روایات مختلفی درباره‌ی گوش دادن جنّ‌ها به قرآن وجود دارد. یکی از آنها از عبدالله بن عباس نقل می‌کند که گفت: «رسول خدا ﷺ قرآن را بر جنّ‌ها نخواند و آنها را هم ندید. ماجرا این بود که پیامبر ﷺ همراه گروهی از یارانش به بازار عُکاظ رفت. جنّ‌ها پیش‌تر از رسیدن به آسمان و استراق سمع منع شده بودند و با شهاب‌ها هدف قرار می‌گرفتند.
There are a number of different reports about the jinn listening to the Qur’an. One quotes ‘Abdullah ibn ‘Abbas as saying: “God’s Messenger did not read the Qur’an to the jinn, nor did he see them. What took place was that the Prophet and a group of his Companions once went to the ‘Ukaz market place. The jinn had previously been barred from trying to reach heaven to eavesdrop and were struck by shooting stars.
آنان نزد قوم خود بازگشتند و آنچه را که رخ داده بود برایشان بازگو کردند. گفتند:
They went back to their people and told them what happened. They said:
«چیزی باید رخ داده باشد که شما را از آموختن خبری از آسمان بازداشته است. در سراسر زمین به جستجوی آگاهی بروید تا دریابید چه اتفاقی افتاده است.» آنان گروه‌گروه رفتند و در سراسر زمین، به شرق و غرب سفر کردند. گروهی که به تهامه رفت، در دره نخله، آنگاه که پیامبر ﷺ در راه عکاظ بود، به او نزدیک شد. او یارانش را در نماز صبح، یا نماز فجر، امامت می‌کرد. آنان به تلاوت قرآن او گوش دادند. چون تلاوتش پایان یافت، به یکدیگر گفتند: «این همان چیزی است که سبب شد شما از شنیدن خبر آسمانی بازداشته شوید.» آنان نزد قوم خود بازگشتند و گفتند: «ما سخنی شگفت شنیده‌ایم که به راه راست و خرد هدایت می‌کند و به آن ایمان آورده‌ایم. هرگز شریکی برای پروردگارمان قرار نخواهیم داد!» سپس خداوند سورۀ جن را درباره این رویداد بر پیامبر ﷺ فرو فرستاد. [روایت بخاری و مسلم.]
گزارشی دیگر می‌گوید که عبدالله بن مسعود، در پاسخ به این پرسش که آیا هیچ‌یک از یاران پیامبر ﷺ هنگام دیدار او با جنیان حضور داشته‌اند، چنین گفت: «هیچ‌یک از ما حضور نداشت. اما شبی با او بودیم که ناپدید شد. در همه‌جا، در دره‌ها و بر راه‌ها، او را جستیم، اما نیافتیم. برخی از ما گمان بردند که شاید او را ربوده‌اند یا حتی کشته‌اند. آن شب، بدترین شب ما بود. صبحگاهان دیدیم که از سوی حرا به سوی ما می‌آید. گفتیم: ای فرستادۀ خدا! ما تو را نیافتیم و در همه‌جا جستجو کردیم، اما پیدا نکردیم.»
‘Something must have happened to prevent you from learning anything from heaven. Go in pursuit of information throughout the earth to find out what has happened. They went in groups, travelling east and west throughout the earth. The group that went to Tihamah drew close to the Prophet when he was in the Nakhlah Valley, going to ‘Ukaz. He was leading his Companions in the Fajr, or Dawn, Prayer. They listened to him reciting the Qur’an. When he finished his recitation, they said to each other: ‘This is indeed what happened to cause you to be barred from learning news from on high.’ They went back to their people and told them: ‘ We have heard a wondrous discourse, giving guidance to what is sagacious, and we have come to believe in it. We shall never associate partners with our Lord! God then revealed the surah, The Jinn, to the Prophet speaking of this event.” [Related by al-Bukhari and Muslim.] Another report mentions that 'Abdullah ibn Mas'ud gave the following answer to the question about whether any of the Prophets Companions were present with him when he met the jinn: “None of us were present. However, we were with him one night when he went missing. We looked for him everywhere, in valleys and on the paths, but could not find him. Some of us thought that he might have been taken or even killed. That was our worst night. In the morning, we saw him coming to us from the direction of Hira’. We said: ‘Messenger of God! We missed you and looked for you everywhere but could not find you.
