این بخش [از قرآن] مکمّل تلاش‌هایی است که در این سوره برای پاک نگه داشتن ایمان و زدودن آن از همه خطاها و انحرافاتی که مسیحیان وارد کرده‌اند، به کار رفته است. آنان ایمان را از خاستگاه الهی و اصول بنیادین آن دور کردند، آنگاه که آن را از باور به یگانگیِ مطلقِ خداوند منحرف ساختند. این همان باوری بود که عیسی (علیه السلام) و هر پیامبر پیشین خداوند بدان دعوت می‌کردند. آنان جنبه‌هایی از کفر را در آن وارد کردند که هیچ ربطی به ایمان الهی نداشت.

This whole passage serves as a complement to the efforts undertaken in this sūrah to keep faith pure and to purge it from all the errors and deviations Christians have introduced. They forced their faith away from its Divine origins and fundamental principles when they diverted it from belief in the absolute oneness of God. That was the belief preached by Jesus (peace be upon him) and by every former messenger of God. They introduced into it certain aspects of disbelief which had nothing to do with Divine faith.

بنابراین، این بخش در پی تثبیت حقیقتی است دربارهٔ الوهیت و بندگی خداوند، آن‌گونه که اسلام آن‌ها را درک می‌کند. این حقیقت از طریق صحنه‌ای بزرگ به تصویر کشیده می‌شود که در آن عیسی در برابر تمام پیامبران خداوند و تمام بشریت اعلام می‌کند که هرگز به قومش چیزی نگفته که آن‌ها ادعا کرده‌اند، یعنی اینکه او و مادرش خدایانی هستند. او اعلام می‌کند که هرگز نمی‌توانسته چنین کفرگویی‌ای بر زبان آورد.

As such, this passage aims to establish the truth about Godhead and servitude to God, as these are conceived by Islam. This truth is presented through a great scene portrayed here in which Jesus states in front of all God’s messengers and all humanity that he never said to his people anything of what they have alleged that both he and his mother were deities. He declares that he could have never said any such blasphemy.

این سوره این حقیقت را در صحنه‌ای زنده از روز قیامت به تصویر می‌کشد، همان‌گونه که قرآن کریم صحنه‌های گوناگون آن روز بزرگ را ارائه می‌دهد. در همهٔ این تصویرگری‌ها، تابلو چنان الهام‌بخش، زنده و مؤثر ترسیم می‌شود که گویی آن را همین حالا پیش چشم خود می‌بینیم. ما با هر یک از این صحنه‌ها چنان متأثر می‌شویم که گویی همین اکنون و همین‌جا در حال وقوع است. می‌بینیم چه چیزی در جریان است، می‌شنویم چه گفته می‌شود و هر واکنش و پاسخی را احساس می‌کنیم. پس این صحنه‌ای که در پایان این سوره آمده، چه چیزی را ارائه می‌دهد؟

The sūrah presents this truth in a vivid scene taken from the Day of Judgement in the same way as the Qur’ān presents various scenes of that great day. In all such presentations, the picture is portrayed in such an inspiring, vivid and effective way that we almost see it before our very eyes. We are moved by each such scene as though it were taking place here and now. We see what is taking place, hear what is being said and feel every reaction and response. So, what does this scene at the end of this sūrah present?

روزی را یاد کن که خداوند همه پیامبران را گرد می‌آورد و می‌فرماید: «چه پاسخی به شما داده شد؟» می‌گویند: «ما هیچ دانشی نداریم. تنها تو بر آنچه در پس پردهٔ ادراک آدمیان است آگاهی کامل داری.» (آیهٔ ۱۰۹)

On the day when God will gather all [His] messengers and ask them, “What response did you receive?” they will answer, “We have no knowledge. Indeed, it is You alone who has full knowledge of all that lies beyond the reach of human perception. (Verse 109)

آن پیامبران در زمان‌های گوناگون به سوی قوم‌های خود فرستاده شدند؛ هر یک راه خود را رفت و به شهر یا روستای خویش رفت، و به نژادها و ملت‌های گوناگون تعلق داشتند، و همگی همان پیام را به امت‌های خود ابلاغ می‌کردند. سپس آخرین آنان، محمد ﷺ، پیامی یگانه دریافت کرد که خطاب به همه مردمان، از همه نژادها و در همه نسل‌ها بود. آن پیامبران را آن‌که ایشان را جداگانه فرستاد گرد می‌آورد، و همچنان که گرد هم می‌آیند، پاسخ‌های گوناگونی را که دریافت کرده بودند با خود می‌آورند. اکنون در این صحنه، آن پیامبران که نمایندهٔ بشریت در تمام طول عمرش بر زمین‌اند، گرد هم می‌آیند و در روزی هولناک، در برابر خدا، پروردگار همهٔ انسان‌ها، می‌ایستند.

