در نیمهٔ نخست سوره، صحنه‌هایی بزرگ از جهان هستی و عالم ورای آن، و نیز ژرفای جان انسان به تصویر کشیده شده بود. اکنون، این نیمهٔ دوم، استدلالی ظریف و خردمندانه بر آن می‌افزاید که به مسائل بزرگ وحی و پیام الهی، یگانگی خداوند، شریک قرار دادن کافران برای او، و نیز درخواست معجزات و شتاب‌ورزیدن ایشان در عذاب الهی می‌پردازد.

Great scenes drawn from the vast universe and the world beyond, as well as the depths of the human soul were presented in the first half of the sūrah. Now, this second half adds a fine rationality that deals with the great issues of revelation and the divine message, God’s oneness, the unbelievers’ attributing partners to Him, as well as their demand for miracles and their hastening of God’s punishment.

این مرحله‌ی تازه با نمایش ماهیت ایمان و انکار حق آغاز می‌شود. نخستین، نشانه‌ی شناخت حقیقی است، و دومی، کوری.

This new phase opens with a demonstration of the natures of belief and denial of the truth. The former is evidence of true knowledge, while the latter is blindness.

این آیه‌ها به ویژگی‌های مؤمنان و کافران و خصلت‌های متمایز هر دو گروه می‌پردازد. سپس صحنه‌ای از روز قیامت را ترسیم می‌کند که سعادت را برای گروه نخست و رنج را برای گروه دوم به همراه دارد. پس از آن، سخن از روزی فراوان و محدود است که خداوند بر اساس حکمت خود مقدر می‌کند. سپس تصویری از دل‌های مؤمنان ارائه می‌شود که با یاد خداوند آرامش می‌یابند. آنگاه به توصیف قرآن می‌پردازیم که چنان است که کوه‌ها را به حرکت درمی‌آورد، یا زمین را می‌شکافد، یا مردگان را به سخن وا می‌دارد. تصویر دیگری به مصیبت‌هایی اشاره دارد که به کافران می‌رسد یا در نزدیکی جایگاهشان فرود می‌آید. در ادامه، طعنه‌ای تمسخرآمیز به معبودهای دروغین کافران زده می‌شود. سپس از هلاکت امت‌های پیشین یاد می‌شود تا بار دیگر و بارها، زمین از وجود آنان پاک گردد. بخش پایانی هشداری سخت به کسانی است که پیام پیامبر محمد ﷺ را انکار می‌کنند و آنان را به عذاب حتمی‌ای که در انتظارشان است وامی‌گذارد.

Another touch delineates the nature of believers and unbelievers, and the distinctive qualities of both. This is followed by a scene of the Day of Judgement and the bliss it brings to the former and suffering to the latter. We then have a description of plentiful and stinted provisions as determined by God. Then follows an image of believing hearts gaining reassurance through remembrance of God. Then we move to a description of the Qur’ān which almost makes mountains move, or the earth split apart, or the dead speak. A further image touches on the calamities that befall unbelievers or which strike a short distance from their quarters. This is followed by a sarcastic remark directed at the unbelievers’ false gods. Mention is then made of the doom of past communities so as to rid the earth of them time after time. The closing part contains a stern warning to those who deny the message of the Prophet Muĥammad (peace be upon him), threatening to leave them to their inevitable doom.

این سؤالی که در این بخش از سوره مطرح شده، پیش‌تر در نیمه اول نیز طرح شده بود. اما در اینجا به شکلی کاملاً متفاوت ارائه می‌شود: «آیا کسی که می‌داند آنچه از جانب پروردگارت بر تو نازل شده حق است، مانند کسی است که نابیناست؟ تنها خردمندان‌اند که این را به یاد می‌آورند.» (آیه ۱۹)

The first question addressed in this part of the sūrah was already raised in the first half. Here, however, it is presented rather differently: “Is, then, he who knows that what has been revealed to you by your Lord is the Truth like one who is blind? Only those who are endowed with understanding keep this in mind.” (Verse 19)

این آیه به روشنی بیان می‌کند که کسی که می‌داند وحی‌ای که پیامبر از پروردگارش دریافت کرده حق است، ضد او کسی نیست که چنین دانشی ندارد، بلکه کسی است که نابیناست. این شیوه‌ای یگانه برای بیان مطلبی است که دل‌ها را لمس می‌کند و تفاوت‌ها را برجسته می‌سازد. در عین حال، حقیقت را بدون هیچ اغراق، افزوده یا تحریفی بیان می‌کند. این واقعیتی بزرگ، روشن و آشکار است که تنها برای کسی که نابیناست پنهان می‌ماند. پس مردم به یکی از دو گروه تعلق دارند: کسانی که چشمانشان باز است و از این رو آن را می‌دانند، و کسانی که نابیناند و از این رو آن را نمی‌دانند. کوری حقیقی همان است که ذهن‌ها، خرد و قوای یادگیری را می‌بندد. این کوری‌ای است که سرچشمه دانش معنوی را خاموش می‌کند. «تنها خردمندان به این پند می‌گیرند.» (آیه ۱۹) آنان کسانی هستند که ذهن‌هایشان گشوده و قوای فهم‌شان فعال است.

This verse states clearly that the opposite of a person who knows that the revelation received by the Prophet from his Lord is the truth is not one who does not have that knowledge, but one who is blind. This is a unique way of expressing that which touches hearts and magnifies differences. At the same time it states the truth without any exaggeration, addition or distortion. This is a great, clear and readily apparent fact that remains unnoticed only by he who is blind. People, then, belong to one of two groups: those who keep their eyes open, so they know it, and those who are blind, so they do not. Real blindness is that which shuts minds, intelligence and learning faculties. It is a blindness which switches off the source of spiritual knowledge. “Only those who are endowed with understanding keep this in mind.” (Verse 19) Those are the ones who have open minds and active faculties of understanding.

