در بخش پیشین، سرنوشت‌های متضاد مؤمنان و کسانی که پیام خدا را انکار کردند، به‌طور خلاصه بیان شده بود. در آن روزی که تمام فرمانروایی تنها از آنِ خداست، ایشان در جایگاه‌هایی کاملاً متفاوت قرار می‌گیرند. همه‌ی این مطالب در چارچوب حمایت خدا از پیامبرانش، حفظ پیام او و پاداشی که برای کسانی که ایمان می‌آورند و کسانی که از ایمان آوردن سر باز می‌زنند، نزد اوست، بیان می‌شود.

The previous passage ended with an outline of the opposite destinies of the believers and those who deny God’s message. On the day when all dominion belongs to God alone, they end up in contrasting positions. All this is given within the context of God’s support of His messengers, protection of His message and the reward He has in store for those who believe and those who refuse to believe.

این بخش با اشاره به کسانی آغاز می‌شود که در راه خدا هجرت کرده‌اند. آنان پیش‌تر اجازه یافته‌اند که در دفاع از دینشان بجنگند و از خود در برابر ستم دفاع کنند. آنان بدون هیچ حقی از خانه‌هایشان بیرون رانده شدند و تنها دلیلش این بود که گفتند: پروردگار ما الله است. همچنین این بخش روشن می‌کند که خداوند، در برابر اموالی که هنگام هجرت بر جای گذاشتند، به آنان پاداش خواهد داد.

This passage begins with a reference to those who migrate for God’s cause. They have already been permitted to fight in defence of their faith and to defend themselves against injustice. They have been driven out of their homes against all right, for no reason other than their declaration that they believed in God alone. The passage also clarifies that God will compensate them for the property they left behind when they migrated.

یک حکم عمومی بیان می‌شود که شامل کسانی است که خود را مورد ستم ناحق می‌یابند و می‌کوشند تجاوز را دفع کنند، اما پس از آن با ظلم و دشمنی بیشتری روبه‌رو می‌شوند. به آنان وعده‌ی یاری‌ای روشن و مطمئن داده می‌شود. این وعده‌ی استوار با ذکر برخی نشانه‌های قدرت خداوند دنبال می‌شود که تضمین می‌کند وعده‌های او همواره تحقق می‌یابد. این نشانه‌ها در جهان پیرامون ما دیده می‌شوند. بدین ترتیب، این امر نشان می‌دهد که یاری خداوند به کسانی که مورد ستم قرار گرفته‌اند، با وجود تلاششان برای دفع تجاوز، امری قطعی است، همانند دیگر قوانین عام جهان.

A general verdict follows which applies to those who find themselves unjustly attacked and who try to repel aggression, but are then subjected to further tyranny and hostility. They are given a clear and assured promise of support. This firm promise is followed by listing some indicators of God’s power which ensures that His promises will always come true. These indicators are seen in the universe around us. It thus suggests that God’s help to those who suffer injustice, despite their attempts to repel aggression, is a certainty in the same vein as other universal laws.

در این مرحله از این بخش، به پیامبر خطاب می‌شود که هر امتی بر اساس شرایط خاص خود، راه و روشی ویژه دارد. بنابراین، او نباید خود را درگیر جدال با منکران کند. نباید به آنان فرصتی دهد تا در روش او چون و چرا کنند. و اگر بخواهند با او مجادله کنند، او را به خدا واگذارد، همان که روز قیامت میان ایشان درباره آنچه اختلاف داشتند داوری خواهد کرد. او است که به حقیقت آنچه پیروی می‌کنند آگاه است، همان‌گونه که به هرآنچه در آسمان‌ها و زمین است دانا است. ﷺ

و کسانی که در راه خدا هجرت کردند، سپس کشته شدند یا مردند، قطعاً خداوند روزی نیکویی به آنان خواهد داد؛ و بی‌گمان خداوند بهترین روزی‌دهندگان است. قطعاً آنان را به جایگاهی داخل خواهد کرد که از آن خشنود خواهند شد؛ و بی‌تردید خداوند دانای بردبار است. (آیات ۵۸-۵۹)

