این سوره شرایطی را توصیف می‌کند که پیام اسلام در مکه با آن روبه‌رو بود. هدف دیگر آن، بیدار کردن دل‌ها و جلب توجه مردم به رخدادی تازه است که می‌توانست به عرب‌ها و به‌طور کلی به بشریت کمک کند تا مسیر زندگی‌شان را دگرگون کنند. آن رخداد، فرود آمدن پیام الهی بر زمین است.

The sūrah describes the conditions the Islamic message faced in Makkah. Its other objective is to awaken people’s hearts and draw their attention to the new event which would help the Arabs, and mankind in general, to take a new turn in their lives. The event in question is the arrival of the divine message to earth.

در این سوره، ابتدا جنبه‌ای مشخص از جامعه‌ی عرب به تصویر کشیده می‌شود، آنجا که سوره کم‌فروشان را از آنچه در آن روز بزرگ بر سرشان خواهد آمد، بیم می‌دهد؛ «روزی که مردم در برابر پروردگار جهانیان به پا می‌خیزند». (آیه ۶) علت چنین تهدیدی در پایان آشکار می‌شود، آنجا که سوره رفتار بدکاران را ترسیم می‌کند: نگرش آنان نسبت به مؤمنان، تمسخرشان نسبت به ایشان، چشمک زدن به یکدیگر هنگام گذشتن از کنار مؤمنان، و ادعای آنان مبنی بر این‌که مؤمنان گمراه شده‌اند. افزون بر این، سوره از یک سو واقعیت نیکوکاران و از سوی دیگر واقعیت تجاوزکاران را نشان می‌دهد.

A particular aspect of Arabian society is portrayed at the outset, as the sūrah threatens the stinters with what will befall them on the great day, “the day when all mankind shall stand before the Lord of all the worlds.” (Verse 6) The reason for such a threat is revealed at the end, when the sūrah sketches the manners of the evildoers, their attitude towards the believers, their scoffing at them, winking to one another as they pass by and their assertion that the believers have gone astray. Moreover, the sūrah shows the reality of the righteous on the one hand and the transgressors on the other.

سورہ کو چار حصوں میں تقسیم کیا جا سکتا ہے۔ پہلا حصہ کم فروشوں کے خلاف اعلانِ جنگ سے شروع ہوتا ہے: «ہلاکت ہے کم فروشوں کے لیے، جو جب دوسروں سے ناپ کر لیتے ہیں تو پورا لیتے ہیں، مگر جب انہیں ناپ کر یا تول کر دیتے ہیں تو کمی کرتے ہیں۔ کیا ایسے لوگ یہ نہیں سوچتے کہ وہ ایک عظیم دن کے لیے اٹھائے جائیں گے، وہ دن جب تمام انسان جہانوں کے رب کے سامنے کھڑے ہوں گے؟» (آیات 1-6)

The sūrah can be divided into four parts The first opens with a declaration of war against the stinters: “Woe to the stinters who, when others measure for them, exact in full, but who, when they measure or weigh for others, defraud them. Do such people not think that they will be raised to life on a great day, the day when all mankind shall stand before the Lord of all worlds?” (Verses 1-6)

دومین بخش، متخلفان را هشدار می‌دهد و با عبارات شدید آنان را نکوهش می‌کند. آنان را به بدبختی و هلاکت تهدید می‌کند، گناهکار بودن و تجاوزگری‌شان را اثبات می‌کند. دلایل کوردلی‌شان را توضیح می‌دهد و عذابی را که در روز قیامت در انتظارشان است توصیف می‌کند: «نه چنین است! نامهٔ عمل بدکاران در سِجِّین است. و تو چه می‌دانی سِجِّین چیست؟ کتابی است رقم‌خورده. وای در آن روز بر تکذیب‌کنندگان، همان کسانی که روز جزا را انکار می‌کنند. و جز هر تجاوزگر گنهکاری آن را انکار نمی‌کند، کسی که چون آیات ما بر او خوانده شود، می‌گوید: افسانه‌های پیشینیان است. نه چنین است! بلکه اعمالشان بر دل‌هایشان زنگار بسته است. نه چنین است! آنان در آن روز از پروردگارشان محجوب‌اند. سپس وارد آتش فروزان می‌شوند و به آنان گفته می‌شود: این همان است که آن را تکذیب می‌کردید.» (آیات ۷ تا ۱۷)

