد. هرگاه ذهن انسان از این ایمان فراتر رود تا ماهیت و جزئیات آن را بررسی کند، به هیچ نتیجه‌ی حقیقی‌ای دست نخواهد یافت، زیرا اساساً به توانایی‌های لازم برای دستیابی به چنان دانشی مجهز نیست. خداوند هر آنچه را که ما برای دانستن آن نیازمندیم، به ما عطا فرموده است. ادامه‌ی این جستجو اتلاف تلاش است؛ چیزی جز تلاش برای راه رفتن در بیابان بدون راهنما نیست. این کار قطعاً به زیان کامل ختم خواهد شد.

Perhaps these aĥādīth we have quoted, together with statements in the Qur’ān, delineate the Islamic system of pursuing knowledge. The first point to make clear is that, from the Islamic point of view, knowledge is sought to face a real need and to satisfy that need. Human powers and faculties are too precious to expend in pursuing detailed matters of what Islam calls ghayb, a term which refers to what lies beyond the reach of human perception. That is because such knowledge is not sought to meet any real or practical need in human life. It is sufficient for the human mind to believe in that ghayb as described by the One who has described it. When the human mind goes beyond that belief in order to investigate its nature and details, it will not attain any true results, because it is simply not equipped with the necessary faculties to achieve that knowledge. God has given us all that we need to know about it. Any further pursuit is a waste of effort; it is no more than trying to walk in the desert without a guide. It is bound to end in total loss.

در مورد احکام شرعی، این احکام هنگام نیاز جستجو می‌شوند تا با موقعیت‌های عملی، آن‌گاه که پیش می‌آیند، روبه‌رو شویم. این همان روش صحیح اسلامی است.

As for Islamic rulings, these are sought when needed, to face practical situations as and when these take place. This is the proper Islamic approach.

در طول دوره مکی وحی‌های اسلامی، حتی یک حکم اداری هم بیان نشد، هرچند دستور داده شد که برخی کارها انجام شود و برخی دیگر ترک گردد. احکام تفصیلی، مانند مجازات‌های حتمی و اختیاری، کفاره‌ها و مانند آن، تنها پس از تشکیل دولت اسلامی در مدینه نازل شد، زیرا آن دولت توانایی اجرای این جزئیات و عملی ساختن آن‌ها را داشت.

Throughout the Makkan period of Islamic revelations, not a single administrative ruling was outlined, although orders were given to do certain things and to refrain from others. Detailed rulings, such as mandatory and discretionary punishments, atonements and the like were only revealed after the establishment of the Islamic state in Madinah, because that state was able to carry out these details and put them into practice.

ما پیش‌تر گزارشی را یادآور شدیم که در آن مجاهد از ابن عباس و سخنان سعید بن جبیر درباره‌ی سبب بلافصل نزول آیه‌ای نقل می‌کند که به مؤمنان دستور می‌دهد از پرسیدن درباره‌ی برخی امور خودداری کنند، امورى که اگر به تفصیل بیان شوند، برایشان دشواری یا اندوه به بار می‌آورد. همان گزارش یادآور می‌شود که پرسش‌های ایشان شامل چیزها و رسوم شناخته‌شده در دوران پیش از اسلام نیز می‌شد.

We have already mentioned a report in which Mujāhid quotes Ibn `Abbās and Sa`īd ibn Jubayr’s comments on the immediate reason for revealing the verse instructing the believers not to put questions concerning certain matters which would cause them difficulty or distress should they be stated in detail. The same report mentions that their questions included things and practices known in pre- Islamic days.

ما نتوانستهایم چیزها و اعمال مشخصی را که مورد اشاره بودهاند تعیین کنیم، اما این واقعیت که سوره بلافاصله پس از دستور به پرهیز از پرسشهای غیرضروری و جزئی، از تخصیص برخی انواع چهارپایان سخن میگوید، نشان میدهد که این دو به نحوی با هم مرتبطاند. همین مقدار را باید گفت تا به بحث دربارهٔ آیهای بپردازیم که به چنین اعمال بتپرستانهای اشاره دارد.

We have not been able to determine which particular things and practices were referred to, but the fact that the sūrah mentions the dedication of certain types of cattle immediately after the instruction not to ask unnecessary questions of detail suggests that the two are somehow linked. This is all that we need to say before discussing the verse that refers to such idolatrous practices.

