گذرگاه پیشین با اجازهٔ نبرد با منکران به پایان رسید، اجازه‌ای که برای حفاظت و پاسداری از ایمان و عبادت داده شده بود، همراه با وعدهٔ خداوند مبنی بر پیروزی برای کسانی که به مسئولیت‌های خود در قبال ایمان عمل می‌کنند و قانون الهی را در زندگی به اجرا می‌گذارند. اکنون که وظیفهٔ سپرده‌شده به جامعهٔ مؤمنان به روشنی بیان شده است، سوره به پیامبر ﷺ اطمینان می‌دهد که قدرت خداوند مداخله خواهد کرد و کمکی را که او بدان نیازمند است فراهم خواهد آورد و شکست دشمنانش را تضمین خواهد نمود.

The previous passage finished with permission granted to fight unbelievers in order to protect and preserve faith and worship, coupled with God’s promise to grant victory to those who fulfil their responsibilities towards faith and implement the divine law in life. Now that the task entrusted to the community of believers has been clearly spelt out, the sūrah reassures the Prophet that God’s power will intervene to provide him with the help he needs ensuring the failure of his enemies.

همان قدرت در گذشته نیز برای پشتیبانی از پیامبران و فرستادگان پیشین مداخله کرد و کسانی را که انکارشان کردند و با ایشان مخالفت ورزیدند کیفر داد. کافران به اندیشیدن درباره سرنوشت هولناکی که امت‌های پیشین دیدند فرا خوانده می‌شوند؛ هرچند چنین اندیشه‌ای تنها برای دل‌ها و خردهایی سودمند است که گشوده و پذیرا باشند. کوری تنها از آنِ چشم‌ها نیست، زیرا کوری حقیقی، کوریِ دل است.

The same power intervened in the past to support earlier prophets and messengers, and to punish those who denied and opposed them. The unbelievers are directed to reflect on the doom suffered by earlier communities; even though such reflection benefits only hearts and minds that are open and receptive. It is not only eyes that can be blind, for real blindness is that of the heart.

پیامبر ﷺ از جهت دیگری نیز اطمینان داده می‌شود، و آن اینکه خداوند پیامبران خود را از نقشه‌های شیطانی و شوم شیطان حفظ می‌کند، همان‌گونه که آنان را از توطئه‌های مخالفانشان محفوظ می‌دارد. او همه تلاش‌های شیطان را بی‌اثر می‌سازد و وحی خود را پاک و روشن نگه می‌دارد، تا کسانی که عقل سلیم دارند در آن بیندیشند. اما کسانی که در دل بیمارند و کسانی که حق دین را انکار می‌کنند، همچنان در شک خواهند بود، و همین شک‌ها آنان را به بدترین سرنوشتی که کسی می‌تواند داشته باشد خواهد کشاند. بدین‌ترتیب، این بخش تازه بررسی این است که چگونه قدرت خداوند نقشی حیاتی در سرنوشت حاملان پیام او ایفا می‌کند.

The Prophet is also reassured on another count, namely that God protects His messengers from Satan’s wicked scheming, just like He protects them from their opponents’ plots. He renders all Satan’s attempts futile, keeps His revelations pure and clear, so that people with sound mind reflect on them. Those that are sick at heart and those who deny the true faith will continue to be in doubt, and their doubts will lead them to the worst destiny anyone can ever have. Thus, this new passage is a study of how God’s power plays a vital role in the fortunes of the advocates of His message.

اگر تو را تکذیب کنند، پیش از آنان نیز قوم نوح و عاد و ثمود [پیامبران خود را] تکذیب کردند، و همچنین قوم ابراهیم و قوم لوط و اهل مدین، و موسی نیز تکذیب شد. [در هر مورد] من به کافران مدتی مهلت دادم، سپس آنان را مؤاخذه کردم. پس [ببین] انکار من چگونه بود. (آیات ۴۲-۴۴)

If they accuse you of falsehood, before their time, the people of Noah, the `Ād and Thamūd similarly accused [their prophets] of falsehood, as did the people of Abraham and the people of Lot, and the dwellers of Madyan; and so too was Moses accused of falsehood. [In every case] I gave rein, for a while, to the unbelievers, but then I took them to task. How awesome was the way I rejected them. (Verses 42-44)