Those messengers were sent at different times to their respective people, each going his own way to his city or village, and belonging to different races and nations, all preaching the same message to their communities. Then, the last of them, Muĥammad, is given a single message addressed to all people of all races in all generations. Those messengers are gathered together by the One who sent them individually, and as they come together they bring with them the different responses they received. Now, in this scene, those messengers, representing humanity throughout its life span on earth, come together and stand before God, the Lord of all mankind on an awesome day.

صحنه سرشار از حیات است: «و یاد کن روزی را که خدا همه پیامبران را گرد می‌آورد و می‌پرسد: چه پاسخی به شما داده شد؟» (آیه ۱۰۹) امروز همه چیز گرد آورده می‌شود و پیامبران از پیام‌های خود حساب پس می‌دهند. نتایج در برابر تمام بشریت اعلام می‌گردد.

The scene is full of life: “On the day when God will gather all [His] messengers and ask them: `What response did you receive?” (Verse 109) Today, everything is brought together, and messengers account for their messages. The results are declared before all humanity.

«چه پاسخی دریافت کردی؟» پیامبران انسان‌اند. آنچه را با حواس خود می‌بینند و احساس می‌کنند می‌دانند، اما از آنچه فراتر از این است آگاهی ندارند. آنان مردمان خود را فرا خوانده بودند تا از هدایت الهی پیروی کنند. برخی مثبت پاسخ دادند و برخی روی گرداندند. پیامبر، حقیقت کسی را که مثبت پاسخ داده است به تمامی نمی‌داند، هرچند ممکن است حقیقت آن کسی را که روی گردانده است بداند.

“What response did you receive?” Messengers are human. They know what they see and feel with their senses, but they have no knowledge of what lies beyond. They had called on their peoples to follow Divine guidance. Some responded positively while others turned away. A messenger does not know the full truth about a person responding positively, even though he may know the truth of the one turning away.

این بیان که در این سوره آمده، خطاب به عیسی، پسر مریم است، در برابر کسانی که برای او مقام الوهیت قائل شدند، او را پرستیدند و درباره او و مادرش افسانه‌های اغراق‌آمیز گوناگونی ساختند. این خطاب، او را به نعمتی که خداوند بر او و مادرش ارزانی داشت یادآوری می‌کند و معجزاتی را برمی‌شمارد که خداوند به او داد تا مردم را به پذیرش پیامش یاری دهد. با این همه، برخی از مردم پیام او را به شدت انکار کردند، و برخی دیگر به معجزاتی که به او داده شده بود خیره شدند. آنان به سبب چنین معجزاتی او را به مقام خدایی بالا بردند، در حالی که همه معجزات از جانب خداوند است که او را آفرید، پیامی به او داد و او را یاری نمود.

The account given in this sūrah addresses Jesus, son of Mary, in front of all those who attributed to him Divine status, worshipped him and weaved around him and his mother all sorts of exaggerated stories. The address reminds him of the grace God bestowed on him and on his mother, enumerating the miracles God gave him to help people to believe in his message. Yet some people denied his message most violently, while others were dazzled with the miracles he was given. On account of such miracles they elevated him to the status of a deity, when all miracles are given by God, who created him, gave him a message and supported him.