هنگامی که این افراد به حقیقت یادآوری می‌شوند، آن را در ذهن نگه می‌دارند، و زمانی که به نشانه‌های آن آگاه می‌گردند، به آن‌ها ارج می‌نهند.

When those are reminded of the truth, they keep it in mind, and when they are alerted to its indications, they appreciate them.

این سوره چند ویژگی کسانی را بیان می‌کند که خِرَد و فهم به آنان عطا شده است.

The sūrah outlines a few qualities of those who are endowed with understanding:

ما قبلاً به تفاوت بزرگ میان کسی که می‌داند آنچه از جانب خداوند بر پیامبر محمد ﷺ نازل شده حق است و کسی که کور است اشاره کردیم.

We have already referred to the great difference between a person who knows that what has been bestowed from on high to the Prophet Muĥammad (peace be upon him) is the truth and one who is blind.

اکنون سوره از کوردلانی سخن می‌گوید که نشانه‌های گوناگونی را که خداوند در جهان هستی قرار داده نمی‌بینند، و به قرآن، که خود نشانه‌ای بزرگ است، خرسند نیستند. از این رو خواستار نشانه‌ای معجزه‌آسای دیگرند. سوره پیش‌تر به این موضوع اشاره کرده و تفسیر کرده که پیامبر ﷺ تنها بیم‌دهنده است، و معجزه‌ها در اختیار خداوند است. اکنون دوباره خواسته‌ی آنان را بیان می‌کند و دلایلی را برمی‌شمرد که یک کس را به پیروی از هدایت الهی یاری می‌رساند و کس دیگر را در گمراهی باقی می‌گذارد. همچنین تصویری از دل‌هایی ترسیم می‌کند که به هوشیاری نسبت به حضور خداوند خرسندند. چنین دل‌هایی نگران نیستند و برای ایمان آوردن، هنگامی که قرآن در اختیارشان است، خواستار معجزه نمی‌شوند.

Now the sūrah speaks about the blind who do not see all the signs God has placed in the universe and who are not satisfied with the Qur’ān as a great sign. Hence they demand another miraculous sign. The sūrah mentions something of this earlier and comments by saying that the Prophet is only a warner, for miraculous signs rest with God. Now it mentions their demand anew, outlining the reasons that help one person to follow divine guidance and cause another to remain in error. It also paints a picture of hearts content with alertness of God’s presence. Such hearts do not worry or demand miracles in order to believe when they have the Qur’ān available to them.

زیرا قرآن می‌تواند کوه‌ها را به حرکت درآورد و زمین را بشکافد. با قرآن می‌توان با مردگان سخن گفت. این برای نشان دادن قدرت و اقتدار قرآن کافی است. این سوره با توضیح به مؤمنان که از آنان که درخواست معجزه می‌کنند، هیچ امیدی نیست، بحث خود را به پایان می‌برد. توجه آنان را به نمونه‌هایی که پیش روی‌شان است و به آنچه گاه‌به‌گاه بر سر تکذیب‌کنندگان حق می‌آید، جلب می‌کند.

For the Qur’ān can make mountains move and the earth split apart. With the Qur’ān, the dead can be addressed. This is sufficient to tell us about the power and authority of the Qur’ān. The sūrah concludes its discussion of those who ask for miracles by explaining to the believers that they hope for nothing. It draws their attention to the examples they see before them and to what, from time to time, befalls those who deny the truth.

کافران می‌گویند: «چرا هیچ معجزه‌ای از جانب پروردگارش بر او نازل نشده است؟» بگو: «خداوند هر که را بخواهد گمراه می‌کند و کسانی را که به سوی او بازمی‌گردند به خود راه می‌نماید؛ همان‌ها که ایمان آورده‌اند و دل‌هایشان با یاد خدا آرام می‌گیرد. آگاه باشید که تنها با یاد خداست که دل‌ها آرامش می‌یابند.»

دومین نکته‌ای که در اینجا بررسی می‌شود، موضوع شریکانی است که مردم برای خدا قرار می‌دهند.

The second point discussed here is that of the partners people associate with God.

این موضوع در بخش نخست این سوره نیز مورد بحث قرار گرفته است. در اینجا به صورت یک پرسش طعنه‌آمیز مطرح می‌شود که چنین شریکان ادعایی را با خداوندی مقایسه می‌کند که بر هر نفسی نگاهبان است و آن را به آنچه در این زندگی کسب کرده پاداش می‌دهد. این صحنه با توصیف رنجی پایان می‌یابد که کسانی که این مغالطه را می‌سازند، در این زندگی قطعاً آن را تحمل خواهند کرد و در آخرت با عذابی بزرگ‌تر روبه‌رو خواهند شد. این در تقابل با امنیت و نعمت‌هایی قرار دارد که در انتظار نیکوکاران است: «آیا کسی که بر هر نفسی نگاهبان است و از آنچه می‌کند آگاه است [مانند دیگران است]؟ با این حال برای خدا شریک قرار می‌دهند. بگو:

The issue was also discussed in the first part of the sūrah. It is raised here in the form of a sarcastic question which compares such alleged partners with God who deals with every soul and rewards it for what it earns in this life. The scene is concluded with a description of the suffering those who invent this fallacy are certain to endure in this life and the greater suffering they will meet in the hereafter. This contrasts with the security and blessings awaiting the righteous: “Is, then, He who stands over every soul [and knows] all that it does [like any other]? Yet they ascribe partners to God. Say:

نامشان را بگو. آیا چیزی را در زمین به او خبر می‌دهید که او نمی‌داند؟ یا این‌ها فقط سخنان بی‌پایه است؟» در حقیقت، نیرنگ‌های خودشان در نظر کافران آراسته جلوه داده شده و آنان از راه راست بازداشته شده‌اند. و هر کس را خدا گمراه کند، هرگز راهنمایی نخواهد داشت. آنان در زندگی این جهان عذاب خواهند کشید، و یقیناً عذاب آخرت سخت‌تر است و در برابر خدا هیچ یاوری نخواهند داشت. این است بهشتی که به پرهیزگاران وعده داده شده است: نهرهایی از زیر آن جاری است. میوه‌هایش همیشگی است و سایه‌اش نیز. این است سرانجام کسانی که از خدا می‌ترسند، و سرانجام کافران آتش است.

