این سوره از این جهت که به مسئلهٔ طلاق و وضعیت‌هایی که از آن پدید می‌آید می‌پردازد، شایان توجه است. این سوره بسیاری از جنبه‌های تشویق و هشدار را در کنار هم گرد آورده و بر هر حکم و قانونی توضیح می‌دهد. مسئلهٔ طلاق را به خواست خداوند در آسمان‌ها و زمین و به قانون خداوند پیوند می‌دهد، قانونی که نابودی را برای کسانی به همراه دارد که سرسختانه از او نافرمانی می‌کنند. در مقابل، به کسانی که تقوای الهی پیشه می‌کنند آرامش و روزی افزون‌تر می‌بخشد. این سوره بر دستور خود مبنی بر رفتار با طرف مقابل با مهربانی، بردباری و ملاحظهٔ متقابل تأکید می‌کند و همواره انجام کار نیک را ترجیح می‌دهد. همچنین وعدهٔ نتایج بهتر را می‌دهد و به یاد آدمیان می‌آورد که خواست خداوند چگونه بر آفرینش، تأمین رزق، و در حالات آسانی و سختی جاری است.
This surah is remarkable in the way it tackles divorce and the situations that may result from it. It brings together many aspects of encouragement and warning, and gives comments on every order and ruling. It links the question of divorce to Gods will as it works in the heavens and the earth, and to God’s law that brings destruction to those who stubbornly disobey Him. By the same token, it also provides comfort and increased provisions to those who remain God-fearing. It repeats its directive to treat the other party with kindness, forbearance and mutual consideration, always preferring to do a good turn. It holds out the prospect of people receiving better results, reminding them of Gods will and how it applies to creation, the provision of sustenance, and in cases of ease and affliction.
ما فقط می‌توانیم با حیرت به حقایق جهان‌شمول فراوانی بنگریم که در سوره‌ای گرد آمده‌اند که اساساً به طلاق می‌پردازد. این موضوع چنان جدی گرفته شده است که سوره با خطاب شخصی به پیامبر ﷺ آغاز می‌شود، هرچند که قرار است خطابی عمومی به همه مؤمنان باشد. این سوره همچنین از این جهت شگفت‌انگیز است که هر وضعیتی را با جزئیات بسیار بیان می‌کند و خواستار آن است که احکام و قوانین آن اجرا شود و در عین حال ترس از خدا حفظ گردد. همچنین توجه می‌کنیم که تذکرهای داده‌شده بسیار است، همراه با وعده پاداش و هشدار از عذاب. این تذکرها، هم بلند و هم مکرر، این تأثیر را القا می‌کنند که این مسئله مجموع کامل اسلام است.
We can only look with amazement at the numerous universal truths brought together in a surah that primarily deals with divorce. The theme is taken so seriously that the surah begins making its address to the Prophet personally, although it is intended as a general address to all believers. The surah is also remarkable in the way it deals with each situation in great detail, requiring that its provisions and rulings be implemented while maintaining a fear of God. We also note that the comments given are numerous, coupled with promises of reward and warning against punishment. These comments, long and frequent as they are, give the impression that this question is the total sum of Islam.
این مسئله‌ای است که خداوند، که ناظر چگونگی اجرای دستوراتش است، آن را تعیین کرده است. کسانی که آنها را با احساس واقعی خداترسی به اجرا درمی‌آورند، نیازی به ترس از آسیب ندارند، در حالی که کسانی که به تأخیر می‌اندازند، طفره می‌روند یا می‌کوشند به دیگران آسیب برسانند، به سخت‌ترین مجازات تهدید می‌شوند. این امر به جامعه‌ای که با چنین موقعیت‌هایی به شیوه‌ای عادلانه، معقول و مهربانانه برخورد می‌کند، امید به چشم‌اندازهای نیک می‌بخشد.
It is the question determined by God who watches how His instructions are put into effect. Those who implement them with a genuine God fearing sense need fear no harm, while those who procrastinate, evade or try to harm others are threatened with the sternest punishment. It raises the hope of good prospects to the community that deals with such situations in a fair, reasonable and kind manner.