«ما شب بسیار بدی را گذراندیم.» او گفت: فرستاده‌ای از جنّ نزد من آمد، پس رفتم و قرآن را برای آنان خواندم. او ما را به آن مکان برد و آثار آنان و بقایای آتش‌هایی را که افروخته بودند به ما نشان داد. آنان از او غذا خواستند. او گفت: «هر استخوانی از حیوانی که به نام خدا ذبح شده باشد، برای شما پر از گوشت خواهد بود، و هر فضله‌ی حیوانات، خوراک سالم و مناسبی برای چهارپایان شما خواهد بود.» سپس پیامبر ﷺ به ما فرمود:
We had such a bad night.’ He said: A caller from the jinn came to me and so I went and read the Qur’an to them.’ He took us to the place and showed us their traces and the remains of the fires they lit. They asked him for food. He said: ‘Every bone of an animal slaughtered under God’s name will be in your hands full of meat; and all animal droppings will be wholesome feed for your animals.’ The Prophet then said to us:
«اس سے اپنی ذاتی گندگی صاف نہ کرو، کیونکہ یہ تمہارے بھائیوں کی خوراک ہے»۔ [مسلم نے روایت کیا۔] ابن مسعود سے منسوب ایک تیسری روایت بھی ہے، لیکن جو روایت ہم نے نقل کی ہے اس کا سلسلۂ سند زیادہ قابلِ اعتماد ہے۔ اس لیے ہم اس اور اس جیسی دیگر روایات کو چھوڑ دیں گے۔ ہماری نقل کردہ دو صحیح روایات ظاہری طور پر آپس میں متعارض دکھائی دیتی ہیں۔ ابن عباس کہتے ہیں کہ نبی ﷺ کو جنات کی موجودگی کا علم نہ تھا جب وہ آپ ﷺ کو قرآن پڑھتے ہوئے سن رہے تھے، جبکہ ابن مسعود کہتے ہیں کہ انہوں نے نبی ﷺ کو پکارا اور آپ ﷺ ان کے ساتھ گئے۔ البیہقی اس ظاہری تعارض کو یوں دور کرتے ہیں کہ دونوں روایات دو مختلف مواقع کے بارے میں ہیں، محض ایک ہی موقع کے بارے میں نہیں۔
‘Do not use these to wipe off your personal dirt, because they are food for your brethren’.” [Related by Muslim.] There is a third report also attributed to Ibn Mas'ud, but the chain of transmission of the one we have quoted makes it more reliable. We will, therefore, leave this and similar reports aside. The two authentic reports we have quoted seem to be mutually contradictory. Ibn 'Abbas says that the Prophet did not know of the jinn's presence when they listened to him reading the Qur’an, while Ibn Mas'ud says that they called upon the Prophet and he went with them. Al-Bayhaqi resolves this apparent contradiction by saying that the two reports speak of two different occasions, not just one.
یک روایت دیگر را ابن اسحاق در سیرهٔ زندگی‌نامهٔ پیامبر ﷺ آورده است. او می‌گوید: پس از وفات ابوطالب، عموی پیامبر ﷺ، قریش توانستند آزارهایی به او برسانند که هرگز در زمان حیات عمویش نمی‌توانستند. از این رو، پیامبر ﷺ به طائف رفت و از قبیلهٔ ثقیف، که قبیلهٔ بزرگ ساکن آنجا بود، درخواست یاری کرد. او تنها به آنجا رفت، با این امید که پاسخی مثبت بگیرد:
A different report is given by Ibn Ishaq in his biography of the Prophet. He says that after the death of Abu Talib, the Prophet’s uncle, the Quraysh were able to inflict more harm on him than they could ever do during his uncle’s lifetime. Therefore, the Prophet went to Taif, seeking support from the Thaqlf, the major tribe living there. He went there alone, hoping to gain a positive response:
یک بار در طائف، پیامبر ﷺ نزد بزرگان و سرشناسان آنجا رفت و پیام خود را برایشان توضیح داد... ده روز پیامبر ﷺ با یکی پس از دیگری از سران آنان سخن گفت. هیچ‌یک حتی یک کلمهٔ تشویق‌آمیز به او نگفت.
Once at la’if, the Prophet approached its leading personalities, explaining his message... For ten days the Prophet spoke to one of their chiefs after another. None gave him a word of encouragement.
بدترین پاسخ از سوی سه برادر، پسران عمرو بن عُمَیر، آمد. این سه برادر، عبد یالیل، مسعود و حبیب، رهبران شناختهشدهٔ طائف بودند. یکی از آنان با زنی قریشی ازدواج کرده بود و پیامبر ﷺ امید داشت که این پیوند به سود او باشد. اما در عمل، این سه مرد در رد دعوت پیامبر ﷺ بسیار گستاخانه رفتار کردند.