خداوند خواهد فرمود: «ای عیسی پسر مریم! نعمتی را که به تو و مادرت ارزانی داشتم به یاد آور: آن هنگام که تو را با روح القُدُس تأیید کردم تا در گهواره و در میانسالی با مردم سخن بگویی؛ آن هنگام که کتاب و حکمت، تورات و انجیل را به تو آموختم؛ آن هنگام که به اذن من از گل، پیکری به شکل پرنده ساختی، در آن دمیدی و به اذن من پرنده‌ای زنده شد؛ آن هنگام که به اذن من، کور مادرزاد و مبتلا به پیسی را شفا دادی و به اذن من مردگان را زنده کردی؛ آن هنگام که بنی‌اسرائیل را از آزار تو بازداشتم، وقتی که با دلایل روشن نزد آنان آمدی و کافرانشان گفتند: این جز جادویی آشکار نیست. و آن هنگام که به حواریون الهام کردم که به من و فرستاده‌ام ایمان آورند، گفتند: ایمان آوردیم و گواه باش که ما تسلیم [خدا] هستیم.» (آیات ۱۱۰-۱۱۱)

God will say: ‘Jesus, son of Mary! Remember the blessings which I bestowed on you and your mother: how I strengthened you with the Holy Spirit, so that you could speak to people in your cradle, and as a grown man; how I instructed you in the Book and in wisdom, in the Torah and in the Gospel; how, by My leave, you fashioned from clay the figure of a bird and breathed into it so that, by My leave, it became a living bird; how, by My leave, you healed the blind man and the leper, and, by My leave, restored the dead to life; how I prevented the Children of Israel from harming you when you came to them with all evidence of the truth: when those of them who disbelieved declared: ‘This is plain sorcery.’ And when I inspired the disciples to have faith in Me and in My Messenger; they said: ‘We believe; and bear you witness that we have surrendered ourselves [to God].” (Verses 110-111)

در اینجا شرحی کامل از جنبه‌های گوناگون لطفی ارائه می‌شود که خداوند به عیسی و مادرش مریم عطا کرد. نخست آنکه در کودکی‌اش توسط روح‌القدس تأیید می‌شد. سپس، بسیار پیش‌تر از آنکه کودکان معمولاً به سخن گفتن آغاز کنند، با مردم سخن می‌گفت و با این کار، مادرش را از هرگونه تهمتی که به سبب تولد معجزه‌آسایش که در تاریخ همتایی نداشت، پیرامون او برانگیخته شده بود، مبرّا ساخت. همچنین، در بزرگسالی، هنگامی که دوباره توسط روح‌القدس، یعنی جبرئیل، تأیید می‌شد، با مردم سخن گفت. به او کتاب و حکمت نیز عطا شد. او بدون دانش خواندن و نوشتن متولد شد، اما خداوند آن دانش را به او داد، همان‌گونه که حکمت را به او بخشید تا بتواند با موقعیت‌های گوناگون به بهترین شکل برخورد کند. خداوند همچنین تورات را که به بنی‌اسرائیل داده شده بود و انجیلی را که خداوند برای تأیید تورات به او عطا فرمود، به او آموخت.

علاوه بر نعمت‌هایی که به عیسی و مادرش عطا شد، این سوره برخی از نعمت‌هایی را که خداوند به پیروان او ارزانی داشت، و معجزاتی را که خداوند با آن‌ها عیسی را یاری کرد، آن‌گونه که حواریون او دیدند، بیان می‌کند.

In addition to the favours bestowed on Jesus and his mother, the sūrah relates some of the favours God granted to his followers, and the miracles with which God supported him, as seen by his disciples.

حواریون گفتند: «ای عیسیٰ، پسر مریم! آیا پروردگارت می‌تواند از آسمان خوانی بر ما فرو فرستد؟» گفت: «اگر مؤمن هستید، از خدا بپرهیزید.» گفتند: «می‌خواهیم از آن بخوریم تا دل‌هایمان آرام گیرد و بدانیم که تو به ما راست گفته‌ای، و بر آن گواه باشیم.» عیسیٰ، پسر مریم، گفت: «خداوندا، پروردگار ما، از آسمان خوانی بر ما فرو فرست که برای ما، برای نخستین و پسین ما، عیدی باشد و نشانه‌ای از جانب تو؛ و ما را روزی ده که تو بهترین روزی‌دهندگانی.» خدا فرمود: «من آن را بر شما فرو می‌فرستم.»