Name them. Would you tell Him of anything on earth which He does not know; or are these merely empty words?’ Indeed their own cunning devices seem fair to the unbelievers, and they are turned away from the right path. Whoever God lets go astray can never find any guide. They shall endure suffering in the life of this world, but, truly, their suffering in the life to come will be harder still, and they will have none to shield them from God. Such is the paradise which the God-fearing have been promised: through it running waters flow. Its fruits will be everlasting, and so will be its shade. Such will be the destiny of those who fear God, while the destiny of the unbelievers is the fire.” (Verses 33-35)

خدا، که شکوهش بی‌حد است، همه‌ی جان‌ها را می‌نگرد، در هر حال بر همه‌ی آن‌ها تسلط دارد و می‌داند هر یک از آن‌ها در آشکار و نهان چه می‌کند. قرآن با شیوه‌ی بی‌همتای خود این حقیقت را به شکلی بسیار زنده توصیف می‌کند تا ما خود آن را ببینیم و با شگفتی و هیبت فرو رویم: «آیا پس کسی که بر هر نفسی ایستاده [و آگاه] است به آنچه کسب می‌کند [مانند دیگران است]؟» (آیه‌ی ۳۳) حال این نگهبان کیست؟ آیا خود خداست؟ کدام جانی است که از ژرفای دل احساس ترس نکند؟ با این حال، این توصیف واقعی است. این سوره از تصویری نسبتاً محسوس بهره می‌گیرد، زیرا انسان‌ها بیش از امور انتزاعی تحت تأثیر امور مادی قرار می‌گیرند.

موضوعات اصلی این سوره، وحی و یگانگی خداست. این سوره با یادآوری این دو با هم، به نگرش اهل کتابِ پیشین نسبت به قرآن و پیامبر اشاره می‌کند و برای پیامبر روشن می‌سازد که وحیِ نازل‌شده از سوی خداوند، داوریِ نهایی درباره آنچه در کتاب‌های پیشین آمده است. این وحی، همان سخن پایانی است که آنچه را خدا بخواهد از ایمانِ الهیِ موعظه‌شده به دست همه پیامبرانش باقی بماند در بر دارد. و آنچه را خدا بخواهد حذف شود، حذف می‌کند، زیرا هدفش که نزد خداست، به انجام رسیده است. بنابراین پیامبر باید به آنچه خدا بر او وحی کرده پایبند بماند و در هیچ امری، چه جدی و چه غیرجدی، از خواسته‌های کسانی که از وحی‌های پیشین پیروی می‌کنند، یا کسانی که به «اهل کتاب» معروف‌اند، پیروی نکند. و اما کسانی که از او می‌خواهند نشانه‌ای ارائه دهد، باید به ایشان گفته شود که نشانه‌ها تنها زمانی داده می‌شوند که خدا بخواهد. وظیفه پیامبر تنها ابلاغ پیام است.

The main themes of this sūrah are those of revelation and God’s oneness. Speaking of the two together, the sūrah mentions the attitude of the people of earlier revelations towards the Qur’ān and the Prophet, making it clear to the Prophet that the revelations he has received from on high constitute the final judgement on what earlier revelations included. It is indeed the final word which includes whatever God wants to remain applicable of the divine faith preached by all His messengers. It omits what God wants to be omitted, because its purpose, which is known to God, has been served. The Prophet, then, must stick to what God has revealed to Him. He must not follow the desires of those who follow earlier revelations, or those who are generally known as the ‘People of the Book’, in any matter, whether serious or otherwise. As for those who require him to produce a sign, they should be told that signs are given only when God wills them to be given. The Prophet’s task is only to convey his message.

آنان که به ایشان کتاب داده‌ایم، از آنچه بر تو نازل شده شادمان‌اند، اما در میان گروه‌ها کسانی هستند که بخشی از آن را انکار می‌کنند. بگو: «جز این نیست که مأمورم خدا را بپرستم و هیچ‌کس را با او شریک نسازم. به سوی او می‌خوانم و بازگشتم به سوی اوست.» و این‌گونه آن را، به‌عنوان حکمی به زبان عربی، نازل کردیم. و اگر پس از آن دانشی که به تو رسیده، از هوس‌های ایشان پیروی کنی، در برابر خدا نه یاوری خواهی داشت و نه نگهدارنده‌ای. ما پیش از تو فرستادگانی فرستادیم و برای ایشان همسران و فرزندانی قرار دادیم. و هیچ فرستاده‌ای را نرسد که جز به فرمان خدا معجزه‌ای بیاورد. هر دوره‌ای را کتابی بوده است.

Those to whom We have given revelations rejoice at what has been bestowed on you from on high, but among different factions there are some who deny part of it. Say: I have only been bidden to worship God, and not to associate any partners with Him. To Him I pray, and to Him do I return.’ Thus have We revealed it, a code of judgement in the Arabic tongue. If you should follow their desires after all the knowledge you have been given, you shall have none to protect or shield you from God. We have indeed sent messengers before you and given them wives and offspring. Yet no messenger could produce a miracle except by God’s permission. Every age has had its revelation.