این همان الگویی است که بارها و بارها در همه پیام‌های پیشین، تا پیام آخر، تکرار شده است. به پیامبران نشانه‌ها و وحی داده می‌شد و همواره کسانی بودند که حقیقت را انکار می‌کردند. بنابراین، هنگامی که مشرکان مکه پیام پیامبر محمد ﷺ را انکار کردند، این هرگز پدیده‌ای تازه نبود و پیامبر ﷺ با الگویی ناشناخته از دشمنی روبه‌رو نشد. با این حال، سرانجام این ماجرا روشن است و آنچه بر امت‌های پیشین رفت، ناگزیر بار دیگر تکرار خواهد شد: «و قوم نوح و عاد و ثمود [نیز پیامبرانشان را] تکذیب کردند، و همچنین قوم ابراهیم و قوم لوط و اهل مدین.» (آیات ۴۲ تا ۴۴)

It is the same pattern seen over and over again, in all past messages up to the final one. Messengers are given signs and revelations, and there will always be those who deny the truth. Thus, when the idolaters in Makkah denied the message of the Prophet Muhammad, it was by no means a new trend nor did the Prophet experience an unknown pattern of hostility. However, the outcome is well known, and what happened with earlier communities is bound to happen again: “The people of Noah, the `Ād and Thamūd similarly accused [their prophets] of falsehood, as did the people of Abraham and the people of Lot, and the dwellers of Madyan.” (Verses 42-44)

اما موسی به تنهایی ذکر شده، گویی اشاره به او بخش ویژه‌ای را تشکیل می‌دهد: «و همچنین موسی نیز تکذیب شد.» (آیه ۴۴)

Moses, however, is mentioned on his own as though the reference to him constitutes a special paragraph: “And so too was Moses accused of falsehood.” (Verse 44)

برخلاف سایر پیامبران، موسی از سوی قوم خود به دروغگویی متهم نشد. این فرعون و سران او بودند که با موسی مخالفت کردند و انواع اتهامات را به او وارد ساختند. افزون بر این، به موسی نشانه‌های بسیار روشن و متعددی داده شد. با این همه، در همه این موارد، خداوند برای مدتی به کافران مهلت داد، همان‌گونه که اکنون به قریش، قوم خود پیامبر ﷺ که سرسختانه با او مخالفت می‌ورزیدند، فرصت تأمل داد. سپس همه آن امت‌های پیشین را به سختی مجازات کرد.

Unlike other messengers, Moses was not accused of falsehood by his own people. It was Pharaoh and his chiefs that opposed Moses, levelling all sorts of accusations on him. Moreover, Moses was given very clear and numerous signs. Nevertheless, in all these cases, God granted the unbelievers respite for a while, in the same way as He now gave the Quraysh, the Prophet’s own people who fiercely opposed him, time to reflect. He then punished all those past communities very severely.

در این مرحله از روایت سرنوشت امت‌های گذشته، و بیان قاعده‌ای درباره کسانی که بر انکار پیام‌های خداوند پافشاری می‌کنند، سوره به پیامبر ﷺ خطاب می‌کند و به او دستور می‌دهد که مردم را هشدار دهد و سرانجام اجتناب‌ناپذیر را برایشان روشن سازد:

At this point in the narrative describing the fate of past communities, and outlining the rule concerning those who persist in denying God’s messages, the sūrah addresses the Prophet instructing him to warn people and explain the inevitable outcome:

بگو: «ای مردم، من فقط هشداردهندهٔ آشکارم که به سوی شما فرستاده شده‌ام!» کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند، آمرزش گناهان و روزیِ نیکوترین، به آنان داده خواهد شد؛ امّا کسانی که با آیات ما به ستیز برمی‌خیزند و می‌کوشند آن‌ها را ناکام گذارند، سزاوار آتش فروزان‌اند.

Say: Mankind, I am but a plain warner, sent to you!’ Those who believe and do righteous deeds shall be granted forgiveness of sins and a most excellent sustenance; whereas those who strive against Our revelations, seeking to defeat their purpose, are destined for the blazing fire. (Verses 49-51)

ما در این بافت توجه می‌کنیم که وظیفهٔ پیامبر ﷺ به‌روشنی بیان شده است: هشداری آشکار و روشن به مردم که جایی برای ابهام باقی نگذارد. این امر با وضعیت فوری رد لجوجانهٔ پیام خداوند همخوانی دارد که مردم را به سوی نابودی خویش شتاب می‌بخشد.