«از خدا بترسید، پروردگارتان... اینها حدودی است که خدا تعیین کرده است. و هر کس از حدود خدا تجاوز کند، به خویشتن خود ستم کرده است. شاید پس از آن، خدا امری تازه پدید آورد.»
We read in this surah statements like: “Be of God, your Lord... These are the bounds set by God. Whoever transgresses God's bounds wrongs his own soul. You never know; after that, God may bring about some 63
در سایه‌ی قرآن
«وضعیت جدید.» [آیه ۱] «دو مرد عادل از میان خود را به گواهی بگیرید، و گواهی را برای خدا ادا کنید. این است آنچه کسی را که به خدا و روز آخر ایمان دارد، بدان اندرز داده می‌شود. و برای هر کس که از خدا بترسد، راه خروجی قرار می‌دهد، و از جایی که گمان نمی‌برد به او روزی می‌رساند. و هر کس بر خدا توکل کند، او برایش کافی است. همانا خدا به کار خود می‌رسد. خدا برای هر چیزی اندازه‌ای قرار داده است.» [آیات ۲-۳]
«و برای هر کس که پرهیزگاری کند، خدا کارش را آسان می‌گرداند. این فرمان خداست که بر شما نازل کرده است. و خدا گناهان هر کس را که پرهیزگاری کند می‌بخشد و پاداشی بزرگ به او می‌دهد.» [آیات ۴-۵]
«پس از سختی، خدا آسانی خواهد داد.» [آیه ۷]
In rhe Shade of the Qur’an new situation." [Verse 1) “Call to witness two persons ofknown probity from among yourselves; and do yourselves bear witness before God. Thus is admonished everyone who believes in God and the Last Day For everyone who fears God, He will grant a way out, and will provide for him whence he does not expect. God will be sufficientfor everyone who puts his trust in Him. God always attains His purpose. God has set a measurefor everything." (Verses 2-3) “For everyone who is God-fearing, God makes things easy. Such is God's commandment which He has revealed to you. God will pardon the bad deeds of everyone who is God-fearing and will grant him a richI reward." (Verses 4-5) “After hardship, God will grant ease." (Verse 7)
ما همچنین هشداری سخت، طولانی و دقیق می‌خوانیم: «و چه بسیار شهرها که از فرمان پروردگارشان و پیامبرانش سرپیچی کردند؛ پس آنان را به حسابی سخت گرفتیم و عذابی هولناک بر ایشان چشاندیم. پس عاقبت کار خود را چشیدند و سرانجام کارشان زیان بود. خداوند برای آنان عذابی سخت آماده کرده است.» (آیات ۸ تا ۱۰)
توجه می‌کنیم که این هشدار با تأکیدی قوی بر پرهیز از آنچه به چنین سرنوشتی می‌انجامد دنبال می‌شود، و با یادآوری نعمت بزرگ فرستاده شدن پیامبر خدا با نوری که می‌آورد و با وعده پاداشی بزرگ: «پس ای خردمندانی که ایمان آورده‌اید، از خدا پروا کنید. خداوند یادآوری‌ای از جانب خود بر شما نازل کرده است؛ [و] فرستاده‌ای [فرستاده] که آیات روشنگر خداوند را بر شما می‌خواند تا کسانی را که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند از تاریکی‌ها به سوی روشنایی بیرون آورد.»
We also read the following stern, long and detailed warning: “Many a community that insolently defied the commandment of their Lord and His messengers We have brought to account in a severe manner and inflicted on them terrible suffering. Thus they tasted the outcome of their own conduct. Yet the end of their conduct was ruin. God has prepared a severe punishment for them." (Verses 8-10) We note how it is followed with a strong caution against doing what leads to such a fate, and a reminder of the great blessing of sending God’s Messenger with the light that he brings and with the promise of great reward: “So, you who are endowed with insight, you who have faith, fear God. God has bestowed on you a reminder from on high. [He has sent you] a Messenger who recites to you God's revelations that make things clear, so that He may lead those who believe and do righteous deeds out of the depths of darkness into the light.