این سوره خطوط روشنی از عقیدهٔ اسلامی ترسیم می‌کند و در این کار از روش قرآن در تبیین اصول دین پیروی می‌کند. می‌توان گفت که ما باید به این جنبه‌های عقیدهٔ اسلامی، آن‌گونه که در این سوره آمده است، می‌پرداختیم. با این حال، ما ترجیح داده‌ایم جریان مضمون قرآنی این سوره را قطع نکنیم و بحث دربارهٔ آن‌ها را به پایان واگذاریم.

The sūrah draws clear outlines of the Islamic faith, following the Qur’ānic method of explaining its principles. It could be said that we should have dwelt on these aspects of the Islamic faith as they are mentioned in the sūrah. However, we have chosen instead not to interrupt the flow of the Qur’ānic theme in this sūrah, leaving such discussion to the end.

سورہ کی ابتدا اور اس میں زیرِ بحث مسائل، نیز اس میں موجود بعض احکام، اس بات کی واضح دلیل ہیں کہ یہ سورہ مکی ہے۔ یہ ہرگز مدینہ میں نازل نہیں ہوئی، جیسا کہ بعض روایات سے معلوم ہوتا ہے۔ درحقیقت یہ اس وقت نازل ہوئی جب کفار کا رویہ سخت ہو چکا تھا، جو اسلامی پیغام کے صریح انکار، رسول ﷺ کو چیلنج کرنے، آپ ﷺ سے معجزات اور دیگر نشانیاں طلب کرنے، اور اس عذابِ الٰہی کو جلد بلانے کی صورت میں ظاہر ہو رہا تھا جس سے آپ ﷺ انہیں ڈرا رہے تھے۔ ایسے میں ایک واضح بیان ضروری تھا جس کا مقصد رسول ﷺ اور آپ ﷺ کے صحابہ کرام کو تقویت دینا تھا تاکہ وہ اس چیز کو مضبوطی سے تھامے رہیں جو اللہ نے نازل کی ہے، اور ہر طرح کی مخالفت کو خاطر میں نہ لائیں۔ انہیں ان تمام جھوٹے الزامات اور چیلنجوں کی کچھ پروا نہیں کرنی تھی جو ان پر لگائے جا رہے تھے۔ انہیں خود کو برتر محسوس کرنا تھا، کیونکہ وہ حق کی پیروی کر رہے تھے، اور وہ صرف اللہ ہی سے مدد مانگ سکتے تھے، اور کائنات کے واحد رب کے طور پر اسی کی وحدانیت کا اعلان کرنا تھا۔ انہیں اپنے ایمان کو حق ماننا تھا، خواہ کفار اور مشرکین اسے کتنی ہی شدت سے جھٹلائیں یا رد کریں۔ سورہ مشرکین کے سامنے اس حق کی تائید میں ایسے ناقابلِ تردید دلائل بھی پیش کرتی ہے جنہیں وہ اپنے اردگرد کائنات میں، اپنے نفس کے اندر، اور تاریخِ انسانی کے واقعات میں دیکھ سکتے تھے۔ یہ تمام پہلو اس طرح یکجا کیے گئے ہیں اور ان سے اس انداز میں کام لیا گیا ہے کہ انسانی ذہن کو گہرائی سے مخاطب کیا جا سکے۔

The opening of the sūrah and the issues it discusses, as well as a number of directives it contains point clearly to the fact that it is a Makkan revelation. It certainly was not revealed in Madinah as some reports indicate. In fact it was revealed at a time when the unbelievers’ attitude was hardened, manifesting itself in outright rejection of the Islamic message, throwing challenges at the Prophet, demanding that he produce miracles and other signs, and precipitating God’s punishment against which he warned them. This required a clear statement which aimed at strengthening the Prophet and his Companions so that they held on to what God had revealed, disregarding all opposition. They were to care little for all the false accusations levelled at them and the challenges put to them. They were to feel themselves as having the upper hand since they were following the truth, able to turn to God alone for support, and declare His oneness as the only Lord of the universe. They were to believe their faith as truth, no matter how vehemently it was denied or rejected by the unbelievers and the idolaters. The sūrah also puts some irrefutable evidence supporting this truth to the idolaters, which they could witness in the universe around them, within themselves, as also in the events of human history. All these aspects are grouped together and utilized in such a way as to make a profound address to the human mind.

یکی از ویژگی‌های اصلی دستورهای الهی به فرستادهٔ خدا این است که او باید در برابر همهٔ مخالفت‌ها، چالش‌ها، سرزنش‌ها و دشواری‌هایی که بر سرش می‌ریزند، با بیان کامل حقیقت پیام خود بایستد. این یعنی او باید با کمال وضوح اعلام کند که جز خدا معبودی نیست؛ همان پروردگار یگانهٔ جهان، آن توانای شکست‌ناپذیری که باید تنها او را پرستید و هیچ شریکی برای او قرار نداد. همهٔ مردم ناگزیر برای داوری به سوی او بازخواهند گشت و آنگاه یا به بهشت راه خواهند یافت یا در دوزخ افکنده خواهند شد. این‌ها حقایق بنیادینی‌اند که کافران آن‌ها را انکار کردند و بر سر آن‌ها با پیامبر ﷺ به ستیز برخاستند. به او همچنین دستور داده شده است که از خواسته‌های ایشان پیروی نکند و برای سازش با آنان، هیچ بخشی از این حقایق را پنهان، سرکوب یا به تأخیر نیندازد. در واقع به پیامبر ﷺ هشدار داده شده که اگر پس از آن همه دانش روشنی که به او داده شده، در این زمینه از خواسته‌های آنان پیروی کند، کیفر خدا شامل حال او نیز خواهد شد.