As for those who leave their homes to serve God’s cause, and are then slain or die, God will most certainly grant them a goodly provision. God is indeed the most munificent provider. He will most certainly admit them to a place with which they shall be well pleased. God is surely All-Knowing, Most Forbearing. (Verses 58-59)

هجرت، یعنی ترک خانه و کاشانه برای خدمت به دین خدا، به معنای دست کشیدن از هر آسایشی است، خواه خانواده و جامعه و خاطرات دوران کودکی باشد، یا مال و امکانات مادی. وقتی کسی ایمان خود را بر همه‌ی این‌ها مقدم می‌دارد، آن هم تنها برای جلب خشنودی خدا، نشان می‌دهد که این پاداش از تمام کالاهای مادی ارزشمندتر است. هجرت پیش از فتح مکه و استقرار دولت اسلامی ممکن بود. پس از آن، هجرت دیگر معتبر نیست. اکنون وظیفه، تلاش در خدمت به دین خداست. هر کس برای دین خدا چنین تلاش کند و خود را وقف خدمت به آن نماید، پاداشی همانند پاداش هجرت می‌یابد.

Migration, or leaving one’s home, to serve God’s cause represents a desertion of every comfort whether it be family, community and childhood memories, or property and material comforts. When one puts one’s faith ahead of all this for no other reason than to earn God’s pleasure, one demonstrates that such a prize is more valuable than all material goods. Migration was possible before Makkah fell to Islam and the Islamic state was established. After that, migration was invalid. The requirement now is to strive in serving God’s cause. Whoever strives thus for God’s cause and dedicates himself to its service receives a similar reward to that of migration.

«و کسانی که در راه خدا هجرت کردند، سپس کشته شدند یا مردند، خداوند قطعاً به ایشان روزی نیکویی خواهد داد.» (آیه ۵۸) این حکم چه کشته شوند، و در میدان جنگ به شهادت برسند، و چه به طور طبیعی در خانه‌های خود بمیرند، صادق است. آنان خانه‌ها و دارایی‌های خود را ترک کردند و آماده رویارویی با هر پیشامدی بودند، تنها برای خدمت به او. آنان به هر شکلی که شهادت ممکن بود فرا رسد آن را می‌جستند و هر آسایش دنیوی را فدا کردند. از این رو، خداوند به‌سبب آنچه در راه او رها کردند، پاداشی فراوان به ایشان می‌دهد: «خداوند قطعاً به ایشان روزی نیکویی خواهد داد. و خداوند بی‌گمان بهترین روزی‌دهنده است.» (آیه ۵۸) چنین روزی‌هایی بهتر از هر آنچه آنان پشت سر گذاشته‌اند می‌باشد.

“As for those who leave their homes to serve God’s cause, and are then slain or die, God will most certainly grant them a goodly provision.” (Verse 58) This applies whether they die in battle, earning martyrdom, or die normally in their homes. They left their homes and property ready to face any eventuality only to serve Him. They sought martyrdom in any way it might come, sacrificing every worldly comfort. Therefore, God compensates them richly for what they abandoned on His account: “God will most certainly grant them a goodly provision. God is indeed the most munificent provider.” (Verse 58) Such provisions are better than everything they leave behind.

همهٔ این‌ها به این واقعیت اساسی بازمی‌گردد که خداوند حقیقت نهایی و مطلق است. حقیقتی که جهان را اداره می‌کند و نظام‌های آن را به کار می‌اندازد. هرچه غیر از اوست باطل، نامنظم است و نمی‌تواند پایدار بماند: «این‌چنین است، زیرا خداست که حقیقت نهایی است و آنچه غیر از او می‌خوانند همان باطل محض است، و زیرا خداست که بلندمرتبه و بزرگ است.» (آیهٔ ۶۲)

All this relates to the essential fact that God is the ultimate and absolute truth. His is the truth that controls the universe and operates its systems. Everything else is false, irregular, and cannot be maintained: “Thus it is, because God alone is the Ultimate Truth, and all that people invoke beside Him is sheer falsehood, and because God alone is Most High, Great.” (Verse 62)