وای بر کم‌فروشان! آنان که چون از مردم پیمانه می‌ستانند، تمام و کمال می‌ستانند، و چون برای دیگران پیمانه یا وزن می‌کنند، آنان را کم می‌دهند. آیا این‌ها گمان نمی‌کنند که در روزی بزرگ برانگیخته خواهند شد، روزی که مردم در برابر پروردگار جهانیان به پا می‌ایستند؟ (آیات ۱ تا ۶)

Woe to the stinters who, when others measure for them, exact in full, but who, when they measure or weigh for others, defraud them. Do such people not think that they will be raised to life on a great day, the day when all mankind shall stand before the Lord of all the worlds? (Verses 1-6)

سورہ کا آغاز خدا کی طرف سے کم فروشوں کے خلاف اعلانِ جنگ سے ہوتا ہے: «وَیْلٌ لِّلْمُطَفِّفِیْنَ»، یعنی "کم فروشوں کے لیے ہلاکت ہے"۔ عربی لفظ «وَیْل» جو "ہلاکت" کے لیے استعمال ہوا ہے، تباہی اور بربادی کا مفہوم رکھتا ہے۔ اس آیت کو مستقبل میں پیش آنے والے کسی واقعے کا بیان سمجھا جائے یا بددعا، دونوں صورتوں میں مفہوم یکساں رہتا ہے، کیونکہ خدا کی طرف سے دی گئی بددعا کا اثر بھی اتنا ہی ہوتا ہے جتنا کسی آئندہ ہونے والی بات کے بیان کا۔ اگلی دو آیات سورہ میں مذکور "مُطَفِّفِین" یا کم فروشوں کا مفہوم واضح کرتی ہیں۔ یہ وہ لوگ ہیں "جو جب دوسروں سے ناپ کر لیتے ہیں تو پورا پورا لیتے ہیں، اور جب انہیں ناپ کر یا تول کر دیتے ہیں تو کم دیتے ہیں" (آیات 2-3)۔ یعنی یہ وہ لوگ ہیں جو خریدتے وقت اپنا مال پورا اور صحیح چاہتے ہیں، مگر بیچتے وقت پورا حق ادا نہیں کرتے۔ اس کے بعد کی تین آیات ان کم فروشوں پر تعجب کا اظہار کرتی ہیں جو یوں رویہ اختیار کرتے ہیں گویا انہیں اس دنیا میں اپنے حاصل کردہ منافع کا حساب نہیں دینا ہوگا: "کیا ایسے لوگ یہ گمان نہیں رکھتے کہ انہیں ایک بڑے دن کے لیے دوبارہ اٹھایا جائے گا، وہ دن جب تمام انسان جہانوں کے رب کے سامنے کھڑے ہوں گے؟" یہ امر نہایت دلچسپ ہے کہ مکی نازل شدہ سورہ میں اس رویے کو اس انداز سے موضوعِ کلام بنایا گیا ہے۔ مکی سورتیں عموماً بنیادی امور پر توجہ دیتی ہیں، جیسے اللہ کی وحدانیت، اس کی مشیت اور کائنات و انسان پر اس کے اقتدار کا اثبات، نیز وحی اور نبوت کی حقانیت، یومِ قیامت، حساب اور جزا و سزا کی سچائی۔ مکی وحی کی کوشش یہ بھی ہوتی ہے کہ اخلاقی شعور کو پروان چڑھائے اور اسے ایمان کی بنیادوں سے جوڑے۔ ناپ تول میں کمی جیسے کسی مخصوص اخلاقی مسئلے، یا عمومی کاروباری معاملات کو موضوع بنانا بعد کی ترجیح ہے؛ یہ انداز زیادہ تر مدنی وحی کی خصوصیت ہے، جو اسلامی ریاست میں امتِ مسلمہ کی زندگی کو منظم کرتی ہے۔ لہٰذا اس مکی سورہ کا ناپ تول میں کمی کو اپنا مرکزی نکتہ بنانا خاص غور و فکر کا مستحق ہے۔