A main feature of the divine instructions to God’s Messenger is that he should face all the opposition, challenges, denunciations and difficulties thrown in his face by declaring the truth of his message in full. This means that he must declare in all clarity that there is no deity other than God, the only Lord in the universe, the Almighty who must be worshipped alone without associating any partners with Him. All people will inevitably return to Him for judgement, when they will either be admitted into heaven or thrown in hell. These are the basic truths which the unbelievers denied and challenged the Prophet over. He is further instructed not to follow their desires, or seek compromises with them that require that any part of these truths be concealed, suppressed or delayed. In fact the Prophet is warned that God’s punishment will apply to him also if he follows their desires in this respect, after all the clear knowledge that has been given to him.

این ویژگی اصلی به روشنی نشان می‌دهد که مدافعان پیام اسلامی نمی‌توانند از ماهیت این پیام و روش دعوت آن منحرف شوند. آنان همچنین باید بی‌درنگ، بدون پنهان‌کاری و بدون تأخیر، حقایق بنیادین ایمان اسلامی را اعلام کنند. نخستین این حقایق اساسی آن است که تمام الوهیت و ربوبیت در جهان تنها از آنِ خداوند است. از این رو، تمام اطاعت و تسلیم باید تنها برای او باشد.

This main feature clearly shows that the advocates of the Islamic message cannot deviate from the nature of the message and its method of advocacy. They must also declare the basic truths of the Islamic faith without hesitation, suppressing nothing and delaying nothing. The first of these essential truths is that all Godhead and Lordship in the universe belong to God alone. Hence, all submission must be to Him.

او در همهٔ امور شایستهٔ اطاعت است. این حقیقت باید اعلام شود، هر نوع مخالفتی که با آن روبهرو شود و هر اندازه که مقاومت کافران سرسخت باشد. حتی در برابر سختی و آزار، دعوتگرانش باید آن را کامل اعلام کنند. آنان حق ندارند تصمیم بگیرند که بخشی از این حقیقت کنار گذاشته شود یا موقتاً سرکوب گردد، به این دلیل که ستمگران از آن خوشایند ندارند یا کسانی را که به آن دعوت میکنند آزار میدهند، یا به سبب آن از دین روی میگردانند. هیچیک از این ملاحظات به دعوتگران پیام اسلام اجازه نمیدهد که راهبرد آن را تغییر دهند؛ مثلاً با آغاز از مسائل عبادی یا ارزشهای اخلاقی، آداب نیک یا جنبههای معنوی. ممکن است چنین روشی برای پرهیز از خشم ستمگران برتر به نظر آید، اما این اشتباهی بزرگ خواهد بود. زیرا دعوتگران پیام اسلام باید در همهٔ حال یگانگی خداوند و ربوبیت او بر کل هستی را اعلام کنند، و اینکه هر تسلیم و اطاعتی تنها از آنِ خداست.

بدین ترتیب، تمامی جهان به نمایشگاهی بزرگ بدل می‌شود که قدرت خداوند را به اثبات می‌رساند و به آنچه که باید انسان‌ها را به پذیرش ایمان برانگیزد، اشاره می‌کند. این نمایش با منطقی ژرف با سرشت انسان سخن می‌گوید و تمامی وجود انسان را با همه قوای ادراک و فهم او مخاطب قرار می‌دهد. و همه‌ی این‌ها در کمال هماهنگی انجام می‌گیرد.

The whole universe is thus turned into a great exhibition proving God’s power and pointing out what should motivate people to accept the faith. It addresses human nature with profound logic, and addresses the whole human being with all its faculties of perception and understanding. This is all done in perfect harmony.

به کتاب بزرگ هستی، چند صفحه از تاریخ انسان افزوده شده است، به همراه آثار آشکار قدرت خداوند، تدبیر او بر جهان هستی و برنامه‌ریزی دقیق و حکیمانه‌اش برای زندگی انسان.

To the great book of the universe is added a few pages of human history, together with the visible effects of God’s power, control of the universe and His elaborate planning of human life:

آنان تو را به شتاب وادار می‌کنند که عذاب را پیش از نیکی بیاوری، با آنکه پیش از ایشان کیفرهای عبرت‌آموز قطعاً گذشته است. (آیه ۶)

They ask you to hasten evil rather than good, although exemplary punishments have indeed come to pass before their time. (Verse 6)

خداوند آنچه را هر ماده‌ای باردار می‌شود می‌داند، و نیز آنچه را رحم‌ها [در مدت بارداری] کم یا زیاد می‌کنند. هر چیزی نزد او اندازه‌ای معین دارد. او آنچه را فراتر از دریافت انسان است و آنچه را که هر کس مشاهده می‌کند، می‌داند. او بزرگ و والامرتبه است. برای او یکسان است که کسی از شما سخن خود را پنهان کند یا آشکارا بگوید، و چه در پوشش شب خود را پنهان کند یا آشکارا در روشنایی روز راه برود. برای هر کس فرشتگانی هستند که پیش روی او و پشت سر او قرار دارند و به فرمان خداوند از او پاسداری می‌کنند. همانا خداوند حال هیچ قومی را تغییر نمی‌دهد مگر آنکه آنان نخست آنچه را در دل‌هایشان است تغییر دهند. هرگاه خداوند بخواهد که مردمی گرفتار مصیبتی شوند، هیچ‌کس نمی‌تواند آن را بازگرداند. جز او، آنان هیچ یاوری نخواهند داشت که از ایشان حمایت کند. (آیات ۸ تا ۱۱)

