این سوره در مجموع خطابی است به امت مسلمان، که از آن می‌خواهد ایمان را در جامعه‌ی خود تحقق بخشد. این امت باید تجسّم حقیقت ایمان شود، به‌گونه‌ای که دل‌ها چنان به آن متعهد گردند که آماده باشند همه‌چیز را، جان و مال، احساسات و عواطف، در راه آن فدا کنند. با این حقیقت، جان‌های انسانی، در حالی که هنوز بر زمین زندگی می‌کنند، به سطحی الهی ارتقا می‌یابند. از این رو معیارهای آنان همان است که خدا تعیین کرده، و ارزش‌هایشان همان است که در ترازوی خدا وزن دارد. این حقیقت دل‌ها را قادر می‌سازد که حضور خدا را احساس کنند، هنگام یاد شدن او فروتن گردند، و هر آنچه را که ممکن است ایشان را از روی‌آوردن به او با کمال اخلاص بازدارد، کنار بگذارند.

This surah, in its totality, is an address to the Muslim community, calling upon it to fulfil faith within its own society. The community should become an embodiment of the truth of faith, enabling hearts to become so dedicated that they are ready to sacrifice all, life and property, feelings and emotions, for it. With this truth, human souls are elevated to a divine level while they still live on earth. Thus, their standards are those that God has established, and their values are those that are given weight on God’s scales. This truth enables hearts to feel the presence of God, to humble themselves when He is mentioned and to discard everything that may hinder them from turning to Him in complete dedication.

بر اساس این حقیقت ایمانی، این سوره جامعهٔ مسلمانان را فرا می‌خواند تا جان و مال خود را در راه خدا فدا کنند: «به خدا و پیامبرش ایمان آورید و از آنچه شما را در آن جانشین قرار داده است، انفاق کنید. کسانی از شما که ایمان آورده و انفاق کرده‌اند، پاداشی بزرگ خواهند داشت. چرا به خدا ایمان نمی‌آورید، در حالی که پیامبر شما را دعوت می‌کند که به پروردگارتان ایمان آورید و او از شما پیمان گرفته است، اگر مؤمنان راستین هستید؟ او کسی است که آیات روشن را از جانب خود بر بندهٔ خویش نازل می‌کند تا شما را از تاریکی‌های ژرف به سوی نور بیرون آورد. به راستی که خدا نسبت به شما بسیار مهربان و بخشاینده است. چرا در راه خدا انفاق نمی‌کنید، با آنکه میراث آسمان‌ها و زمین از آنِ خداست؟ کسانی از شما که پیش از پیروزی انفاق کرده و جهاد کرده‌اند، با دیگران برابر نیستند؛ آنان مقامی بالاتر دارند از کسانی که پس از آن انفاق و جهاد کرده‌اند، هرچند خدا به همهٔ آنان وعدهٔ نیکوترین پاداش را داده است. خدا از آنچه انجام می‌دهید آگاه است.» (آیات ۷ تا ۱۰)

On the basis of this truth of faith, the surah calls upon the Muslim community to sacrifice life and property for God’s cause: “Believe in God and His Messenger, and give [in charity] of that of which He has made you trustees. Those of you who believe and give [in charity] will have a great reward. Why should you not believe in God when the Messenger calls upon you to believe in your Lord, and He has already taken a pledge from you, if you are true believers? It is He who bestows from on high clear revelations to His servant, to lead you out of the deep darkness into light. God is indeed most compassionate to you, ever merciful. Why should you not spend freely in the cause of God, seeing that God's alone is the heritage of the heavens and the earth? Those of you who gave and fought [for God's cause] before the victory are not like others: they are higher in rank than those who gave and fought afterwards, although God has promised the ultimate good to all of them. God is well aware of all that you do.” (Verses 7—10)

جامعهٔ مسلمان نیز فراخوانده شده است که در برابر یاد خدا و حقیقتی که او ارزانی داشته، فروتنی کند. این تا فداکاری‌های آنان نتیجهٔ این پذیرش فروتنانهٔ حقیقت ایمان باشد: «{آیا برای مؤمنان وقت آن نرسیده است که دل‌هایشان در برابر یاد خدا و حقیقتی که از جانب او نازل شده فروتن گردد، و مانند کسانی نباشند که پیش از این به ایشان کتاب داده شد و با گذشت روزگار دل‌هایشان سخت شد؟ و بسیاری از آنان اکنون فاسق‌اند!}» (آیهٔ ۱۶)