این توضیحی کافی و تضمینی است بر اینکه حق و عدالت ناگزیر پیروز می‌شوند و باطل و تجاوز قطعاً شکست می‌خورند. این همان تضمینی است که قوانین هستی بی‌کم‌وکاست اجرا خواهند شد. یکی از این قوانین و پدیده‌ها آن است که حق پیروز خواهد شد و باطل شکستی خفت‌بار خواهد خورد. بی‌شک خداوند بسیار برتر از هر فرمانروای مطلقی است که می‌خواهد قدرت خود را بر ناتوانان به نمایش بگذارد. این آیه با این تفسیر پایان می‌یابد: «تنها خداوند است که بلندمرتبه و بزرگ است.» از این رو، او اجازه نخواهد داد که تجاوز فزونی گیرد یا ستم جاودانه بماند.

This is an adequate explanation and a guarantee that truth and justice will inevitably triumph, while falsehood and aggression are certain to be defeated. It is the same guarantee that the laws of the universe will operate without fail. One of these laws and phenomena is that the truth will be victorious and falsehood will suffer a humiliating defeat. God is certainly far superior to any absolute ruler who seeks to demonstrate his power over the weak. The verse concludes with this comment: “God alone is Most High, Great.” Hence, He will not allow aggression to swell, or injustice to he everlasting.

پدیدههای طبیعی دیگری نیز بهعنوان نشانههای پایدار قدرت خداوند نشان داده میشوند:

Further natural phenomena are shown as permanent indicators of God’s power:

«آیا نمی‌بینی که خداوند از آسمان آب فرو می‌فرستد و در نتیجه زمین سبز می‌شود؟ خداوند باریک‌بین و آگاه است.» (آیه ۶۳) ما این پدیده را همواره می‌بینیم: باران از آسمان می‌بارد و زمین در مدت بسیار کوتاهی سبز می‌شود، اما آشنایی طولانی با این امر ما را از توجه به آن غافل کرده است. با این حال، برای کسانی که ذهنی باز دارند، این صحنه احساسات گوناگونی برمی‌انگیزد. گاهی به جوانه‌ای سبز می‌نگری که از خاک سیاه سر بیرون آورده و طراوت آن را احساس می‌کنی. این جوانه تو را به یاد کودکانی می‌اندازد که با شادی به جهان اطراف خود لبخند می‌زنند و نزدیک است از شادی، با دیدن نور گسترده‌شونده، پرواز کنند.

“Are you not aware that God sends down water from the skies, whereupon the earth becomes green. God is unfathomable in His wisdom, All Aware.” (Verse 63) We see this happening all the time: rain pours down from the skies and the earth becomes green within a very short period, but again long familiarity makes us oblivious to this. However, to people with open minds the scene arouses a host of feelings. At times, you look at a green shoot poking out through the black earth and you feel its freshness. It reminds you of young children smiling happily to the world around them, and who almost fly with delight when they see the spreading light.

باز هم این سوره به برخی از جنبه‌های قدرت خداوند که در طبیعت دیده می‌شود اشاره می‌کند: «آیا ندیده‌ای که خداوند آنچه را در زمین است رام شما ساخته، و کشتی‌ها را که به فرمان او در دریا روانند؟ و او است که آسمان را نگه می‌دارد تا جز به اذن او بر زمین فرو نیفتد. به راستی خداوند نسبت به مردم رئوف و مهربان است.» (آیه ۶۵) این آیه توجه مردم را به زمینی که در آن زندگی می‌کنند جلب می‌کند؛ زمینی که انواع گوناگونی از نیروها و ثروت‌ها را در بر دارد و خداوند آنها را رام انسان ساخته است. با این حال، انسان از نعمت‌های خداوند که شب و روز از آنها بهره می‌برد غافل می‌ماند.