The sūrah opens with God’s declaration of war against the stinters: “Woe to the stinters”. The Arabic term, way, used for ‘woe’ implies destruction and ruin. The implication is the same whether we consider this verse as a statement of a future eventuality or a curse, for a curse made by God has the same effect as that of a statement about what is going to happen. The next two verses explain the meaning of the ‘stinters’ or defrauders as intended in the sūrah. They are those “who, when others measure for them, exact in full, but who, when they measure or weigh for others, defraud them.” (Verses 2-3) They are those who want their merchandise complete and intact when they buy, but who do not give the right amount when they sell. The following three verses wonder at the defrauders, who behave as if they will not have to account for what they gain in this life. “Do such people not think that they will be raised to life on a great day, the day when all mankind shall stand before the Lord of all the worlds?” The fact that the defrauders’ behaviour is tackled in this manner in a Makkan revelation is very interesting. Makkan sūrahs generally concentrate on the fundamentals, such as the assertion of God’s unity, the supremacy of His will and His dominion over the universe and mankind, and with assertions about the truth of revelation and prophethood, the truth of the Day of Judgement, reckoning and reward. The Makkan revelations also endeavour to form and develop the moral sense and relate it to the fundamentals of faith. The tackling of a specific issue of morality, such as the stinting of weights and measures, or business dealings in general, is a later concern; it is more characteristic of Madinan revelations, which regulate the life of the community in an Islamic state. The fact that this Makkan sūrah makes the issue of stinting its focal point therefore deserves careful consideration.

در بخش نخست سوره، آنان «مُطَفِّفین» (کم‌فروشان) خوانده شده‌اند؛ اما در بخش دوم، از ایشان به‌عنوان «مجرمان» یاد می‌شود. سوره ادامه می‌یابد و جایگاه این گروه نزد خداوند، وضعیت ایشان در این زندگی، و آنچه در آن روز بزرگ در انتظارشان است را توصیف می‌کند: «هرگز چنین نیست! کارنامهٔ بدکاران در سِجِّین است. و تو چه دانی که سِجِّین چیست؟ کتابی است رقم‌خورده. وای در آن روز بر تکذیب‌کنندگان، همان کسانی که روز جزا را انکار می‌کنند. و آن را جز هر تجاوزکار گناهکاری انکار نمی‌کند، که چون آیات ما بر او خوانده شود، می‌گوید: افسانه‌های پیشینیان است! هرگز چنین نیست! بلکه اعمالشان بر دل‌هایشان زنگار بسته است. هرگز چنین نیست! که در آن روز از پروردگارشان محجوب خواهند بود. آنگاه وارد آتش فروزان خواهند شد، و به ایشان گفته می‌شود: این همان است که آن را تکذیب می‌کردید!» (آیات ۷ تا ۱۷). آنان گمان می‌کنند که پس از مرگ برانگیخته نخواهند شد؛ از این رو قرآن ایشان را سرزنش می‌کند و تأکید می‌نماید که کارنامهٔ اعمالشان ثبت و نگهداری می‌شود.

They are called stinters in the first part of the sūrah; but in the second they are described as transgressors. The sūrah proceeds to describe the standing of this group with God, their situation in this life, and what awaits them on the great day. “No indeed! The record of the transgressors is in Sijjīn. Would that you knew what Sijjīn is! It is a record inscribed. Woe on that day to the unbelievers who deny the Day of Judgement. None denies it but the guilty aggressors, the evildoers, who, when Our revelations are recited to them, cry: ‘Fables of the ancients!’ No indeed! Their own deeds have cast a layer of rust over their hearts. No indeed! On that day they shall be shut out from their Lord. They shall enter the blazing fire, and will be told: ‘This is (the reality) which you denied!” (Verses 7-17) They think they will not be raised to life after death, so the Qur’ān rebukes them and affirms that a record of their actions is kept.