The Muslim community is also called upon to humble themselves at the remembrance of God and the truth He has bestowed. This so that their sacrifices are the result of this humble acceptance of the truth of faith: “Is it not time for believers that their hearts should feel humble at the remembrance of God and the truth that has been bestowed from on high, and not to be like those who were granted revelations before them and whose hearts have hardened with the passing of time? Many of these are now transgressors!" (Verse 16)

این سوره ارزش‌های این دنیا را در ترازوی حق در برابر ارزش‌های آخرت قرار می‌دهد و جامعهٔ مسلمانان را دعوت می‌کند که کفهٔ آشکارا سنگین‌تر را برگزینند و ارزش حقیقی را پاس دارند: «بدانید که زندگی دنیا جز بازی و سرگرمی و زینت و فخرفروشی میان شما و فزون‌طلبی در مال و فرزندان نیست.»

The surah puts the values of this world against those of the next world in the balance of the truth. It invites the Muslim community to choose the clearly preponderant scale and to uphold the true value: “Know that the life of this world is but a play, a passing delight, a beautiful show, a cause of boasting among you and a quest for more riches and children.

مانند بارانی است که گیاهان را می‌روياند و کشاورزان را به شگفتی وامی‌دارد، سپس خشک می‌شود و می‌بینی که زرد می‌گردد، و سرانجام به خاک بدل می‌شود. در آخرت عذابی سخت است، و نیز آمرزش و خشنودی نیکوی خداوند. زندگی این دنیا جز کالای فریبنده‌ای نیست. در پی آمرزش پروردگارتان و بهشتی بشتابید که پهنای آن چون آسمان‌ها و زمین است، و برای کسانی آماده شده که به خدا و پیامبرانش ایمان آورده‌اند. این فضل خداست که به هر که بخواهد می‌بخشد، و فضل خدا بسیار بزرگ است.» (آیات ۲۰ تا ۲۱)

It is like the rain that causes the plants to grow, and thus gives delight to the sowers. Then it withers, and you can see it turn yellow, and in the end it crumbles into dust. In the life to come there is terrible suffering, as well as God's forgiveness and His goodly acceptance. The life of this world is no more than an illusory pleasure. Vie with one another in seeking to attain your Lord's forgiveness, and a paradise as vast as the heavens and the earth, prepared for those who believe in God and His messengers. Such is God's bounty which He grants to whomever He pleases. God's bounty is great indeed." (Verses 20-21)

از سیاق سوره به روشنی پیداست که این سوره به وضعیتی واقعی در میان جامعه مسلمانان می‌پردازد؛ وضعیتی که در زمان نزول آن وجود داشت.

It is clear from the surah's drift that it addresses a real situation within the Muslim community, one that existed at the time of its revelation.

این وضعیت در مدینه در دوره‌ای وجود داشت که از سال چهارم هجرت پیامبر ﷺ تا زمان پس از فتح مکه به اسلام ادامه یافت. در مدینه در آن زمان مسلمانان نخستین، یعنی مهاجرانی که از مکه هجرت کرده بودند، و انصاری که آنان را به شهر خود پذیرفته بودند، حضور داشتند. هر دو گروه بالاترین نمونه‌ای را که در تاریخ بشر تا آن زمان سابقه نداشت، در ترجمه حقیقت ایمان به واقعیت عملی به نمایش گذاشتند.

This situation existed in Madinah during the period stretching from the fourth year after the Prophet’s immigration up to the time after Makkah had fallen to Islam. In Madinah at that time were the early Muslims, the Muhajirin who had migrated from Makkah, and the Ansar who had welcomed them into their city. Both groups set the highest example ever in human history in translating the truth of faith into practical reality.

آنان برای فداکردن جان و مال خود در راه هدفشان می‌شتافتند و کاملاً وقف آن بودند، و هیچ ملاحظه‌ی دنیوی، خواسته‌ی شخصی یا وسوسه‌ای ایشان را از این راه بازنمی‌داشت. با این همه، جز این گروه، گروه دومی در جامعه‌ی مسلمانان وجود داشت که به همان سطح بلند ایمان نرسیده بودند، به‌ویژه پس از آنکه مکه به دست اسلام فتح شد. از آن پس، اسلام آشکارا پیروز شده بود و مردم دسته‌دسته به آن می‌پیوستند. بسیاری از این نومسلمانان هنوز حقیقت بنیادین ایمان را به‌طور کامل درک نکرده بودند و زندگی خود را همان‌گونه که گروه نخست کرده بود، وقف آن نمی‌کردند.

