در این مرحله، سوره از گروه‌هایی سخن می‌گوید که ضعف از خود نشان دادند، اما بیشتر جا را به افشای منافقانی اختصاص می‌دهد که برای پیوستن به صفوف مسلمانان ادعای ایمان می‌کردند، پس از آنکه اسلام قدرت خود را نشان داده بود و پیروزی آن قطعی به نظر می‌رسید. آنان چنین می‌پنداشتند که سر فرود آوردن در برابر اسلام امن‌تر است تا بتوانند هر سود دیگری را که ممکن است به دست آورند، کسب کنند. در همان حال، و از آنجا که دشمنی آشکار دیگر عملی نبود، می‌توانستند جامعه مسلمانان را از درون نیز تضعیف کنند. در اینجا، پس، با تمام آن جنبه‌های ضعفی روبه‌رو خواهیم شد که در مقدمه به آنها اشاره کردیم.

At this point the sūrah speaks about certain groups that demonstrated weakness, but it reserves more space for exposing the hypocrites who pretended to believe in order to join the Muslim ranks after Islam had shown its strength and looked certain to triumph. They felt it safer to bow their heads to Islam so as to acquire whatever they might by way of other gain. Simultaneously, and with open hostility no longer feasible, they could also undermine the Muslim community from within. Here, then, we will encounter all those aspects of weakness to which we referred in the Prologue.

اگر غنیمتی نزدیک و سفری آسان در پیش بود، قطعاً از تو پیروی می‌کردند؛ اما مسافت برای ایشان دور بود. و به خدا سوگند می‌خورند که: «اگر می‌توانستیم، قطعاً همراه شما بیرون می‌آمدیم.» خویشتن را به هلاکت می‌افکنند، و خدا می‌داند که ایشان دروغگویانند. خدا تو را ببخشاید! چرا پیش از آنکه راستگویان برایت آشکار شوند و دروغگویان را بشناسی، به ایشان اجازه دادی [که در خانه بمانند]؟ کسانی که به خدا و روز بازپسین ایمان دارند، از تو نمی‌خواهند که ایشان را از جهاد با اموال و جان‌هایشان معاف کنی، و خدا به پرهیزگاران داناست. تنها کسانی از تو معافیت می‌خواهند که به خدا و روز بازپسین واقعاً ایمان ندارند، و دل‌هایشان در شک است و در شکِ خود سرگردانند. اگر واقعاً قصد بیرون رفتن [با تو] را داشتند، قطعاً برای آن آمادگی‌ای می‌کردند؛ اما خدا از حرکت ایشان ناخرسند بود، پس ایشان را بازداشت، و به آنان گفته شد:

Had there been [a prospect of] an immediate gain, and a short journey, they would certainly have followed you; but the distance was too far for them. Yet they will swear by God: ‘Had we been able, we would surely have joined you.’ They bring ruin upon themselves. God knows indeed that they are liars. May God forgive you [Prophet]! Why did you grant them permission [to stay behind] before you had come to know who were speaking the truth and who were the liars. Those who believe in God and the Last Day will not ask you to exempt them from striving with their property and with their lives. God has full knowledge as to who are the God-fearing. Only those who do not truly believe in God and the Last Day ask you for exemption. Their hearts are filled with doubt; and troubled by doubt, they do waver. Had they really intended to set out [with you], they would surely have made some preparations for that. But God was averse to their going, so He caused them to hold back; and it was said to them:

سوره همچنان برخی از عذرهای ساختگی آنان را گزارش می‌کند و نیت‌های ناپاک‌شان را نسبت به پیامبر ﷺ و جامعهٔ مسلمانان آشکار می‌سازد: «از میان ایشان کسی هست که می‌گوید: "مرا اجازه ده [در خانه‌ام] بمانم و مرا به فتنه میفکن." آگاه باش که آنان خود به فتنه افتاده‌اند. و جهنم قطعاً کافران را فرا خواهد گرفت. اگر نیکی‌ای به تو برسد، آنان را غمگین می‌کند؛ و اگر مصیبتی به تو رسد، می‌گویند: "ما پیش از این، احتیاط خود را به کار بستیم." و خوشحال‌کنان روی برمی‌گردانند. بگو: "جز آنچه خدا برای ما مقرر کرده، هیچ‌چیزی به ما نخواهد رسید. او مولای ماست و مؤمنان باید تنها بر خدا توکل کنند." بگو: "آیا شما در انتظار آن هستید که برای ما یکی از دو نیکوترین چیزها پیش آید؟ و ما در انتظار آنیم که خدا از جانب خود یا به دست ما، عذابی بر شما فرود آورد. پس منتظر باشید، که ما هم با شما منتظریم."» (آیات ۴۹ تا ۵۲)

The sūrah goes on to report some of their fabricated excuses and to expose their ill intentions towards the Prophet and the Muslim community: “There is among them [many a] one who may say: ‘Give me leave to stay behind, and do not expose me to temptation.’ Surely they have succumbed to temptation. Hell is certain to engulf the unbelievers. Your good fortune grieves them; but if a disaster befalls you, they will say: ‘We are lucky to have taken our precautions.’ Thus they turn away rejoicing. Say: ‘Nothing will befall us except what God has decreed. He is our Guardian. In God alone should the believers place their trust.’ Say: ‘Are you waiting for something [bad] to happen to us?; but [nothing may happen to us except] one of the two best things. On our part we are waiting for God to inflict upon you a scourge, either directly from Himself or by our hands. Wait, then, if you will; we shall also be waiting.’” (Verses 49-52)

از چند مرجع معتبر نقل شده است که روزی پیامبر ﷺ در حال آماده‌سازی برای غزوه تبوک بود که به جَدّ بن قیس از بنی سلمه فرمود: «جد، آیا حاضری با رومیان بجنگی؟» او پاسخ داد: «ای فرستادهٔ خدا، آیا مرا معاف می‌داری تا دچار فتنه نشوم؟ قومم می‌دانند که هیچ‌کس بیشتر از من به زنان علاقه‌مند نیست. می‌ترسم اگر زنان رومی را ببینم، نتوانم خود را نگه دارم.» پیامبر ﷺ از او روی گرداند و فرمود: «تو معاف هستی.» این آیه درباره جَدّ بن قیس نازل شده است.

It is authentically reported by several authorities that one day when the Prophet was making preparations for the Tabūk Expedition, he said to al-Jadd ibn Qays, of the Salamah clan: “What would you say, Jadd, to a confrontation with the Byzantines?” He answered: “Or would you rather excuse me, Messenger of God, so that I am not exposed to temptation? My people are aware that no one is more fond of women than me. I fear that should I see the Byzantine women, I would not be able to resist them.” The Prophet turned away from him and said: “You are excused.” It is to al-Jadd ibn Qays that this verse refers.

این یکی از همان بهانه‌های بی‌معنایی است که منافقان می‌آورند. قرآن به آنان چه پاسخی دارد؟ «آگاه باشید که آنان در فتنه افتاده‌اند، و قطعاً جهنم کافران را در بر گرفته است.» (آیه ۴۹) در این آیه، سوره صحنه‌ای را ترسیم می‌کند که در آن فتنه همچون پرتگاهی نشان داده شده که اسیران آن در آن سقوط می‌کنند، و جهنم در پشت سرشان ایستاده و آماده است که آنان را فرو گیرد و همه راه‌های گریز را بر ایشان ببندد. این تصویر نشان می‌دهد که آنان گناهی بی‌کم و کاست مرتکب شده‌اند و کیفرشان حتمی است. این کیفری است برای دروغ‌گویی‌شان، برای باز ماندن از جنگ در زمانی که جنگ در پیش بود، و برای آوردن چنین بهانه‌های بی‌پایه. این آیه بی‌ایمانی کامل آنان را تأیید می‌کند، با آنکه آنان سخت می‌کوشیدند خود را مؤمن به خدا و پیامبر او نشان دهند.