Once more the sūrah points out some of the aspects of God’s power as seen in nature: “Do you not see that God has made subservient to you all that is on earth, and the ships that sail the sea at His bidding? He it is who holds the celestial bodies, so that they may not fall upon the earth except by His leave. Most compassionate is God, and merciful to mankind.” (Verse 65) This draws people’s attention to the earth they live on, which contains a wide variety of powers and wealth which God has made subservient to man. Yet man remains oblivious of God’s favours which he enjoys night and day.

خداوند هر آنچه را در زمین است در اختیار انسان نهاده است، با آنکه قوانین طبیعی حاکم بر زمین را با سرشت و توانایی‌های انسان سازگار ساخته است. اگر این قوانین با قوانین طبیعی زمین ناهمگون می‌بود، زندگی انسان بر این سیاره ممکن نمی‌شد و انسان نمی‌توانست از منابع آن به نفع خود بهره ببرد. اگر بدن انسان با آنچه امکان می‌دهد که جو زمین را تحمل کند، هوایش را استنشاق کند، غذایش را بخورد و آبش را بنوشد، متفاوت بود، انسان حتی برای مدتی بسیار کوتاه نیز نمی‌توانست بر روی زمین زنده بماند. اگر چگالی زمین یا ساختار وجودی انسان متفاوت بود، انسان نمی‌توانست بر روی زمین راه برود یا راست بایستد؛ یا در هوا پرواز می‌کرد یا در زمین فرو می‌رفت.

God has placed everything on earth at man’s disposal, by making the laws of nature affecting the earth compatible with man’s nature and abilities. Had these been at variance with the natural laws of the earth, human life would not have been possible on this planet, and man would not have been able to utilize its resources to his benefit. Had he been physically different from the condition which allows him to tolerate the earth’s atmosphere, breathe its air, eat its food and drink its water, man could not have survived on earth for even a very brief time. Had the density of the earth or the human constitution been different, man would not have been able to walk or stand upright on earth; he would either fly in the air or sink into the earth.

اگر زمین بدون جو می‌بود، یا اگر هوا سنگین‌تر یا سبک‌تر از وضعیت کنونی‌اش بود، انسان خفه می‌شد یا نمی‌توانست نفس بکشد.

Had the earth been without an atmosphere, or had the air been heavier or lighter than its present condition, man would have suffocated or been unable to breathe.

در این مرحله، سوره خطاب به پیامبر ﷺ است و به او دستور می‌دهد که راه خود را دنبال کند، و به کافران و جدال‌های بیهوده‌شان توجهی نکند. او نباید بگذارد که آنان وی را از روشی که خدا برای او برگزیده است منحرف کنند، زیرا خدا مأموریت رساندن پیام خود به مردم را به او سپرده است ﷺ.

At this point the sūrah addresses the Prophet (peace be upon him) instructing him to follow his own way, paying no attention to the unbelievers and their futile arguments. He must not allow them to divert him from the method God chose for him, as He assigned him the task of delivering His message to mankind.

برای هر امتی آیینی قرار دادیم که بدان عمل کنند.

To every community We have appointed ways of worship, which they should observe.

و نباید اجازه دهند که تو را در این موضوع به مجادله بکشانند، بلکه همگان را به سوی پروردگارت فرا خوان.

Let them not draw you into disputes on this score, but call [them all] to your Lord.

تو قطعاً بر راه راست هستی. اگر با تو بحث کردند، بگو: «خدا بهتر می‌داند که شما چه می‌کنید.» خدا در روز قیامت میان شما در همه‌ی آنچه درباره‌اش اختلاف می‌کردید داوری خواهد کرد. آیا ندانسته‌ای که خدا آنچه را در آسمان و زمین است می‌داند؟ همانا همه‌ی آن در کتابی ثبت است. این کار برای خدا آسان است.

You are indeed on the right way. Should they argue with you, say: ‘God knows best what you are doing.’ God will judge between you on the Day of Resurrection with regard to all on which you dispute. Do you not know that God knows all that occurs in heaven as well as on earth? Indeed it is all in a record. All this is easy for God.