God knows what every female bears, and by how much the wombs may fall short [in gestation], and by how much they may increase. With Him everything has its definite measure. He knows all that lies beyond the reach of human perception and all that anyone may witness. He is the Great One, the Most High. It is all alike [to Him] whether any of you speaks in secret or aloud, whether he seeks to hide under the cover of the night or walks openly in the light of day. Each has guardian angels before him and behind him, who watch him by God’s command. Indeed God does not change a people’s conditions unless they first change what is in their hearts. When God wills people to suffer some misfortune, none can avert it. Besides Him, they have none to protect them. (Verses 8-11)

قرآن کریم با نهایت دقت، ماهیت پیام و ماهیت فرستاده خداوند را به روشن‌ترین شکل بیان می‌کند. این کار را به این منظور انجام می‌دهد که برای مردم روشن سازد پروردگار حقیقی‌شان کیست و هرگونه رد پای شرک را از ذهن‌هایشان بزداید. در گذشته، در میان پیروان کتاب‌های آسمانی پیشین، انحرافات بسیاری از این تصور درست رخ داده بود که به آشفتگی میان ماهیت الوهیت و ماهیت نبوت انجامید. روشن‌ترین نمونه‌ی آن، مسیحیانی بودند که صفات الوهی و صفات ربوبیتی را که تنها به خداوند تعلق دارد، به عیسی (علیه السلام) نسبت دادند. در نتیجه، پیروان کلیساهای گوناگون در هزارتویی از اختلاف گرفتار آمدند که با حقیقت در تضاد بود.

The Qur’ān takes great care to show in the clearest of terms the nature of the message and the nature of God’s Messenger. It does so in order to establish for people who their true Lord is, and to remove any trace of polytheism from their minds. There were in the past many instances of deviation from this proper concept, among the people of earlier revelations, which led to confusion between the nature of Godhead and the nature of prophethood. The clearest example was among the Christians who added to Jesus (peace be upon him) divine qualities and qualities of Lordship that belong to God alone. As a result, the followers of different churches became involved in a maze of conflict that was contrary to the truth.

اما مسیحیان تنها گروهی نبودند که عقایدشان چنین آشفته بود. همه جامعه‌های بت‌پرست نیز به همین شکل در چنین سردرگمی پایان‌ناپذیری گرفتار بودند و تصوراتی می‌ساختند که برای نبوت ویژگی‌های اسرارآمیز قائل می‌شد، یا آن را با جادو، یا پیشگویی، یا با ارتباط با ارواح و جن پیوند می‌داد.

But the Christians were not the only ones whose beliefs were so confused. All pagan communities were similarly involved in such endless confusion, producing concepts that assign mysterious qualities to prophethood, or link it with magic, or clairvoyance, or with contacts with spirits and the jinn.

بسیاری از این مفاهیم راه خود را به باورهای اعراب مشرک جاهلی باز کرد. از همین رو برخی از آنان از پیامبر ﷺ می‌خواستند که از اموری که فراتر از دانش بشری است به ایشان خبر دهد. برخی دیگر خواستار آن بودند که ایشان معجزات مادی آشکاری پدید آورد. آنان همچنین او را ساحر یا دیوانه‌ای که با جن در ارتباط است متهم می‌کردند، و برخی پیشنهاد می‌دادند که فرشته‌ای همراه او باشد تا سخنانش را تأیید کند. حقیقت آن است که همه این پیشنهادها، خواسته‌ها، اتهام‌ها و چالش‌هایی که متوجه ایشان می‌شد، ریشه در مفاهیم جاهلی درباره ماهیت نبوت و پیامبران به‌طور کلی داشت.

Many of these concepts found their way into the beliefs of the pagan Arabs. Hence some of them used to demand that the Prophet tell them about things beyond the reach of human knowledge. Some demanded that he should produce some physical miracles. They also accused him of being a sorcerer, or a madman who had contacts with the jinn, while some suggested that he should have an angel supporting what he said. The fact is that all such suggestions, demands, accusations and challenges thrown at him had their roots in the pagan concepts of the nature of prophethood and prophets in general.

قبل از آنکه بحث خود را در این مسئله به پایان ببریم، شایسته است اندکی درباره نکته‌ای تأمل کنیم که در آیه‌ای با این مضمون به‌روشنی بیان شده است: «خواه بعضی از آنچه را به ایشان وعده داده‌ایم به تو نشان دهیم، یا تو را پیش از آن بمیرانیم، وظیفه تو تنها ابلاغ است و حساب‌رسی بر عهده ماست.» (آیه ۴۰) این خطاب به پیامبر ﷺ است، فرستاده خدا که وحی‌های او را دریافت کرد و مأمور شد مردم را مخاطب قرار دهد و آنان را به پذیرش دین اسلام فراخواند. به‌طور خلاصه، این سخن بدان معناست که سرانجام این دین و این پیام به او مربوط نیست و هیچ‌یک از آن بر عهده او نیست. وظیفه او این است که پیام خود را کامل ابلاغ کند؛ هدایت مردم به پذیرش آن وظیفه او نیست. هدایت تنها به دست خداوند است. چه خداوند بخشی از آنچه را درباره سرنوشت آن مردم به او وعده داده تحقق بخشد، و چه زندگی او پیش از آن به پایان رسد، ماهیت وظیفه او همان است که بود: تنها باید پیام را ابلاغ کند. حساب و تعیین سرنوشت آنان با خداوند است. هیچ‌چیز روشن‌تر از این، نقش مدافعان اسلام و وظیفه‌ای را که به انجام آن فراخوانده شده‌اند بیان نمی‌کند. سرانجام این دین، و در حقیقت هر چیز دیگر، تنها به تعیین خداوند است.