خداوند هرکس را که به او ایمان آورده و کارهای شایسته انجام دهد، به باغ‌هایی وارد می‌کند که از زیر درختانش نهرها جاری است؛ در آنجا برای همیشه جاودانه خواهند ماند.
God will admit everyone who believes in Him and does righteous deeds into gardens through which running waters flow, where they will abide for ever.
«خداوند به آنان روزی بسیار نیکویی عطا خواهد کرد.» [آیات ۱۰ و ۱۱]
God will have granted them a most excellent provision." [Verses 10—11)
ما سپس می‌خوانیم که همه‌چیز با یادآوری‌ای پایان می‌یابد که تمام جهان هستی را پیش چشم ما می‌گشاید: «خداست که هفت آسمان را آفرید و همچنین از زمین مانند آن را. فرمانش از میان همه‌ی آنها فرود می‌آید، تا بدانید که خدا بر هر چیزی تواناست، و خدا با دانش خود بر هر چیزی احاطه دارد.» (آیه ۱۲)
We then read how it is all concluded with a note that opens up the whole universe before us: “It is God who has created seven heavens and likewise of the earth. His command descends through them all, so that you may learn that God has power over all things, and that God encompasses all things with His knowledge." (Verse 12)
همه‌ی این مطالب در شرحی بر احکام طلاق آمده است.
All this is contained in a comment on the rulings regarding divorce.
ما این را هم یادآور می‌شویم که یک سوره‌ی کامل از قرآن به تنظیم این وضعیت و پیامدهایی که از آن برمی‌خیزد اختصاص یافته است. بدین ترتیب درمی‌یابیم که طلاق با بنیادی‌ترین و اساسی‌ترین حقایق ایمان پیوند دارد، هم در سطح هستی و هم در سطح جان انسان، با اینکه طلاق وضعیتی از فروپاشی است نه بنا، و گسستن است نه آغاز، و موضوعش خانواده است نه دولت. با این همه، سوره این تأثیر را به ما می‌دهد که از برپایی یک دولت جدی‌تر است.
We also note that a whole surah of the Qur’an is devoted to regulating this situation and the consequences that result from it. In this way, we see how divorce is linked to the most fundamental and essential facts of faith, both at the level of the universe and the level of the human soul, even though divorce is a situation of ruin, not building, a severance, not initiation, and its subject matter is a family, not a state. Yet the surah gives us the impression that it is more serious than establishing a state.
این همه چه چیزی را نشان می‌دهد؟ معانی آن گوناگون است، اما در مجموع به والایی این دین، جدیت آن و منشأ الهی‌اش اشاره دارد. این امر روشن است، هرچند هیچ چیز دیگری جز این سوره به آن اشاره نمی‌کند. از این‌رو می‌بینیم که نظام اسلامی با جدیت بسیار به مسئلهٔ خانواده می‌نگرد. اسلام نظامی است که بر پایهٔ خانواده بنا شده است. خانهٔ خانوادگی پناهگاهی است که آسایش می‌بخشد. مردم در آنجا پیوندهای محبت، مهربانی، همدردی متقابل و مراقبت را پرورش می‌دهند و در همان حال ارزش‌هایی را رعایت می‌کنند که پاکدامنی و دوری از فحشا را پاس می‌دارد.
What does all this signify? Its significance is varied, but in its totality it points to the sublime nature of this religion, its seriousness and its divine origin. This is clear even though nothing else points to it other than this surah. Hence, we see how the Islamic system approaches the family question with much seriousness. Islam is a system based on the family. The family home is a shelter that gives comfort. People live there nurturing ties of love, affection, mutual sympathy and care while observing values that maintain purity and the absence of lewdness.
در داخل خانوادہ، کودکان پرورش یافتہ و نگہداری می‌شوند۔
Within the family home children are reared and looked after.