برخی از منافقانی که می‌کوشیدند از جنگ بازبمانند و از سختی‌ها در امان بمانند، پیشنهاد دادند که در تأمین هزینه‌های این لشکرکشی کمک کنند. بدین‌ترتیب، آنان مانند همه منافقان در همه زمان‌ها، میان دو سو مانده بودند و هر دو طرف را نگه می‌داشتند. خداوند تلاش ایشان را خنثی کرد و به پیامبرش ﷺ دستور داد که اعلام کند انفاق آنان نزد خداوند پذیرفته نیست.

Some of the hypocrites who tried to stay behind, hoping to spare themselves hardship, offered to help finance the campaign. In this way, they were holding the stick in the middle, like all hypocrites do at all times. God foiled their attempt and instructed His Messenger to declare that their spending was unacceptable by God.

پیشنهادهای آنان از روی ترس و نفاق بود، نه از ایمان واقعی. از این رو، حتی اگر پیشنهاد با میل و اختیار برای فریب مسلمانان داده می‌شد، یا از ترس رسوا شدن به آنچه واقعاً بودند، آنان را به آن وادار می‌کردند، هیچ ارزشی نداشت. خداوند آن را نپذیرفت و هیچ پاداشی برای آنان به همراه نداشت: «بگو: چه با میل خرج کنید و چه با اکراه، هرگز از شما پذیرفته نخواهد شد؛ زیرا شما واقعاً مردمی فاسق هستید.» و آنچه مانع پذیرفته شدن انفاق آنان می‌شود این است که آنان به خدا و پیامبرش کافر شده‌اند، و جز با کسالت به نماز نمی‌آیند و هرگز چیزی [در راه کار نیک] نمی‌بخشند، مگر با ناخشنودی. (آیات ۵۳-۵۴)

Their offers were motivated by fear and hypocrisy, not by genuine faith. Hence, even if the offer were made voluntarily to deceive the Muslims, or they were forced to make it for fear of being exposed for what they truly were, it was of no value. It was rejected by God and earned them no reward whatsoever: ‘Say: ‘Whether you spend willingly or unwillingly, it will not be accepted from you; for you are indeed wicked people.’ What prevents their spending from being accepted from them is that they have disbelieved in God and His Messenger, and they only come to prayer with reluctance, and never donate anything [for a righteous cause] without being resentful.” (Verses 53-54)

این توصیف دقیق، درباره‌ی تمام منافقان، در هر جایی که باشند، صادق است.

This detailed description is true of all hypocrites wherever they happen to be.

آنان همیشه پر از ترس، حیله‌گر، منحرف و در حال ادعاهایی هستند که هیچ محتوای واقعی ندارد. آنان مشتاق‌اند تصویری نادرست ارائه دهند تا از رویارویی بگریزند.

They are always full of fear, sly, deviant, making pretences that are void of all substance. They are keen to give a false impression in order to escape confrontation.

قرآن کریم وصف آنان را بسیار دقیق بیان می‌کند: «جز با کسالت به نماز نمی‌آیند.» (آیهٔ ۵۴) آنان تنها ظاهری دروغین نشان می‌دهند و با اخلاص که صداقتشان را افزون می‌کند به نماز نمی‌روند. از این رو هنگام نماز خواندن بی‌میلند، زیرا ناچار به آن می‌شوند. هیچ انگیزهٔ واقعی برای نماز خواندن ندارند، جز آنکه مسلمانان را متقاعد کنند که به آنان تعلق دارند، در حالی که در واقع چنین نیستند. همین وضع دربارهٔ آنچه انفاق می‌کنند نیز صادق است. همه‌چیز مسئلهٔ ظاهرسازی است.

سورہ اپنے منافقین کے رویّے اور اُن کے قول و فعل پر بحث کو جاری رکھتی ہے، یعنی وہ باتیں جو وہ کہتے ہیں یا کرتے ہیں اور جن سے اُن کے حقیقی جذبات اور ارادے ظاہر ہو جاتے ہیں، خواہ وہ انہیں چھپانے کی کتنی ہی کوشش کیوں نہ کریں۔ اُن میں سے کچھ لوگ نبی ﷺ کے صدقات تقسیم کرنے کے طریقے پر اعتراض کرتے ہیں اور اس میں ایک ضمنی الزام پایا جاتا ہے کہ آپ ﷺ نے انصاف نہیں کیا، حالانکہ آپ ﷺ ہمیشہ بلند ترین اخلاقی معیار پر قائم رہے۔ اور کچھ کہتے ہیں کہ آپ ﷺ ہر بولنے والے کی بات سن لیتے ہیں اور جو کچھ آپ ﷺ سے کہا جائے اُس پر یقین کر لیتے ہیں، حالانکہ حقیقت میں آپ ﷺ سب سے زیادہ باریک بین، دانا اور سوچ سمجھ کر فیصلہ کرنے والے ہیں۔

The sūrah continues its discussion of the hypocrites’ attitude and what they may say or do, betraying their real feelings and intentions, hard as they may try to hide them. Some of them speak ill of the Prophet’s way of distributing charitable donations, with an implicit accusation of injustice, when he always maintained the highest moral standard. Some say that he listens to any speaker and believes whatever is said to him, when he is in fact most discerning, wise and thoughtful.

برخی سخنی ناپسند را در خلوت بر زبان می‌آورند و چون آشکار شود، با دروغ خود را پناه می‌دهند و سوگندهای دروغین یاد می‌کنند تا از مجازات رهایی یابند. برخی همواره در بیم‌اند که مبادا وحی‌ها رازشان را فاش سازد و حقیقت باطنشان بر همهٔ مسلمانان آشکار گردد.

Some utter a wicked mouthful in private, and when it becomes known, he tries to shelter himself by lies, making false oaths to escape punishment. Some are always in fear lest revelations should give them away, and their reality become known to all Muslims.

در این سوره، حقیقت نفاق و منافقان آشکار می‌شود. وضع آنان با وضع کافرانی که پیش‌تر ذکر شدند پیوند دارد. آن کافران پس از آنکه مدتی از بهره‌ی خود برخوردار شدند، نابود گشتند. بدین‌ترتیب، تفاوت میان ایشان و مؤمنان به‌روشنی نشان داده می‌شود.

Here, the sūrah exposes the true nature of both hypocrisy and the hypocrites. Their case is linked to that of the unbelievers which was discussed earlier. Those unbelievers were destroyed after having enjoyed their portion for a time. Thus the difference between them and the believers is clearly shown.

از میان ایشان کسانی هستند که دربارهٔ تقسیم صدقات بر تو خرده می‌گیرند. اگر از آن به ایشان داده شود خشنود می‌شوند، و اگر چیزی به آنان داده نشود خشمگین می‌گردند. با این همه [چه خوب بود اگر] به آنچه خدا و پیامبرش به آنان داده‌اند خرسند می‌بودند و می‌گفتند:

Among them there are those who speak ill of you concerning the distribution of charity. If they are given a share of it, they are pleased, but if no share is given to them, they are enraged. Yet [how much better it would have been for them] had they contented themselves with what God and His Messenger have given them, and said:

پس از آنکه نگرش درستی را که یک مسلمان باید نسبت به خداوند و پیامبرش داشته باشد برقرار کرد، که نگرشی از پذیرش کامل داوری آنان در همه احوال است، سوره روشن می‌سازد که تصمیم نهایی درباره توزیع صدقات به پیامبر تعلق ندارد. تمامی این تصمیم از آنِ خداوند است و اوست که تعیین می‌کند کدام گروه‌های مردم شایسته دریافت سهمی هستند. نقش پیامبر تنها اجرای آن چیزی است که خداوند حکم کرده است. زکات واجب از ثروتمندان به فرمان خداوند گرفته می‌شود و به همان فرمانِ او به فقیران داده می‌شود. مصرف‌کنندگان آن گروه‌های معینی از مردم هستند که در قرآن مشخص شده‌اند. هیچ‌کس، حتی خود پیامبر ﷺ، نمی‌تواند به این گروه‌ها چیزی بیفزاید یا از آن‌ها بکاهد.