Before we conclude our remarks on this question we should reflect a little on a point clearly stated in the verse that says: “Whether We let you see some of what We have promised them, or cause you to die [before its fulfilment], your duty is only to deliver your message: it is for Us to do the reckoning.” (Verse 40) This is said to the Prophet (peace be upon him), God’s Messenger who received His revelations and was commanded to address people and call on them to believe in the Islamic faith. In a nutshell, this statement means that what becomes of this faith and message has nothing to do with him. Nothing of it is his concern. His task is to deliver his message complete. Guiding people to accept it is not his task. Guidance is provided by God alone. Whether God fulfils part of what He has promised him with regard to the fate of those people or his term in this life comes to an end before that, the nature of his task remains the same: he has only to deliver his message. The reckoning and the determination of their fate are left to God. Nothing sums up more clearly the role of the advocates of Islam and the task they are called on to perform. The outcome concerning this faith, and indeed everything else, is determined by God alone.

این باید به داعیان اسلام بیاموزد که حدود خود را بشناسند و در آن حدود بمانند. آنان نمی‌توانند نتایج و سرنوشت‌ها را شتاب بخشند. نباید بکوشند پذیرش دین را در مردم تسریع کنند، یا برای وفای وعدهٔ خداوند به کسانی که از هدایت او پیروی می‌کنند، و هشدار او به کسانی که پیام او را رد می‌کنند، خواستار تحقق فوری آن شوند.

This should teach the advocates of Islam to recognize their limits and remain within them. They cannot precipitate results and fates. They must not try to hasten people’s acceptance of the faith, or urge the immediate fulfilment of God’s promise to those who follow His guidance or His warning to those who reject His message.

یکی از ویژگی‌های مهم این سوره این است که سخن نهایی را درباره‌ی رابطه‌ی میان نگرش و کردار انسان از یک سو، و سرنوشت و تقدیر او از سوی دیگر بیان می‌کند. این سوره روشن می‌سازد که وضعیت مردم به‌وسیله‌ی آنچه خود برای خویش و به دست خویش انجام می‌دهند تعیین می‌شود. در همان حال، بیان می‌کند که هر رویدادی به خواست خدا رخ می‌دهد. این سوره چند عبارت دارد که به این نکته مربوط‌اند. آن‌ها برای روشن ساختن کامل مفهوم اسلامی این موضوع بسیار جدی کافی‌اند. در اینجا تنها چند نمونه از آن‌ها آمده است:

An important feature of this sūrah is that it states the final word concerning the relation between a human being’s attitude and action on the one hand and his fate and destiny on the other. It makes it clear that people’s conditions are determined by what they do for and by themselves. At the same time, it states that every event takes place by God’s will. The sūrah includes several statements which are relevant to this point. They are sufficient to make the Islamic concept of this very serious issue abundantly clear. Here are just a few such examples:

بی‌شک خداوند حال هیچ قومی را تغییر نمی‌دهد، مگر آنکه آنان آنچه را در دل‌هایشان است تغییر دهند. و هرگاه خداوند بخواهد قومی به مصیبتی دچار شوند، هیچ کس نمی‌تواند آن را بازگرداند.

Indeed God does not change a people’s conditions unless they first change what is in their hearts. When God wills people to suffer some misfortune, none can avert it.

«جز او، برای آنان هیچ یار و یاوری نیست.» (آیه ۱۱)

Besides Him, they have none to protect them. (Verse 11)

برای کسانی که به پروردگارشان پاسخ می‌دهند، پاداشی نیکو است. و اما کسانی که به او پاسخ نمی‌دهند، اگر آنچه در زمین است همه و دو برابر آن را داشته باشند، قطعاً آن را برای رهایی خود فدیه خواهند داد. حسابی سخت برای آنان است و جهنم جایگاه آنان است، و چه بد آرامگاهی است!

For those who respond to their Lord is a rich reward. As for those who do not respond to Him, should they have all that the earth contains, and twice as much, they would gladly offer it for their ransom. Theirs shall be an awful reckoning, and hell shall be their abode, an evil resting place! (Verse 18)

خدا هر کس را که بخواهد گمراه می‌کند و کسانی را که به سوی او بازمی‌گردند به خود هدایت می‌کند؛ همان‌ها که ایمان آورده‌اند و دل‌هایشان با یاد خدا آرام می‌گیرد. آگاه باشید که تنها با یاد خداست که دل‌ها آرامش می‌یابند.

God lets go astray anyone who wills [to go astray] and guides to Himself those who turn to Him; those who believe and whose hearts find comfort in the remembrance of God. It is indeed in the remembrance of God that people’s hearts find their comfort.

این سوره آخرین سخن را دربارهٔ این حقیقت بیان می‌کند که رد کردن دین خدا و پاسخ منفی دادن به حقیقتی که در این آیین تجسم یافته، نشانهٔ انحراف سرشت انسان و از کار افتادن دستگاه پذیرش آن است. هیچ سرشت سالم انسانی، بی‌هیچ عامل آلوده‌کننده یا تحریف‌کننده، هنگامی که حقیقت این‌چنین روشن ارائه می‌شود، همچنان که در قرآن آمده است، در پذیرفتن آن و تسلیم شدن در برابر خدا تردید نمی‌کند. در ژرفای وجود، سرشت انسان این حقیقت را می‌شناسد و آن را می‌پذیرد. تنها هنگامی از آن روی می‌گرداند که انسان چیزی داشته باشد که او را به انتخاب گزینه‌ای جز ایمان و هدایت راستین آن وادار کند. بدین‌ترتیب، او خود را سزاوار گمراهی می‌سازد و در نتیجه مستوجب عذاب خدا می‌شود. این همان چیزی است که خدا در سورهٔ دیگری می‌فرماید: «کسانی را که در زمین بناحق تکبر می‌ورزند، از آیات خود باز می‌دارم؛ زیرا اگر هر نشانه‌ای را ببینند، به آن ایمان نمی‌آورند، و اگر راه رشد را ببینند، آن را راه خود نمی‌گیرند، و اگر راه گمراهی را ببینند، آن را راه خود می‌گیرند؛ زیرا آیات ما را دروغ شمردند و از آن‌ها غافل بودند.» (اعراف: ۱۴۶)

