پیش‌تر در این سوره، شرحی مفصل درباره‌ی داستان آفرینش انسان و رویارویی با جامعه‌ی نادان عرب، و در واقع با همه‌ی جامعه‌های جاهلی، بر سر مسئله‌ی حیا و پاکدامنی بیان شد. چنین ارزش‌هایی ایجاب می‌کنند که بدن‌ها با لباسی شایسته پوشیده شوند و جان‌ها با ترس از خدا آراسته گردند. کل این مسئله مستقیماً به موضوع بزرگ ایمان مربوط می‌شود.

The previous passage in the sūrah provided a long comment on the story of man’s creation and the confrontation with the ignorant Arabian society, and indeed all jāhiliyyah societies, over the question of propriety and decency. Such values require that bodies be covered with appropriate dress and that souls be adorned with fear of God. The whole question relates directly to the major issue of faith.

این خطاب تازه به بشریت به مسئله‌ی اصلی می‌پردازد که مسئله‌ی لباس در بخش پیشین به آن مربوط بود. این خطاب به این پرسش می‌پردازد که در آیین‌ها و شعائر دینی و نیز در مسائل حقوقی، و در واقع در همه‌ی امور زندگی، از چه کسی باید پیروی کرد. بشریت باید از فرستادگانی پیروی کند که وحی‌ای از جانب پروردگارشان برایشان می‌آورند. بر پایه‌ی پاسخ انسان‌ها به آن فرستادگان است که پاسخگویی و پاداش در روز قیامت تعیین خواهد شد.

This new address to mankind tackles the central issue to which the question of dress was related in the previous passage. It deals with the question of whom to follow in connection with religious rites and practices, as well as in legal issues, and indeed in all matters of life. Mankind must follow the messengers who bring them revelations from their Lord. It is on the basis of their response to those messengers that accountability and reward on the Day of Judgement will be determined.

ای فرزندان آدم! هرگاه پیامبرانی از میان خودتان نزد شما آیند که آیات مرا بر شما بخوانند، کسانی که تقوا پیشه کنند و نیکوکار باشند، نه بیمی بر ایشان است و نه اندوهگین خواهند شد. و کسانی که آیات ما را تکذیب کنند و از آن سرباز زنند، ایشان اهل آتشند و در آن جاودانه خواهند بود.» (آیات ۳۵ و ۳۶)

“Children of Adam! Whenever there come to you messengers from among yourselves to relate to you My revelations, then those who are conscious of Me and live righteously shall have nothing to fear, nor shall they grieve. But those who deny and scorn Our revelations are the ones destined for the fire, where they shall abide.” (Verses 35-36)

این پیمانی است که خداوند با آدم و فرزندانش بسته است، و شرطی است که او تعیین کرده تا انسان وظیفه خلافت در زمین به او سپرده شود. پس از همه، این خداوند است که زمین را آفریده و آن را برای پشتیبانی از حیات مناسب ساخته است، پیش از آنکه ساختن آن را به انسان بسپارد و استعدادها، توانایی‌ها و ابزار لازم را به آنان بدهد تا وظایفشان را مطابق با پیمان خداوند انجام دهند. مگر آنکه انسان‌ها از پیامبرانی که خداوند برایشان می‌فرستد پیروی کنند، هر آنچه در این زندگی انجام دهند رد خواهد شد. هیچ‌کس که خود را تسلیم خداوند کرده است، چنین اعمالی را نمی‌پذیرد، اعمالی که در روز قیامت باری خواهند شد که به ناچار به جهنم می‌انجامد: «ای فرزندان آدم! هرگاه پیامبرانی از میان خودتان نزد شما آمدند تا آیات مرا بر شما بخوانند، پس کسانی که تقوا پیشه کنند و نیکوکار باشند، نه بیمی بر آنان است و نه اندوهگین خواهند شد.» (آیه ۳۵)

ما اکنون مجموعهای از صحنهها را پیش رو داریم که پایان این زندگی و آغاز زندگی آخرت را به تصویر میکشد. نخست صحنهای از مرگ میبینیم، آنگاه که بر کسانی فرومیآید که بر خدا دروغهای ساختگی میبندند و ادعا میکنند که مفاهیم، فلسفهها، و سنتها و قوانینی که خود برای خویش وضع کردهاند، از سوی خدا تأیید شده است. چنین کسانی وحیهای خدا را انکار میکنند، آنگاه که پیامبرانش آن را به ایشان میرسانند، با آنکه این وحیها دربردارندهٔ قانونی کامل و الهی است. بدینسان، آنان دانش مشکوک و تأییدنشدهٔ خود را بر حقیقت تأییدشدهٔ وحیهای خدا ترجیح میدهند. آنان پیش از این، بهرهٔ مقدر خویش از آسایشهای این جهان را دریافت کردهاند. دورهٔ آزمایشی را که خدا خواسته بود از سر بگذرانند به پایان بردهاند و سهم خود را از وحیهایی که خدا به پیامبرانش داده و ایشان نیز به آنان رسانیدهاند، دریافت کردهاند: «پس کیست ستمکارتر از آن کس که بر خدا دروغ میبندد یا آیات او را تکذیب میکند؟ اینانند که بهرهٔ مقدّرشان از کتاب [زندگی] به ایشان میرسد. تا آنگاه که فرستادگان ما برای گرفتن جانهایشان بیایند، میگویند: کجایند آنان که جز خدا میخواندید؟ میگویند: از ما ناپدید شدهاند! و بدینسان بر خویشتن گواهی میدهند که کافر بودهاند.» (آیهٔ ۳۷)

We have now a series of scenes portraying the end of this life and the beginning of the next one. We see first a scene of death as it overwhelms those who fabricate false claims against God, alleging that their inherited concepts and philosophies and the traditions and laws they enact for themselves have been sanctioned by God. Such people deny God’s revelations when they are conveyed to them by His messengers although these contain a perfect divine code. Thus, they prefer their suspect, unconfirmed knowledge to the confirmed truth of God’s revelations. They have already received what was decreed to be their lot of the comforts of this world. They have completed the period of test God had willed them to go through, and received their part of the revelations God has given to His messengers who, in turn, conveyed it to them: “Who is more wicked than one who invents lies about God or denies His revelations? These shall have whatever has been decreed to be their lot [in life]. When Our messengers come to carry off their souls, they will say: `Where, now, are those whom you used to invoke besides God?’ They will reply: ‘They have forsaken us!’ Thus, they will bear witness against themselves that they had been unbelievers.” (Verse 37)

اینجا صحنهٔ کسانی را پیش چشم ما ترسیم می‌کند که علیه خداوند دروغ بستند و آیات او را انکار کردند. فرشتگان می‌آیند تا جان‌هایشان را بگیرند و آنان را بمیرانند، و در این هنگام میان این دو گروه سخنانی رد و بدل می‌شود. فرشتگان از ایشان می‌پرسند: «کجایند آنان که به جای خدا آنها را می‌خواندید؟» (آیهٔ ۳۷) ادعاهای ساختگی‌ای که بر آن‌ها تأکید می‌کردید، اکنون چه شد؟

Here we see portrayed before our eyes the scene of those who invented lies against God and denied His revelations. The angels come to gather their souls and cause them to die, at which point certain remarks are exchanged between the two groups. The angels ask them: “Where, now, are those whom you used to invoke besides God?” (Verse 37) What happened to the fabricated claims you used to emphasize?

حال به صحنهٔ مقابل نگاه می‌کنیم: «و کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند — ما هیچ کس را جز به اندازهٔ توانش تکلیف نمی‌کنیم — آنان اهل بهشتند و در آن جاودانه خواهند ماند. و هر کینه‌ای که در دل‌هایشان باشد، از آن برمی‌کشیم.»

Let us now look at the opposite scene: “As for those who believe and do righteous deeds, We never burden a soul with more than it can bear. They are destined for paradise, where they will abide. We shall remove any rancour that may be lingering in their hearts.

در زیر پاهایشان نهرها جاری است؛ و خواهند گفت: ستایش از آنِ خدایی است که ما را به این [راه] هدایت کرد. اگر خدا ما را هدایت نکرده بود، هرگز به راه راست نمی‌یافتیم. فرستادگان پروردگارمان به راستی حق را برای ما آورده‌اند.» و ندا داده می‌شود: «این همان بهشتی است که به سبب آنچه انجام می‌دادید، وارثش شده‌اید.» (آیات ۴۲ و ۴۳)

Running waters will flow at their feet; and they will say: All praise is due to God who has guided us to this. Had He not given us guidance, we would certainly have not found the right path. Our Lord’s messengers have certainly brought us the truth.’ (A voice) will call out to them: ‘This is the paradise you have inherited by virtue of what you used to do.’” (Verses 42- 43)

این بخش به سرنوشت کسانی می‌پردازد که ایمان آورده و تا آنجا که می‌توانند کارهای شایسته انجام داده‌اند. اینان به بهشت بازمی‌گردند، زیرا به فضل خدا، صاحبان حقیقی آن هستند. خداوند این بهشت را به پاداش کارهای نیکی که از ایمان سرچشمه گرفته است به آنان بخشیده است. آنان کسانی‌اند که از پیامبران خدا پیروی کردند، فرمان‌های پروردگارشان، آن توانای بخشنده و مهربان را گردن نهادند و از شیطان، دشمن دیرینه‌شان، سرپیچی کردند. اگر فضل خدا نبود، با توجه به توانایی محدودشان، اعمالشان کافی نمی‌بود. پیامبر ﷺ در حدیثی صحیح که مسلم روایت کرده است می‌فرماید: «هیچ‌یک از شما به واسطه عملش وارد بهشت نمی‌شود.» یارانش پرسیدند: «حتی شما، ای فرستاده خدا؟» ایشان ﷺ پاسخ داد:

Here we have a description of the destiny of those who believe and do righteous deeds as best they can. These return to paradise, because they are, by God’s grace, its rightful owners. He has granted it to them as a reward for their good deeds which are motivated by faith. It is they who followed God’s messengers, obeyed the commandments of their Lord, the Almighty, the Merciful and disobeyed Satan, their age- old enemy. Had it not been for God’s grace, their actions would not have been sufficient, considering their limited ability. The Prophet says in an authentic ĥadīth related by Muslim: “No one of you will be admitted into heaven by virtue of his action.” His companions asked: “Not even you, Messenger of God?” He replied:

«حتی من، مگر آنکه خداوند رحمت و فضل خود را شامل من کند.» میان آنچه خداوند در این باره می‌فرماید و آنچه پیامبرش در این حدیث بیان کرده، هیچ تناقض یا ناهماهنگی‌ای وجود ندارد، زیرا آن پیامبر که هیچ سخنی در امور دین از روی هوای نفس نمی‌گوید. تمام بحث‌های کلامی که میان مکاتب مختلف اسلامی درباره این مسئله جریان یافته، بر فهم دقیقی از این دین استوار نبوده است. خداوند می‌داند که انسان‌ها بسیار ناتوان‌تر از آنند که با اعمال خود به بهشت راه یابند. در حقیقت، آنچه آنان انجام می‌دهند برای جبران حتی یک جنبه از نعمتی که خداوند در همین زندگی دنیوی به ایشان ارزانی داشته کافی نیست. از این رو، او بر خود مقرر فرموده که رحمت خویش را شامل حال آنان سازد و تلاش اندک ایشان را بپذیرد و بهشت را به پاداش آنان عطا کند، اما تنها از روی فضل و رحمت خویش. بدین ترتیب، انسان‌ها آن را با عمل خود همراه با رحمت و فضل خداوند به دست می‌آورند.

تفاوت میان این دو گروه کاملاً آشکار است، اما سوره صحنه‌ای را پیش چشم ما می‌گذارد که زمانی بعد از صحنه‌ای است که هم‌اکنون شاهدش بودیم. اکنون می‌بینیم که اهل بهشت در جایگاه خود به آسودگی مستقر شده‌اند، در حالی که اهل دوزخ اکنون از هلاکت خود مطمئن‌اند. گروه نخست گروه دوم را صدا می‌زنند و از وعده خدا می‌پرسند: {وَنَادَىٰ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَصْحَابَ النَّارِ أَن قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا فَهَلْ وَجَدتُّم مَّا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا ۖ قَالُوا نَعَمْ} «و اهل بهشت، اهل دوزخ را ندا می‌دهند که: "ما آنچه را پروردگارمان به ما وعده داده بود، راست یافتیم. آیا شما هم آنچه را پروردگارتان وعده داده بود، راست یافتید؟" می‌گویند: "آری."» سپس یکی از میان آنان اعلام می‌کند: {فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَن لَّعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ * الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ اللَّهِ وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا وَهُم بِالْآخِرَةِ كَافِرُونَ} «آنگاه منادی‌ای میان آنان ندا در می‌دهد که: "لعنت خدا بر ستمکاران باد، همانان که مردم را از راه خدا باز می‌دارند و آن را کج می‌خواهند و به آخرت کافرند."»

The contrast between the two groups is total, but the sūrah moves on to raise before our eyes a scene that comes later than the one we have just witnessed. Now we see the people of heaven having settled down comfortably in their dwelling place, while the people of hell are now certain of their doom. The former group calls out to the latter asking them about God’s promise: “The dwellers of paradise will call out to the inmates of the fire: ‘We have found what our Lord promised to be true. Have you, too, found the promise of your Lord to be true?’ They will answer: ‘Yes,’ whereupon someone from their midst will proclaim: ‘Cursed indeed are the wrongdoers who turn others away from God’s path and try to make it appear crooked, and who reject the truth of the lift to come.’” (Verses 44-45)

این پرسش خود سرشار از کنایه است. مؤمنان یقین کامل دارند که آنچه خداوند از آن هشدار داده بود، همان‌گونه به وقوع پیوسته که وعده‌ی او تحقق یافته است. با این حال، از اهل دوزخ درباره‌ی آن می‌پرسند. پاسخ در یک کلمه داده می‌شود: «بله».

The question itself is full of irony. The believers are absolutely certain that what God has warned against has actually come to pass in the same way as His promise has been fulfilled. Nevertheless, they ask the people of hell about it. The answer is given in a single word: “Yes”.

بدین ترتیب، گفتگویی که میان بهشت و دوزخ، در آن شکاف بزرگ، جریان دارد متوقف می‌شود، زیرا صدایی از سوی هر دو گروه شنیده می‌شود. کسی در میانشان اعلام خواهد کرد: «لعنت خدا بر ستمکارانی باد که مردم را از راه خدا بازمی‌دارند و می‌کوشند آن را کج نشان دهند، و به حقیقت زندگی آخرت کافر می‌شوند.» (آیات ۴۴ و ۴۵) این سخن به روشنی معنای «ستمکاران» را روشن می‌کند؛ واژه‌ای که در قرآن اغلب به‌عنوان مترادف «کافران» به کار رفته است. کسانی که از ایمان تهی هستند، مردم را از راه خدا بازمی‌دارند و سخت می‌کوشند تا آن را کج جلوه دهند. آنان به زندگی پس از مرگ ایمان ندارند.

در این مرحله، سوره توجه ما را به نکته‌ای دیگر در این صحنه جلب می‌کند. می‌بینیم که این دو گروه با حایلی از هم جدا شده‌اند که بر فراز آن افرادی ایستاده‌اند که اهل بهشت و دوزخیان را از چهره و ویژگی‌های ظاهری‌شان می‌شناسند. مهم است که بدانیم این افراد چه کسانی هستند و چه ارتباطی با دو گروهی دارند که سرنوشتشان یا بهشت است یا جهنم.

At this juncture, the sūrah draws our attention to something additional painted in this scene. We see that the two camps are separated by a barrier over which stand some people who recognize the dwellers of heaven and the inmates of the fire by their looks and features. It is important to find out who these people are and what have they got to do with the two groups destined either for heaven or hell.

میان این دو گروه حجابی خواهد بود، و بر اعراف مردانی خواهند بود که هرکس را از روی سیمایش می‌شناسند. آنان اهل بهشت را صدا خواهند زد:

Between the two parties there will be a barrier, and on the Heights there will be men who recognize everyone by their looks. They will call out to the dwellers of paradise:

«سَلَامٌ عَلَيْكُمْ» — در حالی که خودشان داخل آن نشده‌اند، اما همچنان مشتاق آن‌اند. و هرگاه چشم‌هایشان به سوی دوزخیان گردانده شود، می‌گویند: «پروردگارا، ما را با این قوم ستمکار همراه مگردان». سپس اهل اعراف، مردانی را که از چهره‌هایشان می‌شناسند ندا می‌دهند و می‌گویند:

“Peace be upon you” — not having entered it themselves, but longing still [to be there]. And whenever their eyes are turned towards the inmates of the fire, they will say: “Our Lord, do not place us alongside such wrongdoing people.” Then those on the Heights will call out to certain people whom they recognize by their looks, saying:

«آیا جمعیت بسیار و غرور شما به کارتان آمد؟ آیا اینان همان کسانی هستند که سوگند خوردید خدا هرگز به ایشان رحمت نخواهد کرد؟» (و اکنون به ایشان گفته می‌شود:) «به بهشت درآیید؛ نه بیمی بر شماست و نه اندوهگین خواهید شد.» (آیات ۴۶ تا ۴۹)

“What have your great throngs and your false pride availed you? Are these the selfsame people whom you swore that God would never show them mercy?” (Now they have been told,) “Enter Paradise. You have nothing to fear, nor will you grieve.” (Verses 46-49)

گفته شده است که آن افرادی که بر اعراف، یعنی بلندیِ میان بهشت و جهنم، قرار دارند، انسان‌هایی هستند که کارهای نیکشان با کارهای بدشان از نظر وزن و اندازه برابر است. از این رو، کارهای نیکشان برای تضمین ورودشان به بهشت کافی نیست، و گناهانشان نیز ایشان را به آتش محکوم نکرده است. آنان میان این دو باقی می‌مانند و منتظرند تا فضل خداوند شامل حالشان شود. ایشان اهل بهشت را از چهره‌هایشان می‌شناسند، احتمالاً از آن رو که چهره‌هایشان سفید و درخشان است، یا از روشنایی‌ای که همراهشان است. همچنین اهل آتش را از ویژگی‌هایشان می‌شناسند، احتمالاً از چهره‌های تیره‌شان یا از نشانه‌هایی که بر بینی‌شان نقش بسته، همان بینی‌هایی که از روی تکبر بالا می‌گرفتند. نقش بستن این نشانه بر بینی‌ها در سورۀ ۶۸، القلم، ذکر شده است. ایشان اهل بهشت را با سلام تحیت می‌گویند و آشکارا امید دارند که خداوند رحمتش را شامل حالشان کند و ایشان را نیز به بهشت درآورد. و هنگامی که چشمشان به اهل آتش می‌افتد، که عمداً به ایشان نشان داده می‌شوند، از خداوند می‌خواهند که ایشان را از سرنوشتشان در امان دارد.