Having established the right attitude a Muslim should have towards God and His Messenger, which is an attitude of total acceptance of their judgement in all situations, the sūrah makes clear that the final decision on the distribution of charity does not belong to the Prophet. It is all God’s decision, and it is He who determines which groups of people are entitled to receive a share. The Prophet’s role is only to execute what God has ruled. Obligatory donations are taken from the rich in fulfilment of God’s commandment, and they are given to the poor also in fulfilment of His same commandment. Its beneficiaries are certain groups of people specified in the Qur’ān. There can be no addition to, or reduction from, these groups by anyone, not even the Prophet himself.

صدقات تنها متعلق به فقیران و مسکینان، و کارگزارانی که بر جمع‌آوری آن گمارده شده‌اند، و کسانی که دل‌هایشان باید به دست آید، و برای آزادی بردگان و بدهکاران، و در راه خدا، و برای مسافر درمانده است. این فریضه‌ای است از سوی خدا، و خدا دانای حکیم است.

Charitable donations are only for the poor and the needy, and those who work in the administration of such donations, and those whose hearts are to be won over, for the freeing of people in bondage and debtors, and to further God’s cause, and for the traveller in need. This is a duty ordained by God, and God is All-knowing, Wise.

(آیه ۶۰)

(Verse 60)

بنابراین زکات، که در اینجا «صدقات خیریه» نامیده شده است، در شریعت اسلام و نظام اجتماعی اسلامی جایگاه مهمی دارد. زکات از سوی کسانی که به آن موظفاند، به عنوان لطف و احسان پرداخت نمی‌شود، بلکه وظیفه‌ای الزامی است. همچنین زکات به صورت هدیه‌ای با مقداری که توزیع‌کننده تعیین می‌کند داده نمی‌شود، بلکه مقدار آن به درستی محاسبه می‌شود. زکات یکی از فرایض بزرگ اسلامی است که دولت آن را برای تأمین یک خدمت اجتماعی مشخص گردآوری می‌کند. کسی که زکات می‌دهد، با این کار منتی بر گردن کسی ندارد، و دریافت‌کننده نیز ناچار نیست برای آن گدایی کند. نه، نظام اجتماعی اسلام هرگز نمی‌تواند بر پایه گدایی بنا شود.

Thus zakāt, which is referred to here as `charitable donations’, occupies its important position in Islamic law and the Islamic social system. It is not given as a favour by those from whom it is due, but is rather an incumbent duty. Nor is it given as a gift in an amount determined by the one who distributes it, but rather its amount is properly calculated. It is a major Islamic duty collected by the state in order to fulfil a particular social service. The one who gives it does not hold a favour for doing so, and the beneficiary does not have to beg for it. No, the Islamic social system could never be based on begging.

اب ہم دیکھتے ہیں کہ زکات سے کون لوگ فائدہ اٹھانے کے مستحق ہیں۔ "صدقات تو صرف فقیروں، مسکینوں اور ان لوگوں کے لیے ہیں جو ان (صدقات) کے کام پر مقرر ہوں" (آیت 60)۔ ہم پہلے ہی وضاحت کر چکے ہیں کہ فقیر اور مسکین کون ہیں۔ مستحقینِ زکات کا تیسرا گروہ وہ لوگ ہیں جو درحقیقت زکات کی وصولی اور تقسیم کے کام میں مصروف ہوتے ہیں۔

Let us now look at the groups who should benefit by zakāt. “Charitable donations are only for the poor and the needy, and those who work in the administration of such donations.” (Verse 60) We have already explained who the poor and the needy are. The third group of beneficiaries are the people who actually work in the collection and distribution of zakāt.

«و الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ» این توصیف بر چند گروه از مردم صدق می‌کند. از جمله آنان ممکن است کسانی باشند که تازه به اسلام گرویده‌اند و چنین احساس می‌شود که می‌توان به آنان کمک کرد تا باورشان به حقانیت آن استوار شود. همچنین کسانی که امید داریم به دین گرایش یابند، در این دسته جای می‌گیرند. به همین ترتیب، می‌توان افرادی را که پیش‌تر مسلمان شده‌اند نیز در این گروه قرار داد؛ زیرا ممکن است زکات را به آنان بدهیم تا برخی از همکاران و دوستانشان را که با دیدن بخشش‌هایی که به کسانی که مسلمان شده‌اند داده می‌شود، ممکن است به اندیشیدن درباره‌ی اسلام بیفتند، به سوی آن جلب کنیم.

“And those whose hearts are to be won over.” This description applies to several groups of people. Among them may be people who are newcomers to Islam and it is felt that they may be helped to consolidate their conviction of its truth. Also included in this category are those whom we hope to win over to the faith. Similarly, we may include here people who have already become Muslim, but we may give them zakāt money to win over some of their colleagues and friends who may start to think about Islam when they see that those who have become Muslim are being given gifts.

در میان علما اختلاف است که آیا این دسته از مصرف‌کنندگان زکات هنوز وجود دارد یا خیر، با توجه به اینکه اسلام به‌طور محکم جایگاه خود را تثبیت کرده است. واقعیت این است که با توجه به ماهیت نظام اسلامی و شرایط گوناگونی که جامعهٔ مسلمانان ممکن است در آن قرار گیرد، اغلب ممکن است نیاز باشد که زکات به برخی افراد یا گروه‌ها تحت این عنوان پرداخت شود. هدف از این کار ممکن است یا تقویت عزم آنان برای پیروی از اسلام باشد، در صورتی که به خاطر پذیرش اسلام مورد تبعیض قرار گرفته باشند، یا کمک به آنان برای شکل‌دادن به تصوری مطلوب از اسلام. این امر ممکن است دربارهٔ افرادی که خود مسلمان نیستند نیز صدق کند، اما با سخن نیکو گفتن از اسلام در محافل خود، خدمتی به اسلام می‌کنند. با در نظر گرفتن این موضوع، درمی‌یابیم که حکمت خداوند در همهٔ شرایط به خوبی از مسلمانان مراقبت می‌کند.

There are differences among scholars as to whether this category of beneficiaries still exists, given the fact that Islam has firmly established itself. The fact is that, given the nature of the Islamic system and the various situations in which the Muslim community may find itself, there may often be a need to pay zakāt to some individuals or group of people under this heading. The purpose may be either to strengthen their resolve to follow Islam, if they are being subjected to discrimination on account of having adopted Islam, or to help them formulate a favourable idea about Islam. This may apply to people who are not Muslim themselves, but may render some service to Islam by speaking favourably of it in their own circles. When we consider this we recognize how God’s wisdom takes good care of the Muslims in all situations.