We note that in this context, the Prophet’s task is clearly stated as one of giving people a clear and plain warning, that leaves no room for ambiguity. This fits the immediate situation of stubborn rejection of God’s message that makes people hasten their own doom.

سرانجامِ نهایی روشن بیان شده است. کسانی که ایمان می‌آورند و ایمانشان را در عمل نشان می‌دهند، تا «اعمالِ صالح» انجام دهند، پاداشِ خود را خواهند داشت؛ پاداشی که عبارت است از آمرزشِ پروردگارشان نسبت به هر گناهی که مرتکب شده‌اند یا هر تکلیفی که انجام نداده‌اند. این آمرزش با «رزقی نیکوترین» همراه است که آن‌ها با کرامت دریافت می‌کنند.

The final destiny is clearly stated. Those who believe and put their faith into practice, so as to ‘do righteous deeds’ will have their reward which consists of forgiveness by their Lord of all sins that they may have committed or duties they may have omitted to do. Such forgiveness is coupled with ‘a most excellent sustenance’ that they receive with dignity.

کسانی که می‌کوشند مانع از آن شوند که آیات خداوند به دل‌های مردم راه یابد، و احکام خداوند در زندگی‌شان اجرا شود، همان کسانی هستند که در آتش فروزان عذاب خواهند دید. تعبیری که سوره به کار برده، آنان را صاحبان این آتش قرار می‌دهد، و این با روزی نیکویی که مؤمنان دریافت می‌کنند تضاد آشکاری دارد.

Those who endeavour to stop God’s revelations from addressing people’s hearts, and God’s laws from being implemented in their life, will be the ones to suffer in the blazing fire. The expression the sūrah uses makes them the owners of this fire, which is in stark contrast with the excellent sustenance the believers receive.

در تفسیر خود بر قرآن، ابن کثیر می‌گوید که البغوی روایت‌های متعددی را که از ابن عباس، محمد بن کعب و دیگران نقل شده و روایت‌هایی مشابه‌اند، گردآورده است. سپس می‌پرسد: «چگونه ممکن است این امر رخ دهد، در حالی که خداوند عصمت پیامبر را در ابلاغ پیام خود تضمین کرده است؟» آنگاه پاسخ‌های گوناگون افراد مختلف به این پرسش را نقل می‌کند. یکی از جالب‌ترین آن‌ها این است که شیطان تنها توانسته بود مشرکان را فریب دهد تا گمان کنند که این سخنان را از پیامبر ﷺ شنیده‌اند، در حالی که در واقع چنین نبوده است. همه‌ی این‌ها کار شیطان بوده، نه سخن فرستاده‌ی خداوند ﷺ.

In his commentary on the Qur’ān, Ibn Kathīr says that al-Baghawī includes several versions consolidated from reports by Ibn `Abbās, Muhammad ibn Ka`b and others, giving similar accounts. He then asks: “How could this take place, given that God guaranteed the Prophet’s infallibility in conveying His message?” He then quotes answers to this question by different people. One of the most interesting is that Satan could only delude the idolaters into thinking that they heard these words from the Prophet when it was not so in reality. It was all Satan’s work, not the words of God’s Messenger.

البخاری تفسیر ابن عباس را نقل می‌کند که کلمهٔ عربی «أُمْنِیَّتِهِ» را که در ترجمه «در آرزوهایش» آمده، به معنای «سخنش» می‌گیرد. بنابراین معنای آیه این است که وقتی پیامبر ﷺ سخن می‌گفت، شیطان چیزی در سخنش می‌افزود، اما خداوند تلاش شیطان را باطل می‌کند و پیام خود را روشن می‌سازد. مجاهد، از سوی دیگر، عبارت «هر پیامبری که چیزی را آرزو کند» را به معنای سخن او یا تلاوت او می‌داند. البغوی می‌گوید بیشتر مفسران معتقدند که منظور، تلاوت او از وحی‌های خداوند است؛ و شیطان ممکن است در تلاوت او چیزی بیفزاید. ابن جریر این تفسیر را تلاشی برای دادن معنای ویژه به واژه‌ها توصیف می‌کند.