ذکرِ محلِّ آن نامه، به‌عنوان تأییدی بیشتر بر این واقعیت آمده است، هرچند آن مکان برای انسان ناشناخته است. آنان بر آن روز که نامه‌شان بازبینی می‌شود، به هلاکت و نابودی تهدید شده‌اند: «هرگز چنین نیست! نامهٔ بدکاران در سِجّین است. و تو چه می‌دانی سِجّین چیست؟ کتابی است رقم‌خورده. وای در آن روز بر تکذیب‌کنندگان.» (آیات ۷ تا ۱۰)

The location of that record is specified as an additional confirmation of the fact, albeit a location unknown to man. They are threatened with woe and ruin on that day when their record shall be reviewed: “No indeed! The record of the transgressors is in Sijjīn. Would that you knew what Sijjīn is! It is a record inscribed. Woe on that day to the unbelievers.” (Verses 7-10)

فجّار، چنان‌که واژهٔ عربی «فُجّار» دلالت دارد، کسانی هستند که در گناه زیاده‌روی می‌کنند. کتاب آنان همان ثبت اعمالشان است. ما ماهیت این کتاب را نمی‌دانیم و مکلّف به دانستن آن هم نیستیم. کل این موضوع به همان عالَمی تعلّق دارد که جز آنچه خداوند به ما خبر داده، چیزی از آن نمی‌دانیم. این بیان که در «سِجّین» ثبتی از اعمال فجّار وجود دارد، با همان شیوهٔ آشنای قرآنی همراه شده که دلالت بر عظمت دارد: «و چه می‌دانی سِجّین چیست؟» (آیهٔ ۸). بدین ترتیب، مخاطب چنین احساس می‌کند که کل این موضوع آن‌قدر بزرگ است که نمی‌توان آن را به‌طور کامل دریافت.

سپس شرحی از گروه دیگر، یعنی نیکوکاران، می‌آید. این شرح به شیوهٔ معمول قرآن ارائه می‌شود که دو تصویر به‌شدت متضاد را در کنار هم می‌گذارد، تا مقایسه‌ای دقیق میان آن دو صورت گیرد: «و همانا نامهٔ اعمال نیکان در علیین است».

Then follows an account of the other group, the righteous. This is given in the customary Qur’ānic manner of providing two elaborately contrasting images, so that a detailed comparison may be drawn: “But the record of the righteous is in ‘Illiyūn.

ای کاش می‌دانستی علیین چیست! نوشته‌ای است به‌رشته‌ی تحریر درآمده، که نزدیکان درگاه خداوند بر آن گواهی می‌دهند. نیکوکاران یقیناً در نعمت خواهند بود. بر تخت‌ها تکیه زده، به اطراف خود نظاره خواهند کرد. در چهره‌هایشان طراوت نعمت را خواهی دید. از شرابی ناب و مهروموم‌شده به آنان نوشانده می‌شود، که مهرش مشک است؛ و رغبت‌کنندگان باید در این [نعمت] رغبت کنند. آمیخته به آب تسنیم است، چشمه‌ای که نزدیکان درگاه خداوند از آن می‌نوشند.

Would that you knew what ‘Illiyūn is! It is a record inscribed, witnessed by those who are closest to God. The righteous will surely be in bliss. [Reclining] on couches, they will look around them. In their faces you shall mark the glow of bliss. They will be given to drink of a pure-drink, securely sealed, with a seal of musk, for this let the strivers emulously strive. It is a drink mixed with the waters of Tasnīm, a fountain at which those who are closest to God will drink.”(Verses 18-28)

این بخش از سوره با واژه عربی «کَلَّا» آغاز می‌شود که بیانگر توبیخ شدید و فرمانی قاطع به تبهکاران برای دست کشیدن از انکار حق است. سپس سخن از نیکوکاران به میان می‌آید. از آنجا که کارنامه تبهکاران در سِجّین است، کارنامه نیکوکاران در علِّیّین قرار دارد. واژه «أبرار» (نیکوکاران) به کسانی گفته می‌شود که فرمانبردار بوده و کار نیک انجام می‌دهند. آنان دقیقاً در مقابل تبهکارانی هستند که در هر گونه زیاده‌روی غوطه‌ور می‌شوند. نام علِّیّین بر بلندی و والایی دلالت دارد، که این خود نشان می‌دهد سِجّین با پستی و خواری مرتبط است. پس از این نام، شکل تعجبی می‌آید که در قرآن برای القای مفهوم رازآلودی و عظمت به کار می‌رود: «و چه می‌دانی علِّیّین چیست؟» (آیه ۱۹)