(آیات ۶۷-۷۰)

(Verses 67-70)

هر جامعه‌ای شیوه‌ی زندگی، اندیشه، رفتار و باورهای خاص خود را دارد، و این‌ها تابع قوانین ثابت و دقیقی هستند که خداوند برای تنظیم سرشت انسان، تفکر، احساسات و واکنش‌های او در برابر تأثیرات بیرونی قرار داده است. جامعه‌ای که دل خود را به نشانه‌های هدایت الهی می‌گشاید و به نشانه‌های مرتبط در جهان هستی و در درون جان انسان پاسخ می‌دهد، راه خود را به سوی خدا می‌یابد. در این صورت، از نشانه‌های فراوانی که بر یگانگی او دلالت دارند و به اطاعت از فرمان‌هایش فرامی‌خوانند، بهره‌مند خواهد شد. در مقابل، جامعه‌ای که ذهن خود را در برابر همه‌ی این‌ها می‌بندد، در اشتباه است و در گمراهی بیشتر فرو می‌رود.

Every community has its own way of life, thought, behaviour and beliefs, and these are subject to the consistent and accurate laws God has set to regulate people’s nature, thinking, feelings and reactions to outside influences. A community that opens its hearts to the pointers to divine guidance and responds to relevant pointers in the universe and within the human soul finds its way to God. In this, it will benefit by the numerous signs pointing to His oneness and encouraging compliance with His orders. By contrast, a community that shuts its mind to all this is in the wrong, sinking deeper into error.

این سوره اکنون اعلامی قدرتمند و جهانشمول دارد: همه معبودهایی که مردم برای خدا شریک قرار می‌دهند، از جمله آنهایی که ستمکاران برای یاری‌خواهی به آنها متوسل می‌شوند، ناتوان و بی‌قدرت‌اند. ناتوانی آنها در صحنه‌ای پرجنب‌وجوش و جذاب به تصویر کشیده می‌شود:

The sūrah now makes a powerful, universal declaration that all deities people associate with God, including the ones to which the wrongdoers appeal for help, are weak and powerless. Their weakness is shown in a bustling and captivating scene:

ای مردم! مَثَلی زده شده است؛ پس به آن گوش فرادهید. کسانی را که به جای خدا می‌خوانید، حتی اگر همه‌ی نیروی خود را برای این کار گرد آورند، نمی‌توانند مگسی بیافرینند. و اگر مگسی چیزی از ایشان برباید، نمی‌توانند آن را از او باز ستانند! ناتوان است جوینده، و ناتوان است آنچه جسته می‌شود!

Mankind. An aphorism is set forth; hearken, then, to it. Those beings whom you invoke instead of God cannot create a fly, even though they were to join all their forces to that end. If a fly robs them of anything, they cannot rescue it from him! Weak indeed is the seeker, and weak the sought! (Verse 73)

خطاب، جهانی است و همهٔ مردم در هر جای دنیا را دربرمی‌گیرد، و اعلام آن بلند و روشن است: «ای مردم!» وقتی مردم برای شنیدن گرد آمده‌اند، به ایشان گفته می‌شود که قرار است بیانی از یک اصل کلی شنیده شود، نه موردی خاص که تنها در یک موقعیت معین کاربرد داشته باشد. «مثلی زده شده است؛ پس به آن گوش فرا دهید.» این بیان واقعیتی است که در همهٔ شرایط صادق است: «کسانی که به جای خدا آنها را می‌خوانید، هرگز مگسی نمی‌آفرینند، هرچند که همهٔ توان خود را برای این کار گرد آورند.» همهٔ معبودهای دروغین، چه بت‌ها و تندیس‌ها، چه انسان‌ها، چه سنت‌ها و ارزش‌ها، که برای یاری و پیروزی و کسب جایگاه بلند به آنها روی می‌آورید، ناتوان‌اند از آفریدن یک مگس، حتی اگر تمام نیروی خود را گرد آورند، همهٔ دانش خود را به کار گیرند و همهٔ امکانات خود را در یک تلاش بزرگ متمرکز کنند. در حقیقت، آفریدن حتی یک مگس، آن جانور کوچک و ناچیز، از تمام قدرت‌های به کار گرفته‌شدهٔ این خدایان دروغین فراتر است.