Al-Bukhārī reports Ibn `Abbās’s explanation, making the Arabic word, umniyyatih, rendered in translation as ‘on his wishes’, as meaning ‘his discourse’. Thus the verse means that when the Prophet spoke, Satan added something into his speech, but God causes Satan’s efforts to be futile and makes His own message clear. Mujāhid, on the other hand, explains the reference to any of God’s messengers ‘hoping for something’ as meaning his speech, or his recitation. Al-Baghawī says that most commentators say that it means his reading of God’s revelations. It is in his recitation that Satan may add something. Ibn Jarīr describes this explanation as an exercise in giving special meaning to words.

این داستانی است که به «قصهٔ مرغان» یا «غرانیق» معروف است. این داستان از نظر نقل بسیار سست است. محدثان بر این باورند که هیچ‌یک از راویانی که بتوان آنان را ناقلانی دقیق و معتبر دانست، آن را روایت نکرده‌اند؛ و نیز هرگز با سلسلهٔ سندی پیوسته و موثق نقل نشده است. البزار می‌گوید: «ما نمی‌دانیم این حدیث هرگز با سلسلهٔ راویانی قابل ذکر و متصل به پیامبر ﷺ روایت شده باشد.» از نظر محتوا نیز با یکی از اصول بنیادین ایمان در تعارض است، یعنی عصمت پیامبر ﷺ و ناممکن بودن اینکه شیطان بتواند چیزی را در ابلاغ پیام او وارد کند. خاورشناسان و مخالفان اسلام این گزارش را گرفته، آن را پخش کرده و با اهمیت فراوان آراسته‌اند. حقیقت این است که این گزارشی دروغین است که در بحث و گفتگو تاب ایستادگی ندارد. در واقع، شایستهٔ آن نیست که حتی موضوع بحث قرار گیرد.

ما نجد بعض الأمثلة على ذلك في حياة النبي ﷺ وفي التاريخ الإسلامي تؤكد ذلك. ولذلك لا حاجة إلى ذلك النوع من التأويل غير المدعوم بدليل الذي نقله بعض العلماء.

We find some examples during the Prophet’s life and in Islamic history to confirm this. Thus there is no need for the sort of unsupported interpretation reported by some scholars.

یکی از این نمونه‌ها، ماجرای ابن ام مکتوم است، یکی از یاران فقیر و نابینای پیامبر ﷺ. او یک بار نزد پیامبر ﷺ آمد و بارها از او خواست که چیزی از آنچه خداوند به او آموخته بود، به او یاد دهد. پیامبر ﷺ در آن هنگام بسیار مشغول گفتگو با ولید بن مغیره و شماری از سران قریش بود و امید داشت که آنان اسلام را بپذیرند. ابن ام مکتوم از مشغولیت پیامبر ﷺ آگاه نبود، اما درخواست مکرر او باعث ناخشنودی پیامبر ﷺ شد و این ناخشنودی در چهره‌اش آشکار بود. این موضوع موجب توبیخ شدید خداوند از پیامبر ﷺ شد: {عبس و تولی، أن جاءه الأعمى، وما يدريك لعله يزكى، أو يذكر فتنفعه الذكرى، أما من استغنى، فأنت له تصدى، وما عليك ألا يزكى، وأما من جاءك يسعى، وهو يخشى، فأنت عنه تلهى، كلا إنها تذكرة، فمن شاء ذكره} [عبس: ۱-۱۲]. ترجمه: [او] ترش‌رویی کرد و روی گرداند، که آن نابینا نزدش آمد. و تو چه می‌دانی، شاید او پاکیزه شود، یا پند گیرد و پند به حالش سود بخشد. اما آن‌که خود را بی‌نیاز می‌داند، تو به او روی می‌آوری، با آنکه بر تو نیست اگر پاک نشود. و اما آن‌که با شتاب نزد تو آمد، و از خدا می‌ترسید، تو از او غافل می‌شوی. نه چنین است، این پندی است؛ پس هر که خواهد، از آن پند گیرد. [سوره عبس: ۱-۱۲]