این توضیح دربارهٔ نظام زکات و چگونگی توزیع آن، در عین حال نشان می‌دهد که آن مردمی که پیامبر ﷺ را مورد انتقاد قرار می‌دادند و دربارهٔ امانت‌داری او سخنان ناخوشایند می‌گفتند، چقدر نادان و بدرفتار بودند. این سوره نمونه‌های بیشتری از منافقان و آنچه می‌گفتند و انجام می‌دادند ارائه می‌دهد: «و از ایشان کسانی هستند که پیامبر را می‌آزارند و می‌گویند: او گوش است. بگو: او گوشی است که آنچه را برای شما خیر است می‌شنود. او به خدا ایمان دارد، به مؤمنان اعتماد می‌کند و برای کسانی از شما که مؤمنان راستین هستند رحمت است. کسانی که فرستادهٔ خدا را می‌آزارند، عذابی دردناک خواهند داشت.» (آیهٔ ۶۱)

This explanation of the zakāt system and how zakāt is to be distributed shows at the same time how ignorant and ill-mannered were those people who criticized the Prophet and made unfavourable remarks about his honesty. The sūrah gives further examples of hypocrites and what they used to say and do: “And among them are others who hurt the Prophet and say: He is all ear.’ Say: He is an ear listening to what is good for you. He believes in God, trusts the believers and he is a mercy to those of you who are true believers.’ Those who hurt God’s Messenger shall have painful suffering.” (Verse 61)

اما در اینجا بدرفتاری فوق‌العاده‌شان با پیامبر به شکلی دیگر نمایان می‌شود. آنان او را فوق‌العاده در دسترس می‌یابند، با تمام توجه به سخن همه مردم گوش می‌دهد و همواره به آنان خوش‌آمد می‌گوید. او با آنان چنان رفتار می‌کند که خود ادعا می‌کنند، بی‌آنکه به نیت‌هایشان قضاوت کند، زیرا بنا بر اصول دینش واقعاً موظف به چنین رفتاری است. آنان رفتار نمونه و آداب پسندیده او را با صفت‌های نادرست توصیف می‌کنند. درباره پیامبر ﷺ می‌گویند: «او تمام گوش است.» با این سخن منظورشان این است که او به سخن همه مردم گوش می‌دهد و به آسانی می‌توان او را با دروغ‌ها و ادعاهای نادرست فریب داد. او به هرکس که آمادگی داشته باشد نزد او سوگند بخورد باور می‌کند و هرچه به او گفته شود، با ظاهری ساختگی از یقین می‌پذیرد.

Here their extremely bad manners in their dealings with the Prophet appear in a different way. They find him extremely accessible, listening to all people with full attention, and always making them welcome. He treats them as they profess to be, without judging their intentions, as he is indeed required to do according to the principles of his faith. They describe his exemplary attitude and refined manners by the wrong adjectives. Describing the Prophet (peace be upon him), they say: “He is all ear.” By this they mean that he listens to all people, and that he can easily be taken in by lies and false assertions. He believes anyone who is ready to swear to him, and he accepts whatever is being said to him with a false air of conviction.

آنان این سخن را به یکدیگر میگویند تا خود را مطمئن سازند که او واقعیت حال ایشان را نخواهد دید و نفاقشان را کشف نخواهد کرد. ممکن است این سخن را از سر عیبجویی نسبت به پیامبر ﷺ نیز بگویند، زیرا او را چنین میپندارند که به مؤمنان راستین باور دارد؛ کسانی که هر آنچه را از حقیقت منافقان و از آنچه درباره اسلام، یا درباره فرستادهٔ خدا ﷺ و یاران راستینش میگویند، دریابند، به او گزارش خواهند داد. گزارشهای گوناگون هر دو نگرش را بهعنوان سبب نزول این آیه تأیید میکنند. در واقع، این آیه میتواند به هر دو نگرش ناظر باشد. و اما منافقان، این سخنان را در زمانهای مختلف با یکی از این دو معنا بر زبان میآوردند.

«{آنان نزد شما به خدا سوگند می‌خورند تا شما را خشنود سازند؛ با آنکه اگر مؤمنند، سزاوارتر آن است که خدا و پیامبرش را خشنود سازند.}» (آیه ۶۲) آنان همواره آماده‌اند که به خدا سوگند یاد کنند تا دیگران را به باور داشتن خود وادار سازند. در اینجا نیز هدف از سوگندشان خشنود ساختن مؤمنان است. این ویژگی منافقان در همه جا و همیشه است.

“They swear to you by God in order to please you. Yet it is God and His Messenger that they should strive to please, if indeed they are believers.” (Verse 62) They are always ready to swear by God in order to persuade others to believe them. Here the aim of their swearing is also to please the believers. This is typical of the hypocrites everywhere.

آنان هرچه می‌خواهند پشت سر مردم می‌گویند و انجام می‌دهند، اما آنقدر ترسو هستند که نگرش واقعی خود را آشکارا نمی‌پذیرند. آنچه باید گفته شود را علنی بیان نمی‌کنند. از همین رو، هرگونه پوششی را می‌جویند و هر ظاهر دروغینی به خود می‌گیرند، به امید خوشایند دیگران.

They say and do whatever they want behind people’s backs, but they are too cowardly to admit to their real attitude. They will not say openly what should be said. Hence, they try to seek every sort of cover and put on any false appearance in the hope of pleasing other people.

«حالانکہ خدا اور اُس کے رسول ہی زیادہ حقدار ہیں کہ انھیں راضی کریں، اگر وہ واقعی مومن ہیں۔» (آیت ۶۲) Oops, I must correct myself: the instructions require Persian, not Urdu. Here is the Persian translation: «با این همه، خدا و فرستادهٔ او سزاوارترند که خشنودشان سازند، اگر واقعاً مؤمن باشند.» (آیهٔ ۶۲) Why should they care about other human beings? What power or influence do they have? But a person who does not believe in God and does not submit to Him will always fear and submit to a human being like him. He would be much better off submitting to God in front of whom all people are alike. A person who submits to God will never suffer any humiliation. The only people who are humiliated and who feel their own inadequacy are those who turn away from God and fear their fellow human beings. چرا باید به فکر خشنود کردن دیگر انسان‌ها باشند؟ آن‌ها چه قدرت یا نفوذی دارند؟ اما کسی که به خدا ایمان ندارد و در برابر او تسلیم نیست، همواره از انسانی مانند خود می‌ترسد و در برابرش سر فرود می‌آورد. او بسیار بهتر است که در برابر خدایی تسلیم شود که در پیشگاهش همهٔ مردم یکسان‌اند. کسی که در برابر خدا تسلیم است، هرگز دچار خواری نخواهد شد. تنها کسانی خوار می‌شوند و خود را ناتوان می‌یابند که از خدا روی برمی‌گردانند و از همنوعان خود می‌ترسند.

“Yet it is God and His Messenger that they should strive to please, if indeed they are believers.” (Verse 62) Why should they care about other human beings? What power or influence do they have? But a person who does not believe in God and does not submit to Him will always fear and submit to a human being like him. He would be much better off submitting to God in front of whom all people are alike. A person who submits to God will never suffer any humiliation. The only people who are humiliated and who feel their own inadequacy are those who turn away from God and fear their fellow human beings.

تا اینجا، این سوره نمونه‌های متعددی از آنچه منافقان گفتند و انجام دادند، و نیز شیوه‌ای را که عقاید و دیدگاه‌هایشان در قالب آن بیان می‌شود، ارائه کرده است. اکنون به توصیف ماهیت واقعی آنان و ویژگی‌های بارزی می‌پردازد که ایشان را به عنوان یک گروه از مؤمنان حقیقی جدا می‌سازد. همچنین کیفری را که در انتظار همه منافقان است، تعیین می‌کند.