The disciples said: “Jesus, son of Mary! Can your Lord send down to us a repast from heaven?” He answered: “Fear God, if you are truly believers.” Said they: “We desire to eat of it, so that our hearts are reassured and that we know that you have spoken the truth to us, and that we may be witness of it.” “God, our Lord,” said Jesus, son of Mary, “send down upon us a repast from heaven: it shall be an ever- recurring feast for us — for the first and the last of us — and a sign from You. And provide us our sustenance, for You are the best provider” God replied: ‘I am sending it down to you.

«امَّا مَن يَكْفُرْ بَعْدُ مِنكُمْ فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذَابًا لَّا أُعَذِّبُهُ أَحَدًا مِّنَ الْعَالَمِينَ».

But whoever of you disbelieves after this, I shall inflict on him suffering the like of which I have not inflicted on anyone in the world.” (Verses 112-115)

این گفت‌وگو چیزی از قوم عیسی و از برگزیدگان آنان، یعنی حواریون، به ما نشان می‌دهد. آنچه می‌یابیم این است که آنان بسیار با یاران پیامبر ما ﷺ تفاوت داشتند. آنان همان حواریونی بودند که خداوند به ایمان آوردن به او و فرستاده‌اش، عیسی پسر مریم، الهام کرد. ایشان چنین کردند و از عیسی خواستند تا بر حقیقت ایمانشان گواه باشد. با این حال، حتی پس از همه معجزاتی که دیده بودند عیسی انجام می‌داد، باز هم معجزه‌ای دیگر خواستند تا خودشان از راستگویی او مطمئن شوند و برای کسانی که پس از ایشان می‌آمدند، بر آن گواهی دهند.

This dialogue reveals to us something about Jesus’s people, and the elite among them, i.e. his disciples. What we find is that they differed greatly from our own Prophet’s Companions. Those were the disciples inspired by God to believe in Him and His Messenger, Jesus, son of Mary. They did so and called on Jesus to witness the fact of their faith. Yet even after all the miracles they saw Jesus performing, they still requested another miracle so as to reassure themselves about his truthfulness and to bear witness about it to those who would succeed them.

با این همه، عیسی ع آنان را از درخواست معجزه برحذر داشت، زیرا مؤمنان چنین درخواستی نمی‌کنند: «گفت: از خدا بترسید، اگر مؤمن هستید.» (آیه ۱۱۲) اما حواریون عیسی درخواست خود را تکرار کردند و دلیل خواستن و آنچه را که امید داشتند با اعطای آن به دست آورند بیان کردند: «گفتند: می‌خواهیم از آن بخوریم تا دل‌هایمان آرام گیرد و بدانیم که به ما راست گفته‌ای و از گواهان آن باشیم.» (آیه ۱۱۳)

Be that as it may, Jesus warned them against asking for miracles, because believers do not ask for them: “He answered: ‘Fear God, if you are truly believers.’“ (Verse 112) But Jesus’s disciples repeated their request stating their reasons for requesting it and what they hoped to achieve, should it be granted. “Said they: ‘We desire to eat of it, so that our hearts are reassured and that we know that you have spoken the truth to us, and that we may be witness of it.’” (Verse 113)

آنچه آنان می‌خواستند این بود که از غذایی بخورند که هیچ انسانی روی زمین هرگز آن را نچشیده باشد. با دیدن این معجزه که در برابر چشمانشان رخ می‌داد، دلشان آرام می‌گرفت. آنگاه می‌دانستند که عیسی جز حقیقت چیزی به آنان نگفته است. این امر ایشان را گواهانی بر راستی این معجزه می‌ساخت، تا هیچ‌یک از قومشان نتوانند آن را انکار کنند. همه این دلایل تأیید می‌کند که سطح آن حواریون بسیار پایین‌تر از سطح یاران محمد ﷺ بود که از قالبی کاملاً متفاوت بودند.

What they wanted was that they should eat of such food which no human being on earth could ever taste. They would have heart-felt reassurance as they would see the miracle being enacted in front of their eyes. They would know then that Jesus had told them only the truth. This would make of them witnesses to the truth of this miracle so that none of their people could ever deny it. All these reasons confirm that the level of those disciples was well below that of Muĥammad’s Companions, who were of a totally different mould.