خدا نبود که [خرافاتی مانند] شتر گوش‌بریده، یا شتری که برای چرای آزاد رها می‌شد، یا قربانی‌کردن بت‌ها برای زایمان دوقلوی حیوانات، یا شتران نرِ آزادشده از کار را تشریع کرد. این کافران هستند که دروغ‌های ساختگی خود را به خدا نسبت می‌دهند. بیشتر آنان هرگز از عقل خود بهره نمی‌گیرند. هنگامی که به آنان گفته می‌شود: «به سوی آنچه خدا نازل کرده و به سوی پیامبر بیایید»، پاسخ می‌دهند: «برای ما همان راهی که پدرانمان را بر آن یافتیم کافی است.» آیا اگرچه پدرانشان چیزی نمی‌دانستند و از هرگونه هدایتی بی‌بهره بودند [باز هم از آنان پیروی می‌کنند]؟ (آیات ۱۰۳-۱۰۴)

It was not God who instituted [superstitions like those of] a slit-ear she camel, or a she-camel let loose for free pasture, or idol sacrifices for twin-births in animals, or stallion-camels freed from work. It is unbelievers who attribute their own lying inventions to God. Most of them never use their reason. When they are told, “Come to that which God has revealed and to the Messenger, “they reply, “Sufficient for us are the ways we found our fathers following.” Why, even though their fathers knew nothing and were devoid of all guidance? (Verses 103-104)

ذهن انسان در دوراهی قرار دارد: یا فطرت درستی را که خداوند با آن آفریده است حفظ می‌کند، یا راهی دیگر در پیش می‌گیرد. اگر به این راه برود، پروردگار یگانهٔ خود، خدا، پروردگار جهانیان را خواهد شناخت. در برابر او سر تسلیم فرود خواهد آورد و قانون‌گذاری او را خواهد پذیرفت و هر گونه ربوبیت دیگری را رد خواهد کرد. این بدان معناست که هر قانونی غیر از قانون خدا را طرد خواهد کرد. در این صورت، ذهن انسان تماس با پروردگارش را بسیار آسان، و پرستش او را بسیار ساده و روشن خواهد یافت. اما اگر ذهن انسان در هزارتوی جهالت راه خود را گم کند، از هر سو با تاریکی و در هر دوراهی با افسانه‌ای روبه‌رو خواهد شد. خدایان ستمگر انواع آیین‌های پرستش و قربانی‌ها را طلب می‌کنند که با گذشت زمان فزونی می‌یابد و تکثیر می‌شود. آنگاه مشرک خاستگاه خود را فراموش می‌کند، اما به حکم عادت، همچنان آن‌ها را ادا می‌کند. او زیر بار تکالیف پرستش خدایان متعدد خواهد پیچید و این امر، تمام کرامتی را که خدا به انسان ارزانی داشته است، از او سلب خواهد کرد.

در میان مردم جاهلیت، برخی انواع چهارپایان وجود داشت که بر پایه اسطوره‌های موروثی‌شان برای معبودهایشان وقف می‌کردند و شرایطی برای آن‌ها قائل بودند و مردم بی‌چون‌وچرا آن‌ها را می‌پذیرفتند. این‌ها کدام بودند؟ چه کسی مقررات مربوط به آن‌ها را وضع کرد؟ ما درباره هر نوع از این چهارپایان گزارش‌های بسیار متفاوتی داریم. تنها به ذکر چند تعریف از آن‌ها بسنده می‌کنیم تا تصوری از این رسوم به دست آید.

There were certain types of cattle people consecrated for their deities on conditions based in their inherited myths and which people accepted blindly. What were these? Who made the regulations concerning them? We have widely differing reports explaining each type of cattle. We will mention only a couple of these definitions to give an idea of such practices.

الزُّهری از سعید بن المُسَیَّب نقل می‌کند که گفته است: «بَحِیرَه» یعنی «شتر مادهٔ گوش‌بریده‌ای» که شیرش برای بت‌ها نذر می‌شد. [بی‌گمان، شیر آن را برمی‌داشتند و خادمان معابد از آن بهره می‌بردند.] نوع دوم، «سائِبَه» بود: شتر مادّه‌ای که برای بت‌ها نذر می‌شد و رها می‌گشت تا هر جا که بخواهد بچرد. نوع سوم، «وَصیلَه» بود: شتر مادّه‌ای که پیاپی دو شتر مادّه می‌زایید. این را برای بت‌هایشان قربانی می‌کردند. نوع چهارم، «حامی» بود: شتر نری که برای جفتگیری نگه داشته می‌شد. هنگامی که برای تعداد معینی از شتران مادّه، بارور شدنشان را تضمین می‌کرد، می‌گفتند پشتش گرم شده است و آزاد می‌گشت و رها می‌شد.