So far, the sūrah has given us a number of examples of what the hypocrites said and did, as well as the way their concepts and views are formulated. Now it moves on to describe their true nature and their distinctive qualities which set them as a class apart from true believers. It also defines the punishment awaiting all hypocrites:

منافقان، مردان و زنان، همگی از یک گونه‌اند. آنان به کار زشت فرمان می‌دهند و از کار نیک بازمی‌دارند، و دست‌های خود را از انفاق می‌بندند. خدا را فراموش کرده‌اند، پس او نیز ایشان را فراموش کرده است. هر آینه منافقان همان نافرمانانند. خدا به منافقان، مردان و زنان، و به کافران، آتش دوزخ را وعده داده است که در آن جاودانه خواهند بود. همان برای ایشان بس است. خدا ایشان را از رحمت خود دور کرده و برای ایشان عذابی پایدار است. (آیات ۶۷-۶۸)

“The hypocrites, both men and women, are all of a kind. They enjoin what is wrong and forbid what is right, and tighten their fists. They have forgotten God and so He has chosen to forget them. Surely the hypocrites are the transgressors. God has promised the hypocrites, both men and women, and the unbelievers the fire of hell, where they shall abide. It shall be sufficient for them. God has rejected them, and theirs is a lasting torment.” (Verses 67-68)

پس، تمام منافقین دارای یک سرشت و یک ویژگی‌ها هستند، فارغ از زمان و مکانی که در آن یافت می‌شوند. کردار و گفتار واقعی آنان ممکن است متفاوت باشد، اما همگی در جوهر یکسان بوده و به همان ریشه‌ها بازمی‌گردند. همه آنان دارای ویژگی‌های ذاتی یکسانی هستند: پلیدی در دل، نیت‌های بد نسبت به دیگران، و توطئه‌های شرورانه علیه ایشان، زیرا خود را بیش از آن ضعیف و ترسو می‌یابند که وارد رویارویی آشکار شوند، و غیره. رفتار آنان نیز به همان اندازه پلید است: دیگران را به انجام آنچه می‌دانند نادرست است ترغیب می‌کنند و ایشان را از انجام آنچه درست است باز می‌دارند. همچنین در مال خود بخیل‌اند. آنان به هیچ کار خیری کمک مالی نمی‌کنند، مگر آنگاه که ناچار شوند آن را برای ایجاد تصویری نادرست از خود انجام دهند.

So, all the hypocrites have the same nature and the same characteristics, regardless of the time and the place where they are found. Their actual actions and statements may differ but they all share the same essence and go back to the same roots. They all have the same essential characteristics: wickedness at heart, ill intentions towards others, and evil scheming against them, because they feel themselves to be too weak and cowardly to enter into an open confrontation, etc. Their behaviour is similarly wicked: they urge others to do what they know to be wrong, and discourage them from doing what is right. They are also tight-fisted with their money. They will not give financial support to any good cause except when they need to do so in order to give a false impression about themselves.

در برابر کافران و منافقان، مؤمنان حقیقی قرار دارند. آنان با سرشت کاملاً متفاوت، رفتار متفاوت و سرنوشتی متفاوت شناخته می‌شوند: «مردان و زنان مؤمن دوستان یکدیگرند؛ به کار پسندیده فرمان می‌دهند و از کار ناپسند باز می‌دارند؛ نماز را برپا می‌دارند و زکات می‌دهند، و از خدا و پیامبرش ﷺ فرمان می‌برند. اینان کسانی‌اند که خدا به ایشان رحمت خواهد کرد. به راستی که خدا توانای حکیم است. خدا به مردان و زنان مؤمن باغ‌هایی وعده داده که از زیر آنها جوی‌ها روان است، در آن جاودانه خواهند بود، و منزل‌های پاکیزه‌ای در بهشت عدن. اما خشنودی خدا بزرگ‌ترین نعمت‌هاست. این است همان کامیابی بزرگ.» (آیات ۷۱ و ۷۲)

In contrast to the unbelievers and the hypocrites stand the true believers. They are characterized by their totally different nature, different behaviour and different destiny: “The believers, men and women, are friends to one another: they enjoin what is right and forbid what is wrong; they attend to their prayers, and pay their zakāt, and obey God and His Messenger. It is on these that God will have mercy. Surely, God is Almighty, Wise. God has promised the believers, men and women, gardens through which running waters flow, where they will abide, and goodly dwellings in the garden of Eden. Yet God’s acceptance is the greatest blessing of all. This is indeed the supreme triumph.” (Verses 71-72)

در حالی که منافقان همگی یک جنس‌اند و دارای ویژگی‌های یکسانی هستند، مؤمنان بالطبع جامعه‌ای هستند که در یاری رساندن به هر کار خیر و ترویج آنچه درست است با یکدیگر متحدند. با وجود داشتن ویژگی‌های یکسان، منافقان نمی‌توانند به مقام دوستی یا جامعه‌ای واحد دست یابند. این امر مستلزم همبستگی متقابلی است که با سرشت نفاق بیگانه است. چنین همبستگی‌ای حتی در درون گروهی از منافقان نیز حاصل نمی‌شود، زیرا آنان با وجود ویژگی‌ها و رفتار یکسان، افرادی ضعیف باقی می‌مانند. قرآن کریم این نکته را در توصیف هر دو گروه بیان می‌کند: «المنافقون والمنافقات بعضهم من بعض» (آیه ۶۷) «والمؤمنون والمؤمنات بعضهم أولياء بعض» (آیه ۷۱). هر فرد مؤمن نیز همان ویژگی‌های جامعه را دارد، جامعه‌ای که در آن ارزش‌های همبستگی و مراقبت متقابل برای ترویج خوبی و جلوگیری از بدی پاس داشته می‌شود: «يأمرون بالمعروف وينهون عن المنكر» (آیه ۷۱).

While the hypocrites are all of a kind, having the same characteristics, the believers are by nature a community united in furthering every good thing and promoting what is right. Despite having the same qualities, the hypocrites cannot achieve a status of friends or community. That requires mutual solidarity which is alien to the nature of hypocrisy. Such solidarity cannot be achieved even within a group of hypocrites, who remain weak individuals, despite their identical qualities and behaviour. The Qur’ān points this out in describing both groups: “The hypocrites, both men and women, are all of a kind.” (Verse 67) “The believers, men and women, are friends to one another.” (Verse 71) An individual believer has the same qualities of the community, where the values of solidarity and mutual care are upheld to promote what is good and prevent what is wrong: “They enjoin what is right and forbid what is wrong.” (Verse 71)

بدین ترتیب، این سوره به‌روشنی ویژگی‌های اساسی مؤمنان راستین و نیز ویژگی‌های منافقانی را ترسیم کرده است که ادعای ایمان می‌کنند. اکنون فرمانی از جانب خداوند به پیامبرش ﷺ می‌رسد که با کافران و منافقان مبارزه کند. قرآن روشن می‌سازد که منافقان پس از آنکه ادعای مسلمانی کرده بودند، بی‌تردید کفر ورزیدند. آنان دست به اقدامی زدند که جز کفرشان نمی‌توانست آنان را به اندیشیدن در آن وادارد، اما خداوند نقشه‌هایشان را خنثی کرد. قرآن از رفتار خصمانه‌ی ایشان نسبت به پیامبر ﷺ شگفت‌زده می‌شود، در حالی که آنان از رسالت او جز خیر و نیکی چیزی به دست نیاورده‌اند. قرآن آنان را به توبه و تغییر رفتارشان فرا می‌خواند.

Thus the sūrah has given us a clear outline of the essential characteristics of true believers and those of the hypocrites who claim to be believers. This is now followed by an order from God to His Messenger to strive against the unbelievers and the hypocrites. The Qur’ān makes it clear that the hypocrites certainly disbelieved after they had claimed to be Muslims. They tried something that only their disbelief could have led them to contemplate, but God foiled their attempts. It wonders at their hostile attitude to the Prophet when they have gained nothing but good from his message. It invites them to repent and change their attitude.