They hastened to sacrifice life and property in total dedication to their cause, undeterred by any worldly consideration, personal desire or temptation. Yet besides these there was within the Muslim community a second group that did not attain the same high level of faith, particularly after Makkah had fallen to Islam. By then Islam was clearly triumphant and people flocked to it in large groups. Many of these new converts did not yet fully understand the basic truth of faith, nor did they dedicate their lives to it as the first group did.

این گروه دوم از مردم، دشوار می‌یافتند که جان و مال خود را در راه خدا فدا کنند. این تکالیف برایشان بسیار سخت به نظر می‌رسید، در حالی که آسایش‌های این زندگی دنیوی آن‌چنان دلربا و مقاومت‌ناپذیر بود. سوره به‌ویژه همین مردم را خطاب قرار می‌دهد تا جان‌هایشان این وسوسه‌ها را از خود بزدایند و آنان را به آن مرتبه‌ای برسانند که حقیقت بزرگ ایمان ایجاب می‌کند.

People belonging to this second group found it difficult to make sacrifices of self and property for Gods cause. Such duties seemed too hard, while the comforts of this worldly life were too appealing and impossible to resist. It is to those in particular that the surah makes its inspiring address so that their souls eradicate such temptations and elevate them to the level required by the great truth of faith.

در مدینه در این زمان یک گروه سوم نیز وجود داشت که از منافقان تشکیل می‌شد. اینان از پیکرۂ جامعۂ مسلمانان جدا نبودند، به‌ویژه هنگامی که قدرت اسلام آشکارا نمایان شد.

There was also in Madmah at this time a third group consisting of hypocrites. These were unseparated from the body of the Muslim community, especially so once Islam’s power became clearly apparent.

این منافقان ناچار بودند خود را پنهان کنند و وانمود کنند که مسلمان هستند، در حالی که در اعماق دلشان شک وجود داشت. آنان همچنین در جستجوی فرصت‌هایی برای ایجاد مشکل برای جامعه مسلمانان بودند و در هر فتنه‌ای سهیم می‌شدند. این سوره وضعیت آنان را توصیف می‌کند، هنگامی که فراخوانده شده و از جامعه مسلمانان جدا می‌شوند.

These hypocrites were forced to hide themselves, pretending to be Muslims when deep in their hearts there was doubt. They also looked for opportunities to create problems for the Muslim community and contributed to any cause of strife. The surah describes their situation when they are called out and separated from the Muslim community:

{در روزی که مردان و زنان مؤمن را می‌بینی که نورشان پیشاپیششان و سمت راستشان شتابان روان است، [به آنان گفته می‌شود:] «مژده‌تان امروز بهشت‌هایی است که از زیر درختانش نهرها جاری است، در آن جاودانه خواهید ماند. این است همان کامیابی بزرگ.» در آن روز، مردان و زنان منافق به مؤمنان می‌گویند: «به ما مهلت دهید تا از نور شما بهره‌ای بگیریم!» به آنان گفته می‌شود: «به عقب بازگردید و نوری دیگر بجویید.» پس دیواری با دری میان آنان زده می‌شود: درون آن رحمت است و بیرون آن عذاب. [منافقان] به [مؤمنان] ندا می‌دهند: «آیا ما با شما نبودیم؟» پاسخ می‌دهند: «آری، اما خودتان را به فتنه افکندید، تردید کردید، شک ورزیدید و آرزوهای دروغین شما را فریفت تا آنکه فرمان خدا فرا رسید، و آن فریبنده، شما را درباره خدا فریفت. امروز نه از شما و نه از کافران فدیه‌ای پذیرفته نمی‌شود. جایگاهتان آتش است؛ آن است سزاوار شما، و چه بد سرانجامی است!» (آیات ۱۲ تا ۱۵)}

“Cto the day when you see all believers, men and women, with their light spreading rapidly before them and to their right, [they will be told], ‘The good news for you today is that you shall for ever abide in gardens through which running waters flow. This is indeed the supreme triumph.’ On that day the hypocrites, men and women, will say to the believers, ‘Wait for us! Let us have a ray of your light!" They will be told: ‘Turn back and seek some other light. "A wall with a gate will be raised between them: within it will be mercy, and outside will be suffering. [Those without] will call out to those [within], ‘Were we not with you?" They will reply, ‘Yes, but you allowed yourselves to be led into temptation, you wavered, you doubted, and you were deceived by false hopes until God’s command came to pass, and indeed you let your deceptive thoughts about God delude you. Today no ransom will be accepted from you or from the unbelievers. The fire shall be your home: it is where you belong; and how evil a destination!” (Verses 12-15)