One such example is that of the incident involving Ibn Umm Maktūm, a poor and blind Companion of the Prophet. He once went to the Prophet and asked him repeatedly to teach him something of what he had been taught by God. The Prophet was very busy speaking to al-Walīd ibn al-Mughīrah and a number of Quraysh notables, entertaining hopes that they might accept Islam. Ibn Umm Maktūm did not know that the Prophet was busy, but the Prophet was unhappy about his repeated request, and this was clear on his face. This was the subject of a strong reproach of the Prophet by God: “He frowned and turned away when the blind man came to him. How could you tell? He might have sought to purify himself. He might have been reminded and the reminder might have profited him. But to the one who considered himself self-sufficient you were all attention. Yet the fault would not be yours if he remained uncleansed. As to him who comes to you with zeal, and with a feeling o f fear in his heart, him you ignore. No indeed! This is an admonition. Let him who will, bear it in mind.” (80: 1-12)

بدین ترتیب، خداوند پیام را به مسیر درست خود بازگرداند و آن را بر معیار صحیح و ارزش‌های شایسته‌اش استوار نگه داشت. رفتار پیامبر ﷺ در این ماجرا نیز اصلاح شد. انگیزهٔ ایشان این بود که آن بزرگان قریش مسلمان شوند، زیرا این کار تضمین می‌کرد که شمار زیادی از پیروانشان نیز چنین کنند. اما خداوند به پیامبر ﷺ توضیح داد که حفظ ارزش‌های درست اسلامی در ابلاغ پیام به مردم، بسیار مهم‌تر از به دست آوردن چند تن از بزرگان برای این آرمان است. بدین‌سان، تلاش‌های شیطان برای منحرف کردن دعوت پیام از راه امیدهای پیامبر ﷺ بی‌اثر شد. خداوند پیام خود را روشن ساخت و مؤمنان آرامش یافتند.

ممکن است شور و اشتیاق نیز عاملی مهم برای دعوتگران پیام الهی در همه نسل‌ها باشد. آرزوی دیرینهٔ آنان برای گسترش و پیروزی این پیام ممکن است ایشان را برانگیزد که بکوشند افراد یا اشخاص تأثیرگذاری را به سوی خود جلب کنند، حتی اگر این کار مستلزم آن باشد که در آغاز از برخی الزامات چشم بپوشند که شاید به نظرشان اهمیت چندانی ندارد. ایشان حتی ممکن است بکوشند با برخی از این رفتارها کنار آیند تا مردم نسبت به پیام الهی موضعی خصمانه نگیرند.

Enthusiasm may also be an important factor with advocates of the divine message, in all generations. Their long cherished desire to see the message spread and triumph may encourage them to try to win over certain individuals or influential people, even if this requires them to initially overlook some requirements that they may think to be of no great importance. They may even try to accommodate some of these practices so that people do not adopt a hostile attitude to the divine message.

در تلاش خود برای دستیابی به موفقیت در راه هدفشان، ممکن است حتی فراتر بروند و وسایل و روش‌هایی را به کار گیرند که با معیارهای سختگیرانه اسلام یا با مسیر عمل آن ناسازگار است. آنان شتاب‌زدگی خود را به آنچه منافع اسلام می‌پندارند پیوند می‌دهند. اما منافع اسلام واقعاً تنها با پایبندی دقیق به شیوه و روش عملی‌ای که اسلام پذیرفته است تأمین می‌شود. نتایج آینده را تنها خداوند می‌داند.

In their keenness to achieve success for their cause, they may go even further and adopt means and methods that are inconsistent with the strict standards of Islam or with its line of action. They link their haste with what they consider to be the interests of Islam. But these are truly served only by strict adherence to the approach and method of action adopted by Islam. Future results are known only to God.

بنابراین، دعوتگران اسلام نباید خود را با چنین نتایجی مشغول کنند، زیرا مسئول آنها نیستند. وظیفهٔ ایشان آن است که از روش صحیح اسلامی و خط مشی روشن پیروی کنند. نتایج را باید به خداوند واگذارند، با این یقین که آن نتایج جز نیک نخواهد بود و به مصالح دین او خدمت خواهد کرد.

Hence, the advocates of Islam must not concern themselves with such results, as they are not accountable for them. Their duty is to follow the proper Islamic approach and clear line of action. They must leave the results to be determined by God, knowing that they can only be good and serve the interests of His cause.

این آیات قرآنی برای داعیان اسلام هشداری فراهم می‌آورند و روشن می‌سازند که شیطان خواهد کوشید از امیدهای شتاب‌زده‌ی ایشان سوءاستفاده کند تا خود آن هدف را تضعیف نماید.

These Qur’ānic verses provide a warning for the advocates of Islam, making it clear that Satan will try to exploit their hasty hopes to undermine their very cause.