The worst response came from three brothers, the sons of ‘Amr ibn ‘Umayr. These three brothers, ‘Abd Yalll, Mas‘ud and Habib, were the recognized leaders of Ta’if. One of them was married to a Qurayshi woman and the Prophet hoped that this relationship would work in his favour. In the event the three men were extremely rude in their rejection of the Prophets approach.
نفر اول گفت: «اگر راست باشد که خدا تو را به پیامبری برگزیده، پرده‌های کعبه را پاره خواهم کرد.» نفر دوم گفت:
The first one said: “I would tear the robes off the Ka‘bah if it was true that God has chosen you as His Messenger.” The second said:
«آیا خدا جز تو کسی را برای پیامبری نیافته بود؟» نفر سوم گفت: «به خدا قسم، هرگز با تو سخن نخواهم گفت. اگر راست می‌گویی که فرستادهٔ خدا هستی، تو بزرگ‌تر از آنی که با تو سخن بگویم، و اگر دروغ می‌گویی، سزاوار پاسخ دادن نیستی.» پیامبر ﷺ از آن ترسید که خبر رد شدن ایشان، دشمنی قریش با اسلام را شدت بخشد، پس از بزرگان ثقیف خواست که رسالتش را منتشر نکنند. آنان حتی این درخواست را نیز نپذیرفتند.
“Has God found no one other than you to be His Messenger?” The third said: “By God, I will never speak to you. If it is true that you are Gods Messenger, you are too great for me to speak to you. If, on the other hand, you are lying, you are not worth answering.” Fearing that the news of their rejection would serve to intensify the Qurayshs hostility to Islam, the Prophet requested the Thaqif notables not to publicize his mission. They refused him even that.
بلکہ انہوں نے اپنے نوجوانوں اور غلاموں کا ایک گروہ اس کے پیچھے لگا دیا، جنہوں نے اس کا پیچھا کیا اور اس پر پتھر برسائے۔ جلد ہی اس کے پاؤں سے خون بہنے لگا اور وہ نہایت خستہ حالت میں تھا۔ زید نے اس کا دفاع کرنے اور پتھروں سے بچانے کی بھرپور کوشش کی۔ پھر نبی ﷺ ایک باغ میں پناہ لینے کے لیے گئے جو مکہ کے دو بھائیوں کی ملکیت تھا۔ وہ دونوں اپنے باغ میں موجود تھے، اور جب محمد ﷺ اندر داخل ہوئے تو انہوں نے انہیں دیکھ لیا۔ پہلے تو وہ خاموشی سے اسے دیکھتے رہے، مگر اس نے انہیں نہیں دیکھا۔
Instead they set on him a crowd of their teenagers and servants, who chased and stoned him. His feet were soon bleeding and he was in a very sorry state. Zayd tried hard to defend him and protect him from the stones. The Prophet then sought refuge in an orchard which belonged to two brothers from Makkah. They were in their orchard, and they saw Muhammad when he entered. At first they watched him quietly, but he did not see them.
هنگامی که پیامبر ﷺ نشست، این دعای بسیار پرشور و دلنشین را بر زبان آورد:
As the Prophet sat down, he said this highly emotional and touching prayer:
بارِ خدایا! تنها به تو از ناتوانیِ خود، از بی‌پشتیبانی‌ام و از خواری‌ای که بر من روا داشته می‌شود، شکایت می‌کنم.
To You, My Lord, I complain of my weakness, lack of support and the humiliation I am made to receive.
ای مهربان‌ترین و بخشنده‌ترین! تو پروردگار ناتوانانی و تو پروردگار من هستی. مرا به که واگذاری؟ به فرد بیگانه‌ای که با دشمنی با من روبه‌رو می‌شود؟ یا به دشمنی که او را بر من مسلط ساخته‌ای؟
Most compassionate and merciful! You are the Lord of the weak, and You are my Lord. To whom do You leave me? To a distant person who receives me with hostility? Or to an enemy to whom You have given power over me?
اگر تو از من ناراضی نباشی، برایم مهم نیست که با چه چیزی روبه‌رو شوم.
If You are not displeased with me, I do not care what I face.
اما اگر رحمت Your را داشته باشم، بسیار خشنودتر خواهم بود.
I would, however, be much happier with Your mercy.