Al-Zuhrī quotes Sa`īd ibn al-Musayyib who says that the baĥīrah, or “a slit-ear she- camel” was one whose milk was dedicated for deities. [Needless to say, the milk was taken and used by the custodians of the temples.] The second type, sā‘ibah, was a she- camel dedicated to deities and let loose to graze wherever it wanted. The third type, waşīlah, was a she-camel that gave birth to two she-camels consecutively. This they would sacrifice for their deities. The fourth type, hāmī, was a male camel kept for breeding. When he had ensured conception for a set number of she-camels, they said that his back had warmed and he was freed and let loose.

اہلِ لغت نے بھی اسی طرح کی تعریفیں کی ہیں۔ پہلی قسم بَحِیرہ ہے، جو وہ اونٹنی ہے جس کا کان بڑی حد تک چیرا ہوا ہو۔ جب کوئی اونٹنی پانچ بار بچہ جنتی اور پانچویں بار نر بچہ جنتی تو عرب اس کا کان بطورِ نذر چیر دیتے تھے، اور اس پر سواری کرنے یا اسے ذبح کر کے کھانے کو حرام قرار دیتے تھے۔ وہ اسے چراگاہ یا پانی سے نہیں روکتے تھے۔ اگر کوئی تھکا ہارا آدمی بھی اسے دیکھتا تو اس پر سواری نہ کرتا۔ دوسری قسم سائبہ ہے، جسے آزاد چھوڑ دیا جاتا تھا۔ جب کوئی شخص بیماری سے صحت یابی، یا لمبے سفر سے واپسی وغیرہ پر شکرانے کے طور پر کوئی نذر دینا چاہتا تو کہتا: "میری اونٹنی آزاد ہے۔" اس طرح وہ پہلی قسم کی طرح نذر کر دی جاتی۔

Linguists have similar definitions. The first type, baĥīrah, is a she- camel whose ear has been widely slit. When a she-camel has given birth five times, producing in the fifth a male camel, the Arabs would slit its ear as a mark of consecration, prohibiting anyone from riding or slaughtering it for food. It would never be turned away from pasture or water. Even when a man suffering from fatigue saw it, he would not ride it. The second type, sā’ibah, was a she-camel let loose. When a person wanted to make an offering as a gesture of gratitude after his recovery from illness or return from a long journey or the like, he would say, “My she-camel is free.” It would, thus, be consecrated in the same fashion as the first type.

قرآن کریم در بیان این جنبه‌ها، نخست بیان می‌کند که خداوند آن آیین‌های تقدیس چهارپایان را تشریع نکرده است. پس چه کسی آن آیین‌ها را برای کافران وضع کرده است؟ «خداوند هیچ‌یک از بَحیره و سائبه و وصیله و حامی را [به‌عنوان حکم خود] مقرر نکرده است» (آیه ۱۰۳). کسانی که از هر آیین یا مکتبی جز آنچه خداوند مقرر کرده پیروی می‌کنند، کافرند و بر خداوند دروغ می‌بندند. آنان ممکن است قوانین خود را وضع کنند و ادعا نمایند که این‌ها قانون خداست. یا ممکن است برای خود حق وضع قانون قائل شوند و در نظام خویش هیچ جایی برای قانون خدا باقی نگذارند، و در عین حال ادعا کنند که نافرمانی خدا نمی‌کنند. همه‌ی این‌ها چیزی جز افترا بستن بر خداوند نیست. «کسانی که کافر شدند، بر خدا دروغ می‌بندند، و بیشترشان خرد به کار نمی‌گیرند» (آیه ۱۰۳).