This sūrah provides the final word on the fact that rejecting God’s religion and giving a negative response to the truth embodied in this faith is evidence of human nature going awry and the malfunctioning of its receptive system. No sound human nature, without any corrupting or distorting influences, would hesitate to respond positively to the truth, choosing submission to God, when it is presented so clearly, as it is in the Qur’ān. Deep inside, human nature knows this truth and accepts it. It is only turned away from it when a person has something that makes him choose for himself an option other than faith and its true guidance. He thus makes himself deserving of error and thereby incurs God’s punishment. This is what God says in another sūrah: “I will turn away from My revelations those who, without any right, behave arrogantly on earth: for, though they may see every sign, they do not believe in it. If they see the path of righteousness, they do not choose to follow it, but if they see the path of error, they choose it for their path; because they disbelieve in Our revelations and pay no heed to them.” (7:146)

در این سوره، شماری از آیات مشابه وجود دارد که ماهیت کفر را بیان می‌کنند و روشن می‌سازند که کفر چیزی جز کوری دل نیست.

In the present sūrah we have a number of similar verses which indicate the nature of unbelief, making it clear that it is nothing other than blindness of the heart.

حقیقتاً، صرفِ پذیرشِ حق و پیروی از هدایتِ خداوند نشان می‌دهد که سرشتِ انسان دیگر کور نیست. همچنین حقیقتاً در همه‌جای هستی نشانه‌ها و دلایلِ کافی وجود دارد که حق را روشن برای کسانی آشکار می‌کند که می‌اندیشند و از عقلِ خود بهره می‌گیرند.

Indeed, the mere acceptance of the truth and the following of God’s guidance indicate that human nature is no longer blind. Indeed there are enough pointers and indicators everywhere in the universe which show the truth clearly to those who think and use their reason.

یکی دیگر از جنبه‌های پایانی ایمان که این سوره بر آن تأکید می‌کند، پیوند نزدیک میان فسادی است که در زندگی مردم روی زمین رخنه می‌کند و کوری آنان نسبت به پیامِ حقیقتی که خداوند بر مردم نازل کرده و ایشان را به آنچه درست، سودمند و مفید است راهنمایی می‌کند. کسانی که نه به پیمانی که خداوند با فطرت انسانی بسته پاسخ می‌دهند و نه به حقیقتی که از جانب او آمده و آن را حق می‌دانند، در واقع همان کسانی هستند که در زمین فساد می‌کنند. در مقابل، کسانی که آن را حق می‌دانند و به آن پاسخ می‌دهند، همان کسانی هستند که می‌کوشند امور را در مسیر درست قرار دهند و کارِ ایشان به شکوفایی زندگی یاری می‌رساند.

A final aspect of faith that the sūrah highlights is the close relationship between the corruption that creeps into people’s life on earth and their blindness to the message of the truth God has bestowed on people guiding them to what is right, useful and beneficial. Those who do not respond either to the covenant God has made with human nature or to the truth which has come from Him, knowing it to be the truth, are indeed the ones who spread corruption on earth. By contrast, those who know it to be the truth and respond to it are the ones who work to set matters on the right course and whose work helps life prosper.

آیا کسی که می‌داند آنچه از جانب پروردگارت بر تو نازل شده حق است، مانند کسی است که کور است؟ تنها خردمندان به این نکته توجه می‌کنند؛ کسانی که به پیمان خدا وفادارند و عهد را نمی‌شکنند؛ و آنچه را خدا به پیوستنش فرمان داده، برقرار می‌دارند؛ و از پروردگارشان می‌ترسند و از سختیِ حساب هراس دارند؛ و در برابر سختی‌ها شکیبایی می‌ورزند، به امید خشنودی پروردگارشان؛ و نماز را به پا می‌دارند، و از آنچه روزی‌شان کرده‌ایم، پنهان و آشکار انفاق می‌کنند؛ و بدی را با نیکی دفع می‌کنند. برای چنین کسانی سرای نیک آخرت خواهد بود. (آیات ۱۹ تا ۲۲)

Is, then, he who knows that what has been revealed to you by your Lord is the Truth like one who is blind? Only those who are endowed with understanding keep this in mind: those who are true to their bond with God and never break their covenant; and who keep together what God has bidden to be joined; who fear their Lord and dread the terrors of the reckoning; who remain patient in adversity seeking the countenance of their Lord, and attend to their prayers, and spend on others, secretly and openly, out of what We provide for them, and who repel evil with good. Such will have the attainment of the [ultimate] abode. (Verses 19-22)

و اما کسانی که پیمان خدا را پس از استوار شدنش می‌شکنند، و آنچه را خدا به پیوستنش فرمان داده قطع می‌کنند، و در زمین فساد می‌کنند، لعنت بر ایشان خواهد بود و سرای بد از آنِ ایشان است. (آیه ۲۵)

As for those who break their bond with God after it has been established, and cut asunder what God has bidden to be joined, and spread corruption on earth, the curse will be laid upon them; and theirs shall be an evil abode. (Verse 25)