أَعُوذُ بِنُورِ وَجْهِكَ الَّذِي أَشْرَقَتْ لَهُ الظُّلُمَاتُ، وَصَلَحَ عَلَيْهِ أَمْرُ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، مِنْ أَنْ يَنْزِلَ بِي غَضَبُكَ أَوْ يَحِلَّ عَلَيَّ سُخْطُكَ. لَكَ الْعُتْبَى حَتَّى تَرْضَى، وَلَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِكَ.
I seek refuge in the light of Your face by which all darkness is dispelled and both this life and the life to come are put on their right courses against incurring Your wrath or being the subject of Your anger. To You I submit, until I earn Your pleasure. Everything is powerless without Your support.
صاحبان آن باغ، چیزی جز عُتبه و شیبه، دو پسر ربیعه، نبودند که در میان قریش، جایگاهی بلند و محترم داشتند. هرچند این دو برادر با اسلام و با محمد ﷺ مخالف بودند، اما به حال او در آن وضعیت دشوار دلسوزی کردند. از این رو، غلامی از خود به نام عدّاس را فراخواندند و به او گفتند که خوشهای انگور را در بشقابی برای محمد ﷺ ببرد. عدّاس که مسیحی و اهل شهر نینوای عراق بود، از آنان اطاعت کرد.
The owners of the orchard were none other than 'Utbah and Shaybah, the two sons of Rabi'ah, who commanded positions of high esteem in the Quraysh. Although the two brothers were opposed to Islam and to Muhammad, they felt sorry for him in his unenviable plight. Therefore, they called a servant of theirs, named 'Addas, and told him to take a bunch of grapes on a plate to Muhammad. 'Addas, who was a Christian from the Iraqi town of Nineveh, complied.
هنگامی که پیامبر ﷺ انگور را برداشت، همان‌گونه که مسلمانان پیش از خوردن می‌گویند، فرمود: «به نام خدا». عدّاس شگفت‌زده گفت: «این چیزی است که هیچ‌کس در این نواحی نمی‌گوید.» وقتی عدّاس به پرسش پیامبر ﷺ درباره دینش و زادگاهش پاسخ داد، پیامبر ﷺ فرمود: «پس تو از همان سرزمینی هستی که یونسِ گرامی و پاک از آن است.» عدّاس که باز هم بیشتر شگفت‌زده شده بود، پرسید: «تو از کجا یونس را می‌شناسی؟ وقتی من از نینوا آمدم، حتی ده نفر هم چیزی درباره‌اش نمی‌دانستند.» پیامبر ﷺ فرمود: «او برادر من بود.»
As the Prophet took the grapes he said, as Muslims do before eating: ‘In the name of God.’ Surprised, 'Addas said: ‘This is something no one in these areas says.’ When 'Addas answered the Prophets question about his religion and place of origin, the Prophet commented: ‘Then you come from the same place as the noble, divine Jonah.’ Even more surprised, 'Addas asked: ‘How did you know about Jonah? When I left Nineveh, not even ten people knew anything about him.’ The Prophet said: ‘He was my brother.
«مانند من، او هم پیامبری بود.» سپس «عدّاس» سر، دستان و پاهای پیامبر ﷺ را از روی محبت و احترام صمیمانه بوسید. در حالی که آن دو تماشا می‌کردند، یکی از دو مالک باغ به برادرش گفت:
Like me, he was a prophet.’ 'Addas then kissed the Prophet’s head, hands and feet in a gesture of genuine love and respect. As they watched, one of the two owners of the orchard said to his brother:
«آن مرد قطعاً غلامِ شما را خراب کرده است.» وقتی عَدّاس به ایشان پیوست، از او پرسیدند که چرا اینگونه با احترام با محمد ﷺ رفتار می‌کند. او گفت: «روی زمین کسی بهتر از او نیست. او چیزی به من گفته است که جز یک پیامبر کسی آن را نمی‌داند.» به او گفتند: «ای عَدّاس، باید مراقب باشی. ممکن است بخواهد تو را به دینش درآورد، در حالی که دین تو از دین او بهتر است.»1
‘That man has certainly spoilt your slave.’ When 'Addas joined them they asked him the reason for his very respectful attitude to Muhammad. He said: ‘There can be no one on earth better than him. He has indeed told me something which no one but a Prophet would know.’ They said: ‘You should be careful, 'Addas. He may try to convert you while your religion is better than his.’1
ابن اسحاق می‌گوید: «هنگامی که پیامبر ﷺ از دریافت هرگونه پاسخ خوب در طائف ناامید شد، به مکه بازگشت. وقتی در نخله بود، در میانه شب به نماز ایستاد. در این هنگام گروهی از جن - به گفته‌ای که به من رسیده، هفت نفر از شهر نصیبین [در شمال سوریه] - از آنجا گذشتند و به قرائت قرآن او گوش دادند. هنگامی که نمازش را به پایان رساند، شتابان رفتند تا قوم خود را هشدار دهند. آنان به اسلام ایمان آوردند و خدا آنچه را رخ داده بود به پیامبر ﷺ خبر داد: {ما گروهی از جن را به سوی تو فرستادیم تا به قرآن گوش فرا دهند}.»