The address is universal, it includes everyone anywhere in the world, and the declaration is loud and clear: “Mankind!” When people have been gathered to listen, they are told that they are about to be given a statement of a general principle, not a particular case applicable on a certain occasion. “An aphorism is set forth; hearken, then, to it.” It is a statement of fact that applies in all situations: “Those beings whom you invoke instead of God cannot create a fly, even though they were to join all their forces to that end.” All false deities, whether they be idols and statues, human beings, traditions and values, to whom you appeal for support and with whom you seek to achieve victory and high esteem, are incapable of creating a fly, even if they muster all their forces, utilize all their knowledge and channel all their resources into one supreme effort. Indeed, the creation of a mere fly, that small and abject creature, defies all the harnessed powers of such false gods.

پس از آن‌که سوره بیهودگی باورهای مشرکان و نادانی‌ای را که آیین‌های پرستش‌شان نشان می‌دهد آشکار کرده است، خطاب پایانی‌اش را به جامعه مسلمانان می‌کند و آنان را فرا می‌خواند که به باورهای خود وفادار بمانند و بر راه درست زندگی پایبند باشند.

Having exposed the absurdity of the idolaters’ beliefs and the ignorance their worship rituals reflect, the sūrah makes a final address to the Muslim community, urging it to be true to its beliefs and to stick to the right way of life.

ای اهل ایمان! رکوع کنید و سجده کنید و پروردگارتان را پرستش کنید، و کار نیک انجام دهید، باشد که رستگار شوید. و در راه خدا چنان که شایسته تلاش در راه اوست، کوشش کنید. اوست که شما را برگزیده و در دین هیچ سختی بر شما قرار نداده است؛ همان آیین پدرتان ابراهیم. اوست که پیش از این و در این [کتاب] شما را «مسلمان» نامیده است، تا پیامبر بر شما گواه باشد و شما بر مردم گواه باشید. پس نماز را برپا دارید و زکات بپردازید و به خدا چنگ زنید. اوست سرپرست شما؛ چه نیکو سرپرستی و چه نیکو یاوری است. (آیات ۷۷-۷۸)

Believers! Bow down and prostrate yourselves, and worship your Lord alone, and do good, so that you might be successful. And strive hard in God’s cause as you ought to strive. It is He who has chosen you, and has laid no hardship on you in [anything that pertains to] religion; the creed of your forefather Abraham. It is He who has named you Muslims, in bygone times and in this [book], so that the Messenger might bear witness for you, and that you might bear witness for all mankind. Thus, attend regularly to your prayer, and pay out your zakāt, and hold fast to God. He is your Guardian: the best of guardians and the best to give support. (Verses 77-78)

این دو آیه به‌راستی خلاصه‌ی نظام زندگی‌ای است که خداوند برای امت مسلمان مقرر کرده و وظایفی است که بر عهده‌ی آن نهاده است. این دو آیه نقش امت را معین می‌کنند و مسیر عمل آن را، در گذشته و حال و آینده، ترسیم می‌نمایند، به شرط آنکه از هدایت او پیروی کند.

Indeed these two verses sum up the code of living God has laid down for the Muslim community and the duties He has assigned to it. They define its role and mark out its course of action, past, present and future, provided that it follows His guidance.

اولین دستوری که در اینجا داده شده، مؤمنان را به نماز فرامی‌خواند و دو کنش ممتاز نماز اسلامی، یعنی رکوع و سجده در برابر خداوند را برجسته می‌کند. بدین ترتیب، نماز تصویری واقعی و حرکتی شایان توجه می‌یابد تا آن را به‌روشنی پیش چشمان خود ببینیم. از این رو، شیوه بیان به همان اندازه مؤثرتر می‌شود.

The first instruction given here requires the believers to pray, highlighting two distinctive actions of Islamic prayer, namely bowing down and prostrating before God. Thus, prayer is given a real image and a noteworthy movement so that we see it clearly before our eyes. In this way, the mode of expression is that much more effective.