علاوه بر این، تعدادی از یهودیان و مسیحیان همچنان در عربستان زندگی می‌کردند. این سوره به وضعیت آنان و برخی از نگرش‌های گذشته و کنونی‌شان اشاره دارد. پیش‌تر آیه‌ای را نقل کردیم که به مؤمنان فرمان می‌دهد «مانند کسانی نباشند که پیش از آن به ایشان کتاب داده شد و زمان بر آنان طولانی گشت و دل‌هایشان سخت شد» (آیه ۱۶). این اشاره به احتمال زیاد به یهودیان بوده است. اشاره‌ای به مسیحیان نیز در پایان سوره آمده است: «و پس از آنان، رسولان دیگری را در پی آنان فرستادیم، و پس از ایشان عیسی بن مریم را فرستادیم و به او انجیل دادیم و در دل‌های کسانی که از او پیروی کردند، رأفت و رحمت نهادیم.»

There were, in addition, a number of Jews and Christians who still lived in Arabia. The surah refers to their situation and some of their past and present attitudes. We have already quoted the verse that requires the believers “not to be like those who were granted revelations before them and whose hearts have hardened with the passing of time” (Verse 16) This reference was most probably to the Jews. A reference to the Christians is given towards the end of the surah: “ We sent other messengers to follow in their footsteps. After these We sent Jesus, son of Mary. We gave him the Gospel and put compassion and mercy in the hearts of those who truly follow him.

اما رهبانیت را، ما بر آنان مقرر نکرده بودیم؛ خودشان آن را از سر خواستِ خشنودیِ خدا بدعت نهادند. با این همه، چنان که باید آن را رعایت نکردند. پس به کسانی از ایشان که ایمان آوردند پاداششان را دادیم، ولی بسیاری از ایشان فاسق بودند. (آیه ۲۷)

As for monastic asceticism, We did not enjoin it upon them. They invented it themselves out of a desire for God's goodly acceptance. Even so, they did not observe it as it should properly be observed. So We gave those of them who truly believed their due reward, but many of them were transgressors.” (Verse 27)

در استوار ساختن حقیقت بزرگ ایمان در دل‌های مردم، این سوره راهی الهام‌بخش را می‌پیماید که با سوره‌های مکّی همانندی دارد، در هماهنگ ساختن مجموعه‌ای از تأثیرات که دل‌ها و احساسات را شیفته می‌کنند. آغاز آن به‌ویژه ترکیبی از نغمه‌های بسیار الهام‌بخش را به گوش می‌رساند و شماری از صفات خداوند را عرضه می‌دارد که مفهوم اسلامی از او را برجسته می‌سازند. این شامل دعوتی ظریف اما شیفته‌کننده است به اینکه انسان خود را به‌طور کامل وقف خداوند کند، بر اثر درک معنای حقیقی یگانگی او، مهار کامل او بر هستی، این واقعیت که همه چیز سرانجام به سوی او بازمی‌گردد، آگاهی او از آنچه مردم در دل‌های خود نهان می‌دارند، و این واقعیت که همه موجودات در برابر او تسلیم‌اند و جلال او را ستایش می‌کنند: «آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است، شکوه بی‌پایان خداوند را تسبیح می‌گویند. اوست شکست‌ناپذیر و حکیم. فرمانروایی آسمان‌ها و زمین از آن اوست. زندگی می‌بخشد و مرگ می‌آورد، و بر هر چیزی تواناست. اوست آغاز و انجام، آشکار و نهان، و به هر چیزی داناست. همان کسی که آسمان‌ها و زمین را در شش روز آفرید، سپس بر عرش استقرار یافت. آنچه را که در زمین فرومی‌رود و آنچه را که از آن برمی‌آید، و آنچه را که از آسمان فرومی‌آید و آنچه را که به سوی آسمان بالا می‌رود، می‌داند. هرجا که باشید، او با شماست؛ و خداوند به آنچه می‌کنید بیناست. فرمانروایی آسمان‌ها و زمین از آن اوست. همه چیز به سوی خداوند بازمی‌گردد. شب را در روز و روز را در شب درمی‌آورد، و به آنچه در سینه‌های مردم است داناست.» (آیات ۱ تا ۶)