روابط درون خانواده در فضایی از وضوح نمایان می‌شود که با همدلی متقابل و مراقبت صادقانه درخشان است: «و از نشانه‌های اوست که از جنس خودِ شما همسرانی برای شما آفرید تا به سوی آنان آرام گیرید، و میان شما دوستی و مهربانی قرار داد.» (سورهٔ الروم، آیهٔ ۲۱) «آنان پوششی برای شما هستند و شما پوششی برای آنان.» (سورهٔ البقره، آیهٔ ۱۸۷)
بنابراین ازدواج پیوندی میان دو جان است که بر پایهٔ تمایل متقابل، عشق و مهربانی بنا شده است. این پیوند واحدی را پدید می‌آورد که در آن روابط، بازتاب مراقبت و مهربانی متقابل است. خود واژگانی که قرآن دربارهٔ خانواده به کار می‌برد، فضایی از آسودگی و لطافت پدید می‌آورد، زیرا نوع پیوندی را بیان می‌کند که اسلام می‌خواهد در این واحد وجود داشته باشد؛ پیوندی که هدف‌های والای آن یاری رساندن به تداوم حیات از راه تولید نسل است. از این رو، این اهداف پاک، منزه و جدی نشان داده می‌شوند. قرآن این معنا را بسیار رسا چنین توصیف می‌کند: «زنان شما کشتزار شمایند.» (سورهٔ البقره، آیهٔ ۲۲۳) این توصیف همچنین بر باروری و افزایش شمار نسل دلالت دارد.
Relations within the family are shown in an atmosphere of clarity that radiates with mutual sympathy and genuine care: “/4Wamong His signs is that He creates for you spouses out of your own kind, so that you might incline towards them, and He engenders love and tenderness between you.” (30: 21) “ They are as a garment for you, as you are for them.” (2: 187) Marriage, then, is a bond between two souls, based on mutual inclination, love and tenderness. It establishes a unit within which relations reflect mutual care and kindness. The very words the Quran uses in reference to the family generate an air of ease and tenderness as they express the type of bond Islam wants to see within this unit, recognizing its noble objectives of helping life to continue through procreation. Therefore, these objectives are shown to be clean, pure and serious. It describes them very aptly in the following way: “ Your wives are your tilth.” (2: 223) This description also implies fertility and increase in numbers.
بر اساس نگرش جامع اسلام به تمام جنبه‌های زندگی، این واحد خانوادگی را با تمام توجه و تضمین‌هایش در بر می‌گیرد. اسلام خود را به الهام معنوی محدود نمی‌کند، بلکه مقررات و تضمین‌های قانونی نیز بر آن می‌افزاید.1
In keeping with its total approach to all aspects, Islam provides this homely unit with all its care and warrantees. It does not limit itself to spiritual inspiration, but also adds legal provisions and guarantees.1
در سایهٔ قرآن
وقتی به قانونگذاری خانواده در اسلام، در قرآن و سنت، در همهٔ موقعیت‌ها می‌نگریم و دستورهایی را که همراه با احکام قانونی آمده است، و نیز تأثیرهای گوناگونی را که بر آن وارد شده، در نظر می‌گیریم، و اینکه کل این موضوع در هر گام به خداوند پیوند داده شده است، همان‌گونه که در این سوره و در سوره‌های دیگر چنین است، آنگاه درمی‌یابیم که خانواده در نظام اسلامی نهادی چقدر مهم است. ارزشی را که خداوند برای مسئلهٔ خانواده قائل است آنگاه درک می‌کنیم که به یاد آوریم در آیهٔ آغازین سورهٔ چهارم، سورهٔ النساء، خداوند در همان جمله، لزوم ترسیدن از خویش و رعایت پیوندهای خویشاوندی را بیان می‌کند: «ای مردم، از پروردگارتان پروا کنید، همان که شما را از یک نفس آفرید و همسرش را از آن پدید آورد و از آن دو، مردان و زنان بسیاری پراکنده کرد. از خدایی که به نام او از یکدیگر درخواست می‌کنید پروا کنید و پیوندهای خویشاوندی را پاس دارید. بی‌گمان خداوند همواره مراقب شماست.» (۴: ۱)
او همچنین پرستش یگانهٔ خداوند را با نیکی به والدین درهم می‌آمیزد: «و پروردگارت حکم کرده است که جز او را نپرستید و به پدر و مادر نیکی کنید.» (۱۷: ۲۳)
و در سورهٔ دیگری، سپاسگزاری از خداوند با سپاسگزاری از والدین پیوند داده شده است: «مرا و پدر و مادرت را سپاس گوی.» (۳۱: ۱۴)