This section of the sūrah starts with the Arabic term, kallā, which connotes strong reproach and a firm command to the transgressors to desist from their rejection of the truth. It then proceeds to speak about the righteous. Since the record of the transgressors is in Sijjīn, that of the righteous is in ‘Illiyūn. The term ‘righteous’ refers to the obedient who do good. They are the exact opposite of the transgressors, who indulge in every excess. The name ‘Illiyūn connotes elevation and sublimity, which suggests that Sijjīn is associated with baseness and ignominy. The name is followed by the form of exclamation often used in the Qur’ān to cast notions of mystery and grandeur: “Would that you knew what ‘Illiyūn is!” (Verse 19)

نعمتِ بهشتی‌ای که نیکوکاران از آن برخوردارند، به تفصیل بیان شده تا شرحی دقیق از سختی‌ها، خواری و گستاخی‌ای که از سوی تبهکاران بر آنان روا داشته می‌شود، ارائه گردد. آخرین بخش این سوره، کافران را که نظاره‌گر برخورداری نیکوکاران از لذت‌های بهشتی‌اند، به تمسخر می‌گیرد: «کسانی که به کارهای گناه‌آلود می‌پرداختند، به مؤمنان می‌خندیدند و هنگامی که از کنارشان می‌گذشتند با یکدیگر چشمک می‌زدند. وقتی به خانواده‌های خود بازمی‌گشتند، با شوخی و مسخره از آنان سخن می‌گفتند، و چون آنان را می‌دیدند می‌گفتند:

The beatitude enjoyed by the righteous is discussed at length in order to give a detailed account of the hardships, humiliation and insolence they are made to suffer at the hands of the transgressors. The final comment of the sūrah taunts the unbelievers as they behold the righteous enjoying heavenly bliss: “Those who are given to sinful practices scoff at the faithful and wink at one another as they pass by them. When they go back to their folk they speak of them with jests, and when they see them they say:

«این‌ها واقعاً گمراه شده‌اند!» اما ایشان مأمور نبوده‌اند که نگهبان آنان باشند. پس در این روز [قیامت] مؤمنان به کافران می‌خندند، در حالی که بر تخت‌های خود تکیه زده و به اطراف خویش می‌نگرند. آیا کافران در برابر آنچه می‌کردند پاداش داده خواهند شد؟» (آیات ۲۹-۳۶)

‘These have indeed gone astray!’ Yet they have not been assigned the mission of being their guardians. So on this Day [of Judgement] the faithful will laugh at the unbelievers, as they recline upon their couches and look around them. Shall the unbelievers be requited for what they were wont to do?” (Verses 29-36)

تصویرهایی که قرآن از استهزای مؤمنان توسط بدکاران، بی‌ادبی و گستاخی آنان، و توصیفشان از مؤمنان به «گمراه شدن» ارائه می‌دهد، مستقیماً از زندگی مکی آن روزگار گرفته شده است. اما همین رفتارها در همه دوران‌ها و در همه سرزمین‌ها بارها تکرار می‌شود. بسیاری از مردم در عصر ما نیز شاهد رفتارهایی مشابه بوده‌اند، و گویی این سوره نازل شده است تا آنچه را که آنان با چشم خود می‌بینند توصیف کند. این امر نشان می‌دهد که نگرش متجاوزان و بدکاران نسبت به مؤمنان، از سرزمینی به سرزمین دیگر یا از دوره‌ای به دوره دیگر، به ندرت تغییر می‌کند.

The images portrayed by the Qur’ān of the evildoers’ derision of the faithful, their rudeness and insolence, and their description of the faithful, as having ‘gone astray’ are taken directly from Makkan life at the time. But the same actions happen over and over again in all ages and places. Many people in our own age have witnessed similar actions, and it is as if the sūrah was revealed to describe what they see with their own eyes. This proves that the attitude of the transgressors and the evildoers to the believers hardly ever changes from one country to another or from one period of time to another.

«کسانی که مرتکب گناه می‌شدند، به مؤمنان می‌خندیدند.» (آیهٔ ۲۹) در متن عربی، فعل به زمان گذشته آمده تا ما را از این دنیا به آخرت ببرد و نیکوکاران را در نعمتشان ببینیم، و در همان حال بشنویم که در این دنیا بر آنان چه گذشت. مؤمنان به دست ستمگران مورد تمسخر و استهزا قرار می‌گرفتند، یا از آن رو که تهیدست یا ناتوان بودند، یا از آن رو که عزت نفسشان اجازه نمی‌داد به ناسزاگویی بدکاران پاسخ دهند. چه تضادی: بدکاران مؤمنان را آزار می‌دادند و بی‌شرمانه به آنان می‌خندیدند، در حالی که مؤمنان به عزت نفس و پایداری پایبند می‌ماندند.