در این هنگام عیسی، پسر مریم، به پروردگارش چنین دعا کرد: «خداوندا، پروردگار ما، سفره‌ای از آسمان بر ما فرو فرست؛ آن روز برای ما و برای نخستین و پسین ما عیدی باشد و نشانه‌ای از جانب تو. و به ما روزی ده، که تو بهترین روزی‌دهندگانی.» (آیه ۱۱۴)

At this point Jesus addressed his appeal to his Lord: “God, our Lord,” said Jesus, son of Mary, “send down upon us a repast from heaven: it shall be an ever-recurring feast for us — for the first and the last of us — and a sign from You. And provide us our sustenance, for You are the best provider.” (Verse 114)

در دعای عیسی توجه می‌کنیم که چگونه او با تمام فروتنی یک بنده، که پروردگارش او را گرامی داشته، خطاب خود را آغاز می‌کند. نخست روشن می‌سازد که او را می‌شناسد و می‌گوید: «خدایا، پروردگارِ ما!» سپس درخواست خود را بیان می‌کند و از او می‌خواهد که خوانِ نعمتی برایشان فرو فرستد که برای ایشان شادی و خیر باشد، تا برای نخستین و آخرینشان عیدی باشد. او اذعان دارد که همه‌ی این‌ها را خدا فراهم می‌کند، که بهترین روزی‌دهندگان است. بدین ترتیب عیسی شناخت خود را از جایگاه خویش به‌عنوان بنده‌ی خدا و شناخت خدا را به‌عنوان پروردگار همه‌ی جهانیان نشان می‌دهد. این امر در برابر همه‌ی مردم، به‌ویژه قوم او، در آن روز بزرگ و پرحادثه، آشکار می‌شود.

سوره پس از بیان هشدار خداوند، به روایت ماجرای سفره بازنمی‌گردد، بلکه به مسئله اصلی الوهیت و ربوبیت می‌پردازد که سراسر این بخش را فراگرفته است. اکنون به آن صحنه بزرگ بازمی‌گردیم که همچنان برای همه تماشاگران به نمایش گذاشته می‌شود. اکنون به پرسشی آشکار درباره الوهیتی که برای عیسی و مادرش ادعا شده گوش می‌دهیم. کسی که اکنون مورد بازجویی قرار می‌گیرد، جز خود عیسی نیست که در برابر کسانی ایستاده که او را پرستیده‌اند. آنان سخنان او را می‌شنوند، در حالی که او شگفت‌زده و متحیر، در برابر پروردگارش هرگونه آگاهی از آن گناه بزرگی را که به او نسبت داده‌اند نفی می‌کند. راستی که او بی‌گناه است و همه‌چیز ساختگی است.

The sūrah does not follow the account of the Repast after stating God’s warning. It moves on to deal with the central issue of Godhead and Lordship, which permeates the whole passage. We go back now to that great scene which continues to be held up for all onlookers. We listen now to a straightforward questioning about the Divinity claimed for Jesus and his mother. The person now interrogated is none other than Jesus, facing those who worshipped him. They listen to him as he, surprised and amazed, disclaims before his Lord all knowledge of such a grievous sin they attach to him. He is, indeed, innocent and it is all fabrication:

و خداوند خواهد فرمود: ای عیسیٰ پسر مریم! آیا تو به مردم گفتی: «من و مادرم را به‌جز خداوند به‌عنوان خدایانی بپرستید؟» [عیسیٰ] پاسخ می‌دهد: «تو منزهی! هرگز نمی‌توانستم چیزی را بگویم که حق گفتنش را ندارم! اگر این را گفته بودم، قطعاً تو از آن آگاه می‌شدی. تو آنچه را در وجود من است می‌دانی، اما من آنچه را در ذات تو است نمی‌دانم. به‌یقین، تنها تو هستی که به‌طور کامل از آنچه فراتر از دریافت بشری است آگاهی. جز آنچه تو به من فرمان دادی که بگویم، به ایشان چیزی نگفتم: "خداوند را بپرستید، که پروردگار من و پروردگار شماست." تا زمانی که در میان ایشان زیستم، شاهد کارهایی بودم که می‌کردند. اما هنگامی که مرا به نزد خود بردی، تو خود بر ایشان نگهبان بودی. به‌راستی تو بر همه‌چیز گواهی. اگر ایشان را عذاب کنی، بندگان تو هستند؛ و اگر ببخشایی‌شان، تو به‌راستی شکست‌ناپذیر و حکیمی.» (آیات ۱۱۶-۱۱۸)