In the Shade of the Qur’an When we look at Islamic family legislation in the Qur’an and the Sunnah regarding all situations, and consider the directives accompanying the legal provisions, as well as the different influences brought to bear, and the fact that the whole question is given a direct link to God at every step, as is the case in this surah and in others, we then realize how important an institution the family is in the Islamic system. We appreciate the value God assigns to the question of the family when we remember that in the opening verse of Surah 4, Women, God states in the same sentence the requirement of fearing Him and being mindful of family ties: “Mankind, fear your Lord, who has created you from a single soul, and from it created its mate, and from the two of them spread abroad so many men and women. Fear God, in whose name you appeal to one another, and be mindful of your ties of kinship. Indeed, God is ever watching over you." (4: 1) He also combines worshipping God alone with kindness to parents:“ Your Lord has ordained that you shall worship none but Him, and that you must be kind to your parents." (17: 23) In another surah, gratitude to God is coupled with gratitude to one’s parents: “Be grateful to Me and to your parents" (31: 14)
این که ما باید این‌قدر در این امر دقت کنیم، با اراده‌ی خداوند که زندگی انسان را بر پایه‌ی خانواده استوار کرده است، همخوانی دارد. او اراده کرد که نخستین واحد در هستی انسان، خانواده‌ای متشکل از آدم و همسرش باشد. تمامی بشریت نسل این نخستین واحد خانوادگی است. خداوند می‌توانست میلیون‌ها فرد انسانی را همزمان بیافریند، اما برگزید که آغاز همه‌ی بشریت از یک واحد باشد، زیرا می‌خواست به خانواده نقشی بزرگ در زندگی انسان بدهد. زندگی خانوادگی با نیازهای سرشت انسان سازگار است و به توانایی‌ها و منش انسان امکان رشد می‌دهد. همچنین استعدادهای کودک را پرورش می‌دهد و توان او را تقویت می‌کند. عمیق‌ترین تأثیرها بر انسان در درون خانواده دیده می‌شود. از این رو، نظام اسلامی که نمایانگر آخرین و کامل‌ترین قانون الهی برای زندگی انسان است، کاملاً با اراده‌ی خداوند که انسان را به هستی آورد، هماهنگ است. چنین هماهنگی‌ای در هر آنچه از جانب خداوند است، دیده می‌شود.
That we should take such great care is consistent with God’s will that has established human life on the basis of the family. He willed that the first unit in human existence was a family made of Adam and his wife. All mankind is the progeny of this first family unit. God could have created millions of human individuals at the same time, but He chose to let all humanity begin with a single unit because He wished to give the family a momentous role in human life. Family life meets the requirements of human nature and allows human abilities and character to develop. It also nurtures the child’s talents and strengthens his potential. The most profound influences on man are seen within the family. Therefore, the Islamic system, which represents the final and complete divine code for human life, fits perfectly with God’s will that brought man into existence. Such harmony is observed in everything that comes from God.
دومین پیامی که سورهٔ مبارکه در مورد امور زناشویی و خانوادگی منتقل می‌کند، این است که نظام اسلامی می‌خواهد این پیوندهای انسانی را به سطحی مقدس ارتقا دهد؛ سطحی که در آن این پیوندها به خداوند متصل می‌شوند. در حقیقت، این پیوندها وسیله‌ای برای تزکیهٔ روحانی قرار داده می‌شوند. این نگاه در تضاد با دیدگاهی است که در باورهای بت‌پرستانه و در دین‌های تحریف‌شده، که از پرداختن به سرشت انسانی بسیار دور شده‌اند، نسبت به این پیوندها وجود داشته است.
The second message that the surah's serious approach to marital and family matters delivers is how the Islamic system wishes to elevate these human ties to a sacred level that sees them linked to God. In essence, they are made a means for spiritual purification. This contrasts with the way they have been viewed in idolatrous beliefs and in distorted religion that has moved far away from dealing with human nature.