In establishing the great truth of faith in peoples hearts the surah follows an inspiring course, akin to Makkan surahs in aligning a host of influences that captivate hearts and feelings. Its opening in particular strikes a combination of highly inspiring notes, presenting a number of God’s attributes that emphasize the Islamic concept of Him. This includes a subtle but captivating invitation to dedicate oneself totally to God as a result of understanding the true meaning of His oneness, His total control of the universe, the fact that everything eventually returns to Him, His knowledge of what people harbour in their hearts and the fact that all beings submit to Him and extol His glory: “Everything in the heavens and earth extols God's limitless glory. He is the Almighty, the Wise. His is the dominion over the heavens and the earth. He grants life and causes death; and He has power over all things. He is the First and the Last, the Outer and the Inner. He has full knowledge of all things. It is He who created the heavens and the earth in six days and established Himself on the throne. He knows all that goes into the earth and all that comes out of it; all that descends from the skies and all that ascends to them. He is with you wherever you may be; and God sees all that you do. His is the dominion over the heavens and the earth. Everything goes back to God. He causes the night to pass into the day, and the day to pass into the night; and He has full knowledge of what is in people's hearts.” (Verses 1-6)

این آغاز تنها برای آنکه دل‌ها را به شدت بلرزاند، هیبتی در جان‌ها بنشاند و میل مردم را به وقف خویش در راه خدا تقویت کند، کافی است. آنان باید پس از کنار نهادن هر آنچه مانع از ایثار در راه او می‌شود، به خدا روی آورند. با این حال، بقیهٔ سوره عناصر متعددی دارد که این فراخوان به ایثار را بازتأیید می‌کند، از جمله تصویر درخشانی که از مردان و زنان مؤمن ارائه می‌دهد، کسانی که «نورشان پیشاپیش و در سمت راستشان شتابان می‌درخشد» (آیهٔ ۱۲). تصویری دیگر، این زندگی و ارزش آن را در برابر زندگی آخرت ناچیز و اندک نشان می‌دهد.

This very opening is enough to strongly shake people’s hearts, inspiring them with awe and strengthening their desire to dedicate themselves to God. They should turn to God after discarding all that constitutes a hindrance to sacrifice for His cause. The rest of the surah, however, includes a number of elements that reaffirm this call to sacrifice, such as the bright picture it paints of believing men and women, who are seen “with their light spreading rapidly before them and to their right.” (Verse 12) Another image shows this life and its value as trifling, compared with those of the life to come.

سوره همچنین تصویر می‌کند که اراده‌ی خدا بر تمام جهان تسلط کامل دارد: «هیچ مصیبتی در زمین و در خودتان به شما نمی‌رسد، مگر آنکه پیش از آنکه آن را پدید آوریم، در کتابی ثبت شده است؛ این کار بر خدا آسان است. [این کار را کردیم] تا برای آنچه از دست می‌دهید اندوهگین نشوید و به آنچه به شما داده است شادمان نگردید. خدا هیچ متکبر فخرفروشی را دوست ندارد؛ و نیز کسانی را که بخل می‌ورزند و مردم را هم به بخل وامی‌دارند.» و هر که روی گرداند، بداند که خدا بی‌نیاز و ستوده است. (آیات ۲۲ تا ۲۴) این آیات به دل‌ها و جان‌های ما آرامشی کامل می‌بخشند، خواه در راه طلب خشنودی او، خیر به ما برسد یا شر. هنگامی که هر یک از این دو حالت برای ما پیش آید، نه نومید می‌شویم و نه از شادی بی‌تاب می‌گردیم؛ و نیز آنچه روی می‌دهد را به هیچ علت، رویداد یا شرایطی نسبت نمی‌دهیم. همه‌ی امور به اراده‌ی خدا و بر اساس آنچه او مقدر کرده، رخ می‌دهد و سرانجام همه به سوی او بازمی‌گردند.

The surah also portrays how God’s will is in complete control of the whole world: “No incident can take place, either on earth or in yourselves, unless it be recorded in a decree before We bring it into being — that is easy for God — so you need not grieve for what you miss or be overjoyed at what you gain. God does not love those who are arrogant and boastful; [nor] those who are niggardly and bid others to be niggardly. Those who turn away should remember that God alone is self sufficient, worthy of praise.” (Verses 22-24) These verses give our hearts and souls all the necessary reassurance, no matter what befalls us of good or evil as we proceed along the way seeking His acceptance. We will neither despair nor be mad with joy when either eventuality happens to us; nor will we attribute whatever happens to any cause, event or circumstance. All takes place by God’s will, in accordance with what He has planned. All ultimately return to Him.

این سوره را می‌توان به دو بخش کاملاً مرتبط با یکدیگر تقسیم کرد که اکنون هر یک از آن‌ها را جداگانه بررسی خواهیم کرد.

The surah may be divided into two closely interrelated parts, each of which we will now deal with separately.