And God will say: Jesus, son of Mary! Did you say to people, ‘Worship me and my mother as deities beside God?” [Jesus] answered: “Limitless are You in Your glory! I could never have claimed what I have no right to [say]! Had I said this, You would certainly have known it. You know all that is within myself whereas I do not know what is in Yourself. Most certainly, it is You alone who fully knows all that lies beyond the reach of human perception. Nothing did I tell them beyond what You bade me [to say]: `Worship God, who is my Lord and your Lord.’ I was witness to what they did as long as I lived in their midst. Then when You took me to Yourself, You have been watching over them. You are indeed a witness to all things. If You punish them, they are Your servants; and if You forgive them, You are indeed Almighty, Wise.” (Verses 116-118)

در پایان این بخش و در تقابل با بزرگ‌ترین دروغی که پیروان هیچ پیامبری آن را ساخته‌اند، یعنی دروغ الوهیت مسیح، که خود او آن را انکار می‌کند و تصمیم درباره‌ی آن را تنها به خدا واگذار می‌کند، سخنی از حق بیان می‌شود. این سخن، پایان‌بخش سوره است و اعلام می‌کند که فرمانروایی آسمان‌ها و زمین و هر آنچه در آن‌هاست از آنِ خداست، پروردگار جهانیان که بر همه‌ی چیزها تواناست. هیچ چیز توانایی او را محدود نمی‌کند: «فرمانروایی آسمان‌ها و زمین و آنچه در آن‌هاست از آنِ خداست.»

At the end of this passage and in contrast to the greatest falsehood ever perpetrated by the followers of any messenger, i.e. the falsehood of Christ’s Divine nature, which he himself denounces and leaves all decision about which to God alone, a statement of truth is made. It provides the final note in the sūrah, declaring that dominion over the heavens and the earth and all that they contain belongs to God, the Lord of the universe who has full control over all things. Nothing limits His power: “To God belongs all sovereignty over the heavens and the earth and all they contain.

«و او بر هر چیزی تواناست.» (آیه ۱۲۰)

He has the power over all things.” (Verse 120)

این پایانی است که با آن پرسش بزرگی که آن تهمت هولناک بر گرد آن تنیده شده، هماهنگ است. پایانی است که با آن صحنه‌ی باشکوهی سازگار است که در آن خدا را می‌بینیم که دارای تمام دانش، الوهیت و قدرت است. تمام پیامبران تنها به سوی او روی می‌آورند و همه‌ی امور را به دست او می‌سپارند. در حقیقت، عیسی پسر مریم، داوری در کار خود و قومش را به او واگذار می‌کند. او توانای شکست‌ناپذیر، حکیم و فرمانروای آسمان‌ها، زمین و آنچه در آن‌هاست، است. این پایانی شایسته برای سوره‌ای است که معنای دین را بررسی می‌کند و نشان می‌دهد که دین، تنها اجرای قانون خداست، تنها از او هدایت می‌گیرد و تنها بر اساس وحی‌های او داوری می‌کند. از آنجا که او فرمانرواست، او نیز داور است؛ زیرا داوری نهایی از آنِ کسی است که فرمانروایی دارد: «و کسانی که بر اساس آنچه خدا نازل کرده داوری نمی‌کنند، همان کافرانند.» (آیه ۴۴)

This is the finale that suits the great question around which that terrible fallacy has been woven. It is an ending that fits that majestic scene where God is seen to be the One who has all knowledge, Godhead and all power. To Him alone all messengers turn, putting all matters in His hands. Indeed, to Him Jesus son of Mary assigns judgement in his own and his people’s affair. He is Almighty, Wise, the Sovereign over the heavens, the earth and all they contain. It is a fitting conclusion to the sūrah which discusses the meaning of religion, showing it to be the implementation of only God’s law, receiving guidance from Him alone and judging only on the basis of His revelations. Since He is the Sovereign, He is the One to judge, for final judgement belongs to whomever has sovereignty: “Those who do not judge according to what God has revealed are indeed unbelievers.” (Verse 44)