صحنهٔ استهزای بدکاران به مؤمنان شایستهٔ بحث بیشتری است. این صحنه با جزئیات قابل توجهی تصویر شده است، همان گونه که صحنهٔ پیشین نیکوکاران در نعمت بهشتی نیز چنین بود. این توصیف دقیق و جزءنگر بسیار هنرمندانه است. همچنین اثر روانی آشکاری دارد که هم آرامشبخش است، هم تسلیبخش و هم اطمینانآفرین. مسلمانان اقلیت در مکه با یورش مستمر و روحیهشکن کافران روبهرو بودند، اما خداوند مسلمانان را تنها نگذاشت: به آنان دلداری داد و ایشان را به پایداری فراخواند.

The scene of the evildoers’ ridicule of the believers merits further discussion. It is portrayed in considerable detail, in the same way as the earlier scene of the righteous in heavenly bliss. This detailed description is highly artistic. It also has a marked psychological effect which is at once soothing, comforting and reassuring. The Muslim minority in Makkah was facing a sustained, demoralizing onslaught by the unbelievers, but God did not leave the Muslims on their own: He comforted them and urged them to persevere.

آنان با همین واقعیت دلداری می‌یابند که رنج‌هایشان به‌تفصیل از سوی خدا بیان شده است. او آنچه را مؤمنان می‌کشند می‌بیند و آنچه را می‌بیند نادیده نمی‌گیرد، هرچند ممکن است کافران را، اگرچه برای مدتی، به حال خود وا گذارد. او همچنین می‌بیند که ستمگران بی‌آنکه توبه کنند به رنج مؤمنان می‌خندند. از آنجا که خدا همه‌ی این‌ها را در قرآن توصیف کرده، پس باید آن‌ها را در نظر داشته باشد. همین خود برای مؤمنان تسلی‌بخش کافی است.

They are comforted by the very fact that their sufferings are outlined by God in detail. He sees what the believers suffer and does not ignore what He sees, although He may let the unbelievers do as they wish, if only for a while. He also sees how the transgressors laugh unrepentantly at the sufferings of the faithful. Since He describes all this in the Qur’ān then He must take it into account. This, in itself, is enough consolation for the believers.

همچنین آن سخنان تمسخرآمیز درباره ستمکاران نیز وجود دارد. ممکن است کافران آنها را درک نکنند، زیرا غرق شدن در اعمال گناه‌آلودشان، ایشان را بی‌حس کرده است. اما دل‌های حساس مؤمنان، از آنها متأثر شده و آرامش می‌یابند.

There are also those scornful remarks about the evildoers. They may go unnoticed by the unbelievers because their indulgence in their sinful practices have made them insensitive. The highly sensitive hearts of the believers, however, are touched and comforted by them.

باید توجه داشت که تنها تسلایی که خدا به مؤمنانی داد که تحت رفتار سخت و تمسخر دردناک قرار گرفته بودند، بهشت برای مؤمنان و جهنم برای کافران بود. این نیز، باز هم، تنها وعده‌ای بود که پیامبر ﷺ به مؤمنان داد، هنگامی که آنان همه دارایی و جان خود را در راه اسلام به میدان آوردند. پیروزی در این زندگی هرگز در وحی‌های مکی قرآن به‌عنوان تسلی یا انگیزه‌ای برای پایداری یاد نشد. قرآن در عوض، دل‌های مؤمنان را پرورش می‌داد و آنان را برای انجام مسئولیتی که بر عهده‌شان گذاشته شده بود آماده می‌کرد. لازم بود چنین دل‌هایی به درجه‌ای بالا از استواری و از خودگذشتگی برسند تا همه‌چیز را بدهند و هر سختی‌ای را تحمل کنند، بی‌آنکه در این زندگی به چیزی چشم داشته باشند. آنان تنها پاداش آخرت را می‌جستند و در پی خشنودی خدا بودند. آنان آماده بودند که زندگی را با انواع سختی و محرومیت بگذرانند، بی هیچ وعده پاداشی در این دنیا، حتی پیروزی برای آیین اسلام.