خدا به فرشتگان گفت: «من بشری را از گِلی خشک‌شده و صدادار، از گِل سیاه و شکل‌یافته، می‌آفرینم. هنگامی که او را سامان دادم و از روح خود در او دمیدم، برای او سجده کنید.» (آیات ۲۸-۲۹) و آنچه خدا فرموده بود بی‌درنگ تحقق یافت، زیرا سخن او بیانگر اراده‌اش است و اراده‌اش همواره انجام میشود. ما نمی‌توانیم درباره چگونگی آمیختن دَمِ روح ابدیِ خدا با گِلی که حیاتی محدود دارد پرسش کنیم. چنین بحث‌هایی چیزی جز بازیِ بیهوده نیست. این در واقع بازیِ کودکانه با خِرَد خود انسان است. ذهن بشر را از قلمرو خودش بیرون می‌راند، قلمرویی که در آن می‌تواند توانایی‌های ادراک، تأمل و فهم خود را به کار گیرد. همه مناقشاتی که پیرامون این موضوع، در گذشته و اکنون، برانگیخته شده، نادانی از ماهیت ذهن انسان، ویژگی‌ها و محدودیت‌های آن را آشکار می‌سازد. این مناقشات صرفاً ذهن بشر را وادار می‌کنند تا کار خدا را با معیارهای بشری بسنجد. این مقدمه‌ای کاملاً نادرست است.
God said to the angels: “I am creating a human being out of sounding clay, out of black mud moulded into shape. When I have fashioned him and breathed of My spirit into him, fall down in prostration before him.” (Verses 28-29) And what God said immediately took effect, for His word expresses His will, and His will is always done. We cannot question how the breath of God’s eternal spirit mixed with the clay that has limited life. Such arguments are no more than idle play. It is indeed a child’s play with man’s intellect itself. It forces the human mind out of its own realm in which it may exercise its powers of perception, reflection and comprehension. All the controversy that has been raised over this issue, past and present, betrays ignorance of the nature of the human mind, its characteristics and limitations. It simply forces the human mind to try to measure God’s work by human standards. It is an altogether wrong premise.
خداوند تنها می‌فرماید که این امر واقع شده است، بیآنکه بگوید چگونه. از این رو، خود این واقعه حقیقتی است که ذهن انسان نمیتواند آن را انکار کند. با این همه، ذهن با هیچ تفسیری که خود بسازد نمیتواند آن را اثبات کند، جز با پذیرفتن آنچه خداوند فرموده است. انسان موجودی حادث است و به همین سبب نمیتواند درباره‌ی ازلی قضاوت کند، یا درباره‌ی چگونگی آفرینش ازلی. هنگامی که ذهن انسان این نکته را می‌پذیرد، دیگر نیروی خود را در بحث‌های بیهوده هدر نمی‌دهد.
God simply says that this has happened without saying how. Hence, the event itself is a fact that the human mind cannot deny. Yet it cannot prove it by any interpretation it invents, other than accepting what God has said. Man is a creature with a beginning, and as such, he cannot judge what is eternal, or how the eternal creates. When the human mind accepts this point, it stops expending its power in futile argument.
بعد از آنکه خداوند به فرشتگان فرمان داد تا در برابر آدم سجده کنند، چه روی داد؟ «پس فرشتگان همگی سجده کردند.» (آیه ۳۰) این ویژگیِ این بخش از آفرینش خداوند، یعنی فرشتگان است. آنان هر فرمانی که از سوی خداوند باشد، بی‌چون‌وچرا و بی‌درنگ اطاعت می‌کنند. با این حال، همزمان با آن، چیز دیگری نیز رخ داد: «جز ابلیس که از سجده‌کنندگان نبود، سر باز زد.» (آیه ۳۱)
What happened after God issued His order to the angels to prostrate themselves before Adam? “Thereupon, the angels, one and all, prostrated themselves.” (Verse 30) That is in the nature of this aspect of God’s creation, the angels. They obey God’s orders whatever they are, without argument or delay. However, something else also took place at the same time: “Not so Iblīs, who refused to be among those who prostrated themselves.” (Verse 31)
ابلیس به نوعی از آفرینش تعلق دارد که جدا از فرشتگان است. او از آتش آفریده شده، در حالی که آنان از نور آفریده شده‌اند. فرشتگان هرگز از خداوند نافرمانی نمی‌کنند، هر فرمانی که او بدهد. اما ابلیس از خداوند سرپیچی کرد و فرمان او را نپذیرفت.
Iblīs belongs to a different type of creation, separate from the angels. He is created out of fire while they are created out of light. They do not disobey God, whatever His command may be. He, on the other hand, disobeyed God, rejecting His command.
پس قطعاً او از فرشتگان نیست و هرگز نبوده است. آنچه در اینجا با آن روبه‌رو هستیم، نوعی استثنا است که در متن عربی با قاطعیت بیشتری بیان شده و در دانش زبان‌شناسی عربی «استثنای بی‌پیامد» نامیده میشود. در عربی میتوان گفت: «خانوادهٔ جونز آمدند جز احمد»، هنگامی که می‌دانی احمد از خاندان جونز نیست، بلکه همواره با آنان است. اکنون که این فرمان به فرشتگان داده شده، چگونه می‌تواند شامل ابلیس شود؟ اینکه همان فرمان به ابلیس نیز داده شده، به‌روشنی در سورهٔ ۷، الأعراف آمده است. آنجا در آیه‌ای دیگر، هنگامی که خداوند از او می‌پرسد: «چه چیز تو را از سجده کردن بازداشت، آنگاه که به تو فرمان دادم؟» (۷: ۱۲) این، دلیلی روشن است که به ابلیس نیز همان فرمان داده شده بود. او اگر در آن هنگام با فرشتگان بود، ممکن بود در فرمانی که به فرشتگان داده شد گنجانده شود، یا شاید فرمانی جداگانه به او داده شده بود. با این حال، در اینجا از آن یاد نشده و این نشان میدهد که او در جایگاهی بسیار فروتر از فرشتگان است. افزون بر این، متون موجود و رفتار خود شیطان همگی نشان می‌دهند که او از فرشتگان نبوده است.
For certain, then, he is not, and never was, one of the angels. That we have here a form of exception, more strongly pronounced in the Arabic text, refers to what is called in Arabic linguistics ‘inconsequential exception’. It is acceptable to say in Arabic: “The Joneses have come except for Ahmad”, when you know that Ahmad does not belong to the Jones family, but is always with them. Now since the order stated here has been issued to the angels, how could it apply to Iblīs? That the same order was issued to Iblīs is clearly stated in Sūrah 7, The Heights. There the order to Iblīs is mentioned in a later verse, when God questions him: “What has prevented you from prostrating yourself when I commanded you?” (7: 12) This is clear proof that Iblīs was given the same order. He might have been included in the order given to the angels, if he was with them at the time, or perhaps a separate order was issued to him. However, this is not mentioned here and this shows that he is of a far lesser position than the angels. Furthermore, the texts we have, and Satan’s own behaviour, all demonstrate that he was not one of the angels.
لازم است یادآوری شود که ما در اینجا با اموری سروکار داریم که به عالمی دیگر تعلق دارند، و نمی‌توانیم ماهیت آنها یا چگونگی وقوعشان را درک کنیم، مگر در چارچوب معنای متون موجود نزد ما. عقل انسانی و خیال او در این میان هیچ نقشی ندارند.
It should be also mentioned that we are dealing here with matters that belong to a different realm, and that we cannot fathom their nature or how they took place, except within the meaning of the texts we have. Neither human reason nor imagination has any role to play here.
«خداوند فرمود: ‹ای ابلیس! چرا در میان کسانی که سجده کردند، نیستی؟› [ابلیس] پاسخ داد: من آن نیستم که برای انسانی که از گِل خشکیده‌ای که از لجنِ سیاه شکل داده شده آفریده‌ای، سجده کنم.›» (آیات ۳۲-۳۳) بدین‌سان سرشت این موجود، که از آتش بادهای سوزان آفریده شده، آشکار گردید. میبینیم که تکبر، خودبزرگ‌بینی و نافرمانی جزو سرشت اوست. ابلیس از گِل و لجن سخن می‌گوید، اما از روح بلندی که با آن گِل به‌گونه‌ای جدایی‌ناپذیر آمیخته است، یاد نمی‌کند. او با گستاخی اعلام میکند که موجودی بزرگ چون او نمیتواند برای انسانی که خداوند از لجنِ سیاهِ شکل‌یافته آفریده، سجده کند.
“God said: ‘Iblīs! What is your reason for not being among those who have prostrated themselves?’ [Iblīs] replied: I am not one to prostrate myself to a human being whom You have created out of sounding clay, out of mud moulded into shape.’“ (Verses 32-33) Thus the nature of this creature, who was created out of the fire of scorching winds, has surfaced. We see that arrogance, conceit and disobedience are part of his nature. Iblīs mentions the clay and mud, but does not mention the sublime spirit that mixes irrevocably with that mud. In his insolence he declares that a great creature like him could not prostrate himself to a human being whom God has created out of mud moulded into shape.
چنین رویکردی به پیامد طبیعی خود میانجامد: «خدا فرمود: "پس از اینجا بیرون رو، که تو ملعونی و لعنت تا روز قیامت بر تو خواهد بود."» (آیات ۳۴-۳۵)
Such an attitude leads to its natural consequence: “God said: ‘Then get out of here, for you are accursed, and the curse shall be on you till the Day of judgement.’“ (Verses 34-35)
این پاداشی عادلانه برای نافرمانی و سرکشی است.
This is a just reward for disobedience and rebellion.
در این مرحله، ویژگی‌های شیطانی او بهطور کامل آشکار میشود. میبینیم که چگونه کینه‌ها را در دل می‌پروراند و چگونه نقشه می‌کشد تا شر را گسترش دهد: «گفت: پروردگارا، مرا تا روزی که [مردگان] برانگیخته می‌شوند مهلت ده. [خداوند] فرمود: تو از مهلت‌یافتگانی تا روز وقت معلوم.» (آیات ۳۶-۳۸) او مهلت می‌خواهد تا روز قیامت، اما نه برای آنکه فرصتی برای توبه از گناهی که در حضور خداوند متعال مرتکب شده به دست آورد. او نمی‌خواهد تا روز قیامت از مرگ در امان بماند تا گناهش را جبران کند، بلکه می‌خواهد از آدم و فرزندانش انتقام بگیرد. او به سبب رانده شدن و لعنتی که بر او وارد شده، از بنی‌آدم کینه به دل دارد. بنابراین، به‌جای آنکه بپذیرد که رانده شدنش نتیجه گستاخی گناه‌آلود خودش بوده، آدم را مقصر رانده شدن خویش می‌داند.
At this point, his evil characteristics come out in full force. We see how he nurses his grudges and how he plans to spread evil: “He said: My Lord, grant me a respite till the Day when all shall be resurrected.’ [God] said: ‘You are among those who are granted respite till the Day of the appointed time.’“ (Verses 36-38) He requests respite to the Day of Judgement, but not to have the opportunity to repent of his sin which he has committed in the presence of God Almighty. It is not to atone for his sin that he wants to be spared death until the Day of Judgement, but rather to exact revenge on Adam and his offspring. He is avenging himself against mankind for his expulsion and the curse that he has incurred. He thus blames Adam for his expulsion, instead of acknowledging that it was the result of his own sinful insolence.
«[ابلیس] گفت: "پروردگارا، چون مرا گمراه کردی، من نیز آنان را در زمین فریبنده خواهم نمود و همگی را جز بندگان مخلص تو گمراه خواهم کرد."» (آیات ۳۹ و ۴۰)
خود ابلیس است که میدان نبرد را برگزیده، و آن زمین است. «من نیز آنان را در زمین فریبنده خواهم نمود.» (آیه ۳۹) او همچنین بیان میکند که چه چیزی را سلاح خود خواهد ساخت. او به سادگی بشر را با زیبا جلوه دادن آنچه زشت است وسوسه میکند، به گونهای که برای انجام آن ترغیب شوند.
“[Iblīs] said: ‘My Lord, since You have let me fall in error, I shall make [evil] seem fair to them on earth, and I shall most certainly beguile them all into grievous error, except for those of them who are truly Your faithful servants.’“ (Verses 39-40) It is Iblīs himself who has chosen the battleground, which is the earth. “I shall make evil seem fair to them on earth.” (Verse 39) He also states what he will use for a weapon. He will simply tempt mankind by making what is foul appear to be fair, so that they are tempted to do it.
در واقع هیچ انسانی به کارهای زشت دست نمی‌زند مگر آنکه این کارها به واسطه نیرنگی که شیطان به کار می‌بندد، در نظرش نیکو جلوه کنند. بدین ترتیب او این کارهای زشت را در قالبی می‌بیند که با آنچه واقعاً هستند متفاوت است. از این رو مردم باید همواره ابزاری را که شیطان به کار میگیرد به یاد داشته باشند. اگر چیزی را