ای پیامبر، با کافران و منافقان جهاد کن و بر آنان سخت بگیر. جایگاه نهایی ایشان جهنم است و چه بد سرانجامی است. به خدا سوگند یاد می‌کنند که [چیزی بد] نگفته‌اند، در حالی که قطعاً سخن کفرآمیز را بر زبان آوردند و پس از آنکه اسلام آوردند کافر شدند، زیرا به چیزی دست یافتند که به آن نرسیدند. آنان جز این دلیلی برای کینه‌توزی نداشتند که خدا و فرستادهٔ او از فضل خویش به آنان بی‌نیازی بخشیده بودند. اگر توبه کنند، به سودِ خودشان خواهد بود؛ و اگر روی بگردانند، خدا عذابی دردناک به ایشان خواهد چشاند، هم در این دنیا و هم در آخرت. در روی زمین نه دوستی برای خود خواهند یافت و نه یاوری. (آیات ۷۳-۷۴)

Prophet, strive hard against the unbelievers and the hypocrites, and press hard on them. Their ultimate abode is hell, and how vile a journey’s end. They swear by God that they have said nothing [wrong]. Yet they certainly uttered the word of unbelief and disbelieved after they had professed to submit to God, for they aimed at something which they could not attain. They had no reason to be spiteful, except that God and His Messenger had enriched them out of His bounty. If they repent, it will be for their own good; but if they turn away, God will cause them to endure grievous suffering both in this world and in the life to come. They shall find none on this earth to be their friend or to give them support. (Verses 73-74)

پیامبر ﷺ با منافقان بسیار نرمخو بود، از بسیاری از کارهایشان چشم می‌پوشید و در حق‌شان گذشت فراوان داشت. اما در این مرحله، چنین نرمشی دیگر سودمند نیست. پروردگارش به او فرمان می‌دهد که مرحلهٔ تازه‌ای را در رفتار با آنان آغاز کند. در اینجا منافقان همراه با کافران قرار داده شده‌اند و پیامبر ﷺ مأمور است که با هر دو تا جایی که می‌تواند سخت بکوشد. گاه سخت‌گیری و موضع قاطع مناسب‌تر است و گاه گذشت و مدارا خردمندانه‌تر. آنگاه که دورهٔ صبر و تحمل دیگر شایسته نیست، وقت آن است که سخت‌گیری کنی. یک جنبش عملی در زمان‌های مختلف نیازهای متفاوتی دارد و شیوهٔ عمل آن ممکن است از مرحله‌ای به مرحلهٔ دیگر تغییر کند. رفتار نرم گاه می‌تواند زیان‌ش بیشتر از سودش باشد.

این سوره به بیان موارد بیشتری از نفاق و رفتار منافقان ادامه می‌دهد. «و از ایشان کسانی‌اند که با خدا پیمان بستند: "اگر از فضل خود به ما عطا کند، قطعاً صدقه خواهیم داد و از شایستگان خواهیم بود." اما چون از فضل خود به ایشان عطا کرد، بخل ورزیدند و روی‌گردان شدند، در حالی که [از پیمان خود] روی‌گردان بودند.» (آیات ۷۵-۷۶)

The sūrah goes on to portray more cases of hypocrisy and how the hypocrites behave. “Some of them have pledged to God: ‘If He gives us of His bounty, we will certainly spend in charity, and we will be among the righteous.’ But when He had given them of His bounty they grew niggardly and turned away, heedless [of their pledges].” (Verses 75-76)

از میان این منافقان کسانی هستند که با خدا پیمان می‌بندند که اگر او از فضل خویش به ایشان ببخشد و از روزی‌اش به آنان عطا کند، قطعاً صدقه خواهند داد و از شایستگان خواهند بود. اما این پیمان در زمانی بسته می‌شود که آنان تهی‌دست‌اند و فقرشان ایشان را به آرزوی روزگار فراخی وامی‌دارد. اما هنگامی که خدا دعای ایشان را اجابت می‌کند و از فضل خویش بهره‌مندشان می‌سازد، پیمان‌های خود را یکسره فراموش می‌کنند و همچون بخیلان رفتار می‌نمایند.

Some of these hypocrites pledge solemnly to God that if He would bestow His grace on them and give them some of His bounty, they would be very charitable to the poor and behave in the way expected of righteous people. Such a pledge, however, is given at a time when those people are poor, when their poverty makes them yearn for a time of plenty. Yet when God answers their prayers, and favours them with His bounty, they forget all about their pledges, and behave like misers.

آنان از وفای به پیمان‌های خود روی برمی‌گردانند و تمایلی به ادای آن ندارند. این نقض عهد و دروغ گفتن به خدا، نفاق را در دل‌هایشان ریشه‌دار می‌کند. از این رو تا زمان مرگ همچنان منافق باقی می‌مانند.

They turn away unwilling to honour their pledges. This violation of their promises and lying to God make hypocrisy take root in their hearts. Hence they continue to be hypocrites until they die.

انسانها ضعیف و بخیلاند، مگر آن عدهٔ اندکی که به فضل خدا موفق میشوند خود را ارتقا دهند. آنان نمیتوانند از بخل خود رهایی یابند مگر آنکه دلهایشان از ایمان لبریز شود؛ ایمانی که ایشان را بالاتر از نیازهای این دنیا قرار دهد و از اشتیاق به حفظ منافع فوریشان آزاد سازد. این کار آسان است اگر امید به دستیابی به چیزی بهتر در آخرت داشته باشند و آرزوی پذیرش خدا را در سر بپرورانند، پذیرشی که بسیار برتر از همهٔ آسایشها و لذتهاست. دل مؤمن با ایمان آرام است و از فقیر شدن در نتیجهٔ انفاق در راه خیر یا در راه خدا هراسی ندارد، زیرا میداند آنچه مردم دارند تمامشدنی است و آنچه خدا برای او ذخیره کرده، پایانناپذیر است. این دانش، او را برمیانگیزد که با رغبت در راه خدا بپردازد، بیآنکه ترسی از نیازمند ماندن داشته باشد. حتی اگر بیپول شود، آنچه از خدا امید دارد، بینهایت بهتر و بسیار بزرگتر است.

خواه برای ایشان آمرزش بخواهی یا آمرزش نخواهی، [یکسان است]. حتی اگر هفتاد بار برای آمرزش ایشان دعا کنی، خداوند ایشان را نخواهد آمرزید، زیرا آنان به خدا و فرستاده‌اش کفر ورزیدند. خداوند قوم فاسق را هدایت نمی‌کند.

You may pray for their forgiveness or may not pray for them, [for it will all be the same]. Even if you were to pray seventy times for their forgiveness, God will not forgive them, for they have denied God and His Messenger. God does not guide those who are transgressors. (Verse 80)

این آیه به منافقانی اشاره دارد که مؤمنان راستین را هنگام آوردن صدقات و انفاقات خود مسخره می‌کنند. سرنوشت چنین کسانی شناخته‌شده است و تغییر نخواهد کرد. هیچ درخواست آمرزشی برای آنان سودی نخواهد داشت.

This verse refers to the hypocrites who deride the true believers when they come forward with their contributions and donations. Such people have a well-known destiny which will not change. They shall not benefit by any request for forgiveness.

«خدا آنان را نخواهد بخشید»، چه برای آنان درخواست شود و چه نشود. به نظر می‌رسد که پیامبر ﷺ برای کسانی که خطا یا گناهی مرتکب می‌شدند، از خدا طلب آمرزش می‌کرد، به این امید که راه خود را اصلاح کنند و آمرزش خدا را به دست آورند. اما درباره منافقان، سرنوشتشان مهر شده است. راه بازگشتی نیست، و این به دلیل بسیار روشنی است: «زیرا آنان به خدا و فرستاده‌اش کفر ورزیدند، و خدا گروه نافرمانان را هدایت نمی‌کند.» (آیه ۸۰)

“God will not forgive them,” whether such requests are made on their behalf or not. It seems that the Prophet used to pray to God to forgive those who committed mistakes or sins in the hope that they would mend their ways and earn God’s forgiveness. As for the hypocrites, their fate has been sealed. There is no going back, and that is for a very good reason: “For they have denied God and His Messenger. God does not guide those who are transgressors.” (Verse 80)

اینان کسانی هستند که چنان در گمراهی فرو رفته‌اند که هیچ امیدی به اصلاح و بازگشت ایشان نیست. از همین رو خداوند به پیامبرش ﷺ می‌فرماید: «اگر هفتاد بار برایشان آمرزش بخواهی، خداوند هرگز آنان را نخواهد آمرزید.» (آیه ۸۰) عدد هفتاد معمولاً برای اشاره به شمار بسیار به کار می‌رود، نه عددی مشخص. بنابراین، معنای این سخن آن است که ایشان نمی‌توانند امید آمرزش داشته باشند، زیرا هیچ راهی برای توبه و اصلاح خود ندارند. دلیل آن این است که وقتی دل انسان به مرحله‌ای از تباهی برسد، اصلاح آن ناممکن می‌شود. همچنین، هنگامی که کسی تا این اندازه از راه منحرف شده باشد، دیگر نمی‌تواند از هدایت پیروی کند. تنها خداوند بهتر می‌داند که دل‌ها چگونه پاسخ می‌دهند.