Continuing this report, Ibn Ishaq says: “When the Prophet despaired of receiving any good response in Ta’if, he returned to Makkah. When he was at Nakhlah, he stood up praying in the middle of the night. It was at this time that a group of the jinn - seven in number from the town of Nasibln [in northern Syria] as I was told - passed by and listened to him reading the Qur’an. When he finished his prayer, they left hurriedly to warn their people. They believed in Islam and God told the Prophet of what happened: “ We sent to you a group 0/jinn to listen to the Quran.
وقتی آن را شنیدند، به یکدیگر گفتند: «خاموش گوش دهید!» چون تلاوت پایان یافت، به سوی قوم خود بازگشتند تا آنان را بیم دهند. گفتند: «ای قوم ما! ما وحیی را شنیدیم که پس از موسی نازل شده و آنچه را پیش از آن بوده تصدیق می‌کند. به حق و به راهی راست هدایت می‌کند. ای قوم ما! دعوت خدا را پاسخ گویید و به او ایمان آورید. او گناهانتان را خواهد بخشید و شما را از عذابی دردناک رهایی خواهد داد.»
When they heard it, they said to one another, 'Listen in silence!" When the recitation ended, they returned to their people to warn them. Our people, ’ they said, *we have been listening to revelation bestowed from on high after Moses, confirming what came before it. It guides to the truth and to a straight path. Our people! Respond to God’s call and have faith in Him. He will forgive you your sins and deliver you from grievous suffering.” (46: 29-31)
او نے سورۃ الجن (سورۃ 72) بھی نازل کی۔» ابن کثیر اس آخری روایت پر یہ تبصرہ کرتے ہیں:
He also revealed Surah 72, The Jinn.” Ibn Kathir has the following comment to make on this last report:
«واقعه فی‌نفسه درست است، اما گفتن اینکه در آن شب رخ داده، جای تردید دارد. شنیدن قرآن توسط جن در روزهای آغازین بعثت اتفاق افتاده، چنان‌که حدیث ابن عباس که در بالا نقل شد به‌روشنی بر آن دلالت دارد. از سوی دیگر، سفر پیامبر ﷺ به طائف پس از درگذشت عمویش رخ داده، یک یا دو سال پیش از هجرتش به مدینه، چنان‌که ابن اسحاق و دیگران تأیید کرده‌اند.» اگر گزارش ابن اسحاق درست باشد و این رخداد در بازگشت پیامبر ﷺ از طائف روی داده باشد، آنگاه که از پاسخ متکبرانه بزرگان ثقیف آزرده شده بود و پس از آنکه با دعایی سوزان به درگاه خدا، پروردگار و سرپرستش، نیایش کرده بود، آنگاه بسیار شگفت‌انگیز است که خداوند آن جنیان را به سوی او فرستاده و او را از سخنانی که به قوم خود گفته بودند آگاه کرده باشد. افزون بر این، این امر نشانه‌های زیبایی از توجه و مراقبت خداوند به دست می‌دهد.
“The event itself is true, but to say that it took place on that night is questionable. The jinn's listening to the Qur’an occurred during the early days of prophethood, as clearly indicated in the above-quoted hadlth of Ibn 'Abbas. On the other hand, the Prophets trip to Ta’if occurred after his uncle’s death, one or two years before his migration to Madinah, as confirmed by Ibn Ishaq and others.” If Ibn Ishaq’s report is true and this incident took place when the Prophet was on his way back from Ta’if, hurt by the arrogant response of the Thaqif elders, and after he had expressed his passionate prayer appealing to God, his Lord and Protector, then it is most remarkable that God should have sent him those jinn and told him about what they said to their people. Moreover, it gives fine impressions of God’s care.
در هر زمان و مکانی که این واقعه رخ داده باشد، قطعاً خود آن و آنچه جنیان درباره‌ی قرآن و اسلام گفتند، بسیار مهم است. اکنون به بررسی شیوه‌ی ارائه‌ی آن در سوره می‌پردازیم.
At whichever time and place this event took place, it is certainly very significant in itself and in what the jinn had to say about the Qur’an and Islam. We will now discuss its presentation in the surah