As the Qur’ān deals with these aspects, it states first of all that God has not initiated those practices of consecrating cattle. Who, then, has set those practices for the unbelievers? “It was not God who instituted [superstitions like those of] a slit-ear she- camel, or a she-camel let loose for free pasture, or idol sacrifices for twin-births in animals, or stallion-camels freed from work.” (Verse 103) Those who follow any code or doctrine other than the one God has laid down are unbelievers, making false claims against God. They may enact their own laws and claim that these are God’s law. Or they may claim for themselves the right to promulgate their own laws, allowing no room for God’s law in their system, but at the same time, they claim that they do not disobey God. All this is no more than fabricating lies against God. “It is unbelievers who attribute their own lying inventions to God. Most of them never use their reason.” (Verse 103)

مشرکان عرب می‌پنداشتند که بر دین ابراهیم هستند، همان‌گونه که خداوند بر او وحی فرموده بود. آنان خدا را به‌کلی انکار نمی‌کردند؛ بلکه او را و قدرت و سلطه‌اش بر هستی را می‌پذیرفتند. با این حال، قوانین و احکام خود را وضع می‌کردند و ادعا می‌نمودند که این‌ها همگی جزئی از شریعت خداوند است. از همین رو، ایشان کافر بودند. همین توصیف بر هر گروه از مردم در هر حالت جاهلیت نیز صادق است، هنگامی که خودشان قانون وضع می‌کنند، چه آن را جزئی از شریعت خداوند بدانند و چه ندانند.

The pagan Arabs used to believe that they were following the faith of Abraham, as revealed to him by God. They did not deny God altogether. Indeed they acknowledged Him, His power and control over the universe. Nevertheless, they enacted their own laws and legislation, claiming that these were all part of God’s law. As such they were unbelievers. The same description applies to all people in any state of ignorance, when they make their own laws, whether they claim them to be part of God’s law or not.

حکمِ خدا همان است که او در کتابش بیان کرده و پیامبرش آن را تشریح نموده است. این حکم نه مبهم است و نه دوپهلو. چنان نیست، آن‌گونه که نادانان همه‌جا ادعا می‌کنند، که هر کس بتواند چیزی را از خود بسازد و آن را جزئی از حکم خدا بپندارد. از همین رو، خداوند کسانی را که چنین ادعایی دارند کافر می‌خواند و سپس آنان را بی‌خرد توصیف می‌کند. اگر از عقل خود بهره می‌گرفتند، دروغ نمی‌بستند و آن را به خدا نسبت نمی‌دادند. اگر اندکی منطق داشتند، گمان نمی‌کردند که دروغ‌هایشان پذیرفته خواهد شد.

هنگامی که وضعیت کافران توضیح داده شد، سوره جایگاه مؤمنان را به عنوان گروهی جداگانه ترسیم می‌کند که با وظایف و تکالیفی که باید انجام دهند متمایز می‌شوند. سوره برای ایشان مشخص می‌کند که در برابر دیگران چه رفتاری باید داشته باشند. به آنان می‌گوید که جز پاداش خداوند، پاداش دیگری را امید نداشته باشند و در این دنیا نیز خواهان هیچ پاداشی نباشند. «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، بر عهده شماست که خودتان را [از گمراهی] حفظ کنید؛ کسانی که گمراه شده‌اند، اگر شما بر راه راست باشید، نمی‌توانند به شما زیانی برسانند. بازگشت همه شما به سوی خداست و او آنچه را انجام می‌داده‌اید به شما خبر خواهد داد.» (آیه ۱۰۵)

When the situation of the unbelievers was explained, the sūrah makes a statement showing the believers as a separate group, distinguished by the duties and obligations they have to fulfil. It defines for them what attitude they should take to other people. It tells them that they may look forward to no reward other than that of God. They should aspire to no reward in this life. “Believers, it is but for your own souls that you are accountable. Those who go astray can do you no harm if you [yourselves] are on the right path. To God you all must return. He will then make you understand all that you were doing [in life].” (Verse 105)

این یک جدایی کامل میان آنان و کسانی است که با آرمان ایشان دشمنند. افزون بر این، آنان باید میان خود پیوند یاری متقابل داشته باشند، زیرا همگی یک امت را تشکیل می‌دهند: «ای مؤمنان، بر شماست نفس‌های خودتان؛ کسی که گمراه شود زیانی به شما نمی‌رساند، اگر شما [خودتان] بر راه راست باشید.» (آیه ۱۰۵)