These are the ones who have deviated so widely that there can be no hope of them ever mending their ways. Hence, God tells His Messenger: “Even if you were to pray seventy times for their forgiveness, God will not forgive them.” (Verse 80) The number seventy is normally mentioned to indicate a large, not specific, number. Hence the statement means that they cannot hope for forgiveness, because there is no way they will repent and mend their ways. That is because when a human heart reaches a certain stage of corruption, it becomes impossible to reform. Similarly when a person has gone so far astray, he cannot follow guidance. It is God who knows best how hearts respond.

این سوره به بیان نگرش کسانی که هنگامی که پیامبر ﷺ به سوی تبوک حرکت کرد، از همراهی با او بازماندند، ادامه می‌دهد.

The sūrah resumes its comments on the attitude of those who stayed behind when the Prophet had marched to Tabūk:

آنان که (در جنگ) باز ماندند، از اینکه پس از رفتن پیامبر خدا ﷺ در خانههایشان نشستند، شادمان شدند؛ زیرا کراهت داشتند از اینکه با مالها و جانهایشان در راه خدا جهاد کنند. گفتند: «در این گرما به جنگ نروید.» بگو: «آتش دوزخ گرمتر است»، ای کاش میفهمیدند. پس اندکی بخندند و بسیار بگریند، در برابر آنچه کسب کردهاند. پس اگر خدا تو را به سوی گروهی از ایشان بازگرداند و از تو برای بیرون رفتن (به جنگ) اجازه خواستند، بگو: «هرگز با من بیرون نخواهید آمد و هرگز با من با دشمنی نخواهید جنگید. شما بار نخست به نشستن (در خانه) خشنود بودید، پس اکنون نیز با بازماندگان بنشینید.» و هرگز بر هیچیک از آنان که مرد، نماز مگزار، و بر گورش نایست. زیرا ایشان به خدا و پیامبرش کفر ورزیدند و در حالی مردند که نافرمان بودند. و مالها و فرزندانشان تو را به شگفت نیندازد. خدا فقط میخواهد که به وسیله آنها در زندگی دنیا عذابشان کند و جانهایشان در حالی که کافرند، بیرون رود.

Those who were left behind rejoiced at having stayed at home after [the departure of] God’s Messenger, for they were averse to striving with their property and their lives in God’s cause. They said [to one another]: ‘Do not go to war in this heat. ‘Say: The fire of hell is far hotter.’ Would that they understood. They shall laugh but a little, and they will weep much, in return for what they have earned. If God brings you back and you meet some of them, and then they ask leave to go forth with you, say: ‘Never shall you go forth with me, nor shall you fight an enemy with me. You were happy to stay behind on the first occasion, so you stay now with those who remain behind.’ You shall not pray for any of them who dies, and you shall not stand by his grave. For they have denied God and His Messenger and died as hardened sinners. Let neither their riches nor their children excite your admiration. God only wishes to punish them by means of these in the life of this world, and that their souls perish while they are unbelievers. (Verses 81-85)

آنان چنان حریص‌اند که آسایش شخصی خود را حفظ کنند و حاضر نیستند چیزی از دارایی خود را در راه خدا صرف کنند. آنان هیچ میلی به کوشش و جهاد ندارند، زیرا دل‌هایشان از ایمان تهی است. صفتی که در متن عربی برای توصیف آنان به کار رفته، این معنای افزوده را دارد که نشان می‌دهد آنان همچون کالاهای بی‌ارزشی که قابل صرف‌نظر کردن‌اند، به جا گذاشته شده‌اند. آنان از این‌که پس از رفتن پیامبر ﷺ و یارانش به مأموریت پربرکتشان، در خانه ماندند و امنیت خود را تأمین کردند، خرسند بودند. آنان رنج و سختی‌ای را که مؤمنانِ آماده‌ی کوشش در راه خدا به میل خود تحمل می‌کردند، از خود دور کردند و گمان بردند که امنیت شخصی هدفی است که همه‌ی مردم آرزوی آن را دارند. از این رو خداوند می‌فرماید: «آنان کراهت داشتند که با مال و جان خود در راه خدا جهاد کنند. گفتند: "در این گرما به جنگ نروید."» (آیه ۸۱) چنین سخنانی تنها از کسی برمی‌آید که حریص به برخورداری از هر گونه تنعم است. چنین کسی شایسته‌ی انجام کاری نیست که تنها مردان بردبار از عهده‌ی آن برمی‌آیند.

این دستور آخر به پیامبر به این معنا بود که به آن منافقانی که هنگامی که او همه مسلمانان را به همراهی با خود در لشکرکشی به تبوک فراخواند، پشت سر ماندند، اجازه ندهد در هیچ نبرد بعدی شرکت کنند. آنان باید از امتیاز پیوستن به هر تلاشی که هدفش دفاع از آیین خدا باشد، محروم شوند. همچنین به پیامبر ﷺ فرمان داده شده است که حتی کمترین احترامی به چنین کسانی ندهد: «هرگز بر هیچ‌یک از آنان که بمیرد نماز نگزار و بر گورش نایست، زیرا آنان به خدا و پیامبرش کفر ورزیدند و در حالی مردند که نافرمان بودند.» (آیه ۸۴)

This last instruction to the Prophet meant that he was not to allow those hypocrites who stayed behind when he called on all Muslims to join him on the expedition to Tabūk to be part of any subsequent campaign. They were to be deprived of the privilege of joining any effort aimed at defending God’s cause. The Prophet is also commanded not to give such people any semblance of honour: “You shall not pray for any of them who dies, and you shall not stand by his grave. For they have denied God and His Messenger and died as hardened sinners.” (Verse 84)

مفسران قرآن رویدادهایی را ذکر کرده‌اند که این آیه به آن‌ها مربوط است، اما پیام این آیه از نظر دامنه کاربرد بسیار گسترده‌تر از هر رویداد جزئی است. این آیه اصلی را بیان می‌کند که هرگونه شایستگی و افتخار را در نظامی که جامعه‌ای برای ایجاد و اقامه‌ی دین خدا پیاده می‌کند، از کسانی که تنبلی را بر تلاش و آسودگی را بر کوشش ترجیح می‌دهند، سلب می‌کند. در تعیین جایگاه هر فرد در جامعه نباید هیچ‌گونه تبعیض و جانب‌داری وجود داشته باشد. معیار سنجش این جایگاه، فداکاری، پایداری، استقامت و عزم خلل‌ناپذیر است.

Commentators on the Qur’ān have mentioned certain events to which this verse relates, but the message of this verse is much wider in application than any individual event. The verse sets out a principle which denies any aspect of honour in the system implemented by a community which strives for God’s cause to those who prefer laziness to struggle, and comfort to making an effort. There is to be no favouritism in giving each individual his rank in the community. The standard by which this is determined is based on dedication, steadfastness, perseverance and unwavering determination.

این سوره دلیل این دستور را بیان می‌کند: «زیرا آنان به خدا و پیامبرش کفر ورزیدند و در حالی مردند که فاسق بودند». (آیه ۸۴) این توضیح درباره دستور نماز نخواندن بر مردگان آنان و دستور به پیامبر ﷺ که بر هیچ‌یک از قبرهای ایشان نایستد، صدق می‌کند. اما این اصل، دامنه گسترده‌تری دارد. نماز خواندن بر میت و ایستادن بر قبر او، از جلوه‌های احترام‌اند. جامعه مسلمانان نباید چنین احترامی را به کسی بدهد که در زمان جهاد از آن بازمی‌ماند. جایگاه هر فرد در جامعه مسلمانان با آنچه آن فرد در زمانی که فراخوانده می‌شود، برای آن آماده است که بدهد، انجام دهد یا فدا کند، پیوند دارد. مسلمانان راستین همه‌چیز خود را می‌دهند، در روزگار سختی پایداری می‌کنند و همواره آمادۀ جهاد با مال و جان خویش‌اند. از این رو، احترامی را که شایستۀ آنان است، دریافت می‌کنند.

سوره سپس بیانی قطعی دربارهٔ این ارائه می‌دهد که چه کسانی باید در هنگام فراخوان عمومی برای بسیج به ارتش بپیوندند. لازم نیست که همهٔ مردم، چه توانا و چه ناتوان، بجنگند. اسلام دینی است که مردم را بیش از توانشان تکلیف نمی‌کند. خداوند هیچ کس را جز به اندازهٔ توانش تکلیف نمی‌کند. کسانی که وسیله یا توانایی جنگیدن را ندارند، به خاطر وضعیتشان سرزنش نمی‌شوند:

The sūrah then provides a definitive statement with regard to who should join the army when there is a general call of mobilization. It is not obligatory that all people, whether able or not, should fight. Islam is a religion that does not overburden people. God does not charge anyone with more than he or she can bear. Those without the means or the ability to fight cannot be blamed because of their situation:

بر ناتوانان، بیماران و کسانی که وسیلهٔ (جنگ) ندارند، هیچ گناهی نیست، اگر نسبت به خدا و پیامبرش خیرخواه باشند. بر نیکوکاران هیچ راه سرزنشی نیست. خداوند بسیار آمرزنده و مهربان است. و نیز بر کسانی که وقتی نزد تو آمدند تا برایشان مرکبی فراهم کنی و تو گفتی: مرکبی برای شما ندارم، در حالی که چشمانشان از اشک لبریز بود، روی گرداندند؛ زیرا اندوهگین بودند که وسیلهٔ تأمین هزینهٔ (سفر) را نداشتند، (بر آنان نیز سرزنشی نیست). (آیات ۹۱ و ۹۲)

No blame shall be attached to the weak, the sick or those who do not have the means, if they are sincere towards God and His Messenger. There is no cause to reproach those who do good. God is Much forgiving, Merciful. Nor shall those be blamed who, when they came to request you for transport and you said: I have no means of transporting you turned away with their eyes overflowing with tears, sad that they did not have the means to cover their expenses. (Verses 91-92)

کسانی که به سبب نوعی ناتوانی جسمی یا پیری ضعیف‌اند، و کسانی که بیمارند و توان جسمی حرکت کردن و تلاشی را که جنگ می‌طلبد ندارند، و کسانی که توان مالی تأمین خوراک و هزینهٔ سفر خود را ندارند، اگر در خانه بمانند، سرزنش نخواهند شد. با این حال، از آنان خواسته شده است که خیرخواه باشند، نصیحت صادقانه کنند و تا آن جا که می‌توانند برای حفظ سرزمین اسلام تلاش کنند، مانند نگهبانی دادن یا رسیدگی به زنان و فرزندان مجاهدان، یا هر کار دیگری که به سود جامعه باشد. از آن‌ها سرزنشی نیست، چون آنچه از دستشان برمی‌آید انجام می‌دهند. سرزنش تنها متوجه کسانی است که ستم می‌کنند.

Those who are weak because of a certain disability or old age, and those who are ill and do not have the physical strength to move and make the sort of effort required in war, and those who do not have the financial means to pay for their food and transport will not be blamed if they stay behind. They are, however, required to be sincere, providing honest advice and making whatever effort they can to protect the land of Islam, such as keeping guard or looking after the women and children of the fighters, or any other jobs that are of benefit to the community. No blame can be attached to them because they do the best they can. Blame is only attached to those who do wrong.

این سوره به توصیف آن دسته از افراد صاحب‌نعمت ادامه می‌دهد که در زمانی که پیامبر ﷺ و جامعهٔ مسلمانان برای رویارویی با دشمنی نیرومند در حرکت‌اند، ترجیح می‌دهند پشت سر بمانند. در پس چنین ترجیحی، با آنچه که در پی دارد از اتخاذ رفتاری خوارکننده و پیوسته طفره رفتن هنگامی که از آنان خواسته می‌شود صریحاً موضع خود را روشن کنند، چیزی نهفته است.

The sūrah continues its description of those people of plentiful means who prefer to stay behind at a time when the Prophet and the Muslim community are marching to face a powerful enemy. There is something behind such preference with what it entails of adopting a humiliating attitude and being always evasive when asked to come clean and state their position openly.

«آنان وقتی به سوی شما بازگردند، عذرهای خود را پیش شما خواهند آورد.» (آیه ۹۴) این خبری است که خداوند به پیامبرش و به مؤمنانِ یارانش می‌دهد. خبر می‌دهد که آن منافقان، هنگامی که مسلمانان از آن لشکرکشی طاقت‌فرسا بازگردند، چه خواهند کرد. این امر تأیید می‌کند که این آیات در بازگشت لشکر مسلمانان از آن لشکرکشی و پیش از رسیدنشان به مدینه نازل شده‌اند. منافقان با عذرهای خود می‌آمدند، زیرا شرم داشتند که کردارشان به همان صورت واقعی‌اش دیده شود. رسوایی بود که انگیزه‌های واقعی‌شان آشکار شود؛ که عبارت بودند از ایمان ضعیف، ترجیح دادن امنیت شخصی و بی‌میلی به جنگیدن با قدرتی بزرگ: «بگو: عذر میاورید، که ما هرگز شما را باور نخواهیم کرد. خداوند ما را از اوضاع شما آگاه ساخته است.» (آیه ۹۴)

“They shall come to you with their excuses when you return to them.” (Verse 94) This is a piece of information which God gives to His Messenger and the faithful among his Companions. It tells them of what those hypocrites will be doing when the Muslims return from their arduous expedition. This confirms that these verses were revealed when the Muslim army was on its way back from the expedition, and before they had arrived in Madinah. The hypocrites would come with their excuses, because they would be ashamed to let their action be seen in its true light. It would be disgraceful to let it be seen with its real motives, which were a weak faith, a preference for personal safety and an unwillingness to fight a great power: “Say: ‘Do not offer any excuses, for we shall not believe you. God has already enlightened us about you.’” (Verse 94)

به پیامبر دستور داده می‌شود که به آنان بگوید خود را از زحمت عذرخواهی معاف دارند، زیرا سخنانشان مورد باور نیست. دیگر نمی‌توان بر اساس ظواهر به این منافقان اعتماد کرد. خداوند حقیقت درباره ایشان را به پیامبرش ﷺ آشکار ساخته و انگیزه‌هایشان را به او خبر داده است، انگیزه‌هایی که اکنون چنان‌که واقعاً هستند دیده می‌شوند. عبارت عربی به کار رفته در اینجا بسیار معنادار است. واژگانی که برای رد پذیرش عذرهای منافقان به کار رفته‌اند، همان واژگانی‌اند که درباره ایمان‌آوردن به کار می‌روند. این امر بر پذیرش زبانی، اعتماد عقلانی، و ایمان و آرامش درونی دلالت دارد. همچنین شامل اعتماد مؤمن به پروردگارش و اعتماد متقابل میان همه مؤمنان است.