اسلام نه احساسات طبیعی را سرکوب می‌کند و نه آنها را آلوده و پلید می‌داند.
Islam neither suppresses natural feelings nor considers them dirty.
این دین تنها آن را تنظیم می‌کند، پاک می‌سازد و از سطح مادی فراتر می‌برد، به‌گونه‌ای که به محور بسیاری از ارزش‌های روانی و اجتماعی تبدیل می‌شود. در مقابل، زنا و به‌ویژه فحشا، تمام احساسات ظریف، جاذبه‌ها و ارزش‌هایی را که در طول تاریخ طولانی زندگی بشر پالوده شده‌اند، از این خواسته‌های طبیعی می‌زداید. آنها را برهنه، آلوده و زمخت‌تر از حیوانات بر جای می‌گذارد. در بسیاری از گونه‌های جانوری و پرندگان، جفت‌ها در زندگی‌ای منظم با یکدیگر به سر می‌برند و دچار آشفتگی جنسی‌ای نمی‌شوند که زنا در برخی جوامع انسانی، به‌ویژه در جاهایی که فحشا رواج دارد، گسترش می‌دهد.2
It only regulates, purifies and elevates them above the physical level so that they become central to many psychological and social values. By contrast, adultery, and prostitution in particular, removes from such natural desires all the exquisite feelings, attractions and values that have been refined over the long history of human life. It leaves such desires naked, dirty and coarser than in animals. In many animal and bird species, couples live together in a regulated life. They do not have the sort of sexual chaos that adultery spreads in some human communities, particularly where prostitution is rife.2
اسلام ازدواج را وسیله‌ای برای حفظ پاکدامنی انسان می‌داند. اسلام جامعه‌ی مسلمانان را فرامی‌خواند که اگر پول مانعی بر سر راه ازدواج شد، آن را تسهیل کنند: «و زنان بی‌شوهر خود را، و غلامان و کنیزان شایسته‌ی خود را همسر دهید.»
Islam considers marriage a means to maintain ones purity. It calls on the Muslim community to facilitate the marriage of men and women, should money become an obstacle to marriage: “Marry the single from among you as well as such of your male and female slaves as are virtuous.
اگر تنگدست باشند، خداوند از فضل خود آنان را بی‌نیاز خواهد کرد. خداوند گشایشگرِ داناست. و کسانی که توان ازدواج ندارند، باید پاکدامنی پیشه کنند تا خداوند از فضل خود آنان را بی‌نیاز گرداند» (نور: ۳۲-۳۳). این آیه ازدواج را «احصان» نامیده است، یعنی حفاظت و مصونیت. از این رو مؤمنان این تصور را پیدا می‌کنند که ماندن بدون این حفاظت، حتی برای مدتی کوتاه، موجب جلب رضای خداوند نمی‌شود. علی﷼ دلیل ازدواج خود را اندکی پس از درگذشت همسر نخستین‌اش، فاطمه، دختر پیامبر ﷺ، چنین توضیح داد: «از اینکه بدون همسر خدا را ملاقات کنم، بیمناک بودم.» بنابراین ازدواج یکی از اعمال اطاعت از خداوند است که مؤمن با آن امید دارد جایگاه خود را نزد خداوند بهبود بخشد. پیوند زناشویی برای او به سبب آنکه بخشی از اطاعت از خداوند است، پیوندی مقدس می‌شود.
If they are poor, God will grant them sufficiency out of His bounty. God is Munificent, All-Knowing. As for those who are unable to marry, let them live in continence until God grants them sufficiency out of His bounty” (24: 32-33) It calls marriage ihsan, which means protection. Thus, believers develop the concept that staying without protection, even for a short period, does not earn Gods favour. ‘All explained the reason for his marriage shortly after the death of his first wife, Fatimah, the Prophets daughter thus: “I feared to meet God when I was without a wife.” Marriage is, then, one of the acts of obedience to God, and by which a believer hopes to improve his position with God. The marital tie becomes to him a sacred one since it is part of obeying God.