It is a case of a complete break between them and those who are hostile to their cause. Moreover, they should have a relationship of mutual support among themselves, since they form one community: “Believers, it is but for your own souls that you are accountable. Those who go astray can do you no harm if you [yourselves] are on the right path.” (Verse 105)

این آیه به مؤمنان می‌گوید که به خویشتن خود بپردازند، جان‌های خود را پاک سازند و خود را به‌طور کامل وقف جامعه‌ی خویش کنند، و به آنچه دیگران می‌گویند یا انجام می‌دهند توجهی نداشته باشند، هرچند که آنان بسیار گمراه شوند. مؤمنان به‌عنوان یک واحد جدا و مستقل از همه‌ی دیگران هستند. در این واحد، آنان با همبستگی کامل و متقابل از یکدیگر مراقبت می‌کنند. جز این، آنان هیچ نیازی به هیچ پیوند یا دلبستگی وفاداری با هیچ کس ندارند.

What this verse says to the believers is that they should take care of themselves, purifying their souls and committing themselves wholly to their community, paying no attention to what others may say or do, even though they may go far astray. As believers, they are a separate unit, independent of all others. In this unit, they take care of one another, in complete mutual solidarity. Other than this, they have no need for any bonds or ties of loyalty with anyone.

این بخش با بیانِ احکامِ شاهدانِ وصیت به پایان می‌رسد، در آن هنگام که وصیت‌کننده در سفر و دور از جامعه‌ی خود باشد. این‌ها آخرین احکامی است که در این سوره درباره‌ی برخی معاملات در جامعه‌ی اسلامی بیان شده است. این احکام تضمین‌هایی فراهم می‌کنند تا مردم آنچه را که به حقِ خود سزاوارند دریافت کنند.

The passage is concluded with an outline of the rulings applicable to witnesses to a will, when the testator is away from home and from his society. These are the final rulings given in this sūrah on certain transactions in Islamic society. They provide guarantees to ensure that people receive what is rightly theirs.

ای مؤمنان، هنگامی که مرگ به یکی از شما نزدیک شود و بخواهد وصیت کند، گواهی میان شما باشد: دو مرد عادل از میان خودتان، یا اگر در سرزمینی سفر می‌کنید و مصیبت مرگ به شما رسد، دو تن از غیر خویشان شما. آن دو را پس از نماز نگه دارید، و اگر در [راستگویی‌شان] شک داشتید، به خدا سوگند دهید که: «ما این [گواهی] خود را به بهای اندک نمی‌فروشیم، هرچند که [بهره‌ای به] خویشاوند باشد، و گواهی‌ای را که نزد خدا داریم پنهان نمی‌کنیم، که در آن صورت از گناهکاران خواهیم بود.» پس اگر آشکار شود که آن دو مرتکب گناه شده‌اند، دو تن دیگر از کسانی که حق ایشان پایمال شده، جایگزین آنان شوند، و هر دو به خدا سوگند یاد کنند که: «گواهی ما از گواهی آن دو راستین‌تر است، و از حق تجاوز نکرده‌ایم، که در آن صورت از ستمکاران خواهیم بود.»

Believers, let there be witnesses to what you do when death approaches you and you are about to make bequests: two persons of probity from among your own people, or two others from outside, if the pangs of death come to you when you are travelling through the land. Detain them both after prayer, and if you have any doubt in mind, let them swear by God, “We shall not sell this [our word] for any price, even though it were for a near kinsman; and neither shall we conceal anything of what we have witnessed before God; for then we should be among the sinful.” But if afterwards it should come to light that the two [witnesses] have been guilty of [this very] sin, then two others should replace them from among those immediately concerned. Both shall swear by God, “Our testimony is indeed truer than that of these two. We have not transgressed the bounds of what is right; for then we should be among the evil-doers.

«این کار احتمال بیشتری دارد که مردم گواهی را مطابق با حقیقت ادا کنند؛ یا اینکه بترسند سوگندهای دیگران پس از سوگندهای آنان گرفته شود. از خدا بترسید و فرمان او را بشنوید. خداوند کسانی را که ستمکارند هدایت نمی‌کند.» (آیات ۱۰۶ تا ۱۰۸)

“Thus it will be more likely that people will offer testimony in accordance with the truth; or else they will fear that the oaths of others may be taken after their oaths. Have fear of God and hearken to Him. God does not guide those who are iniquitous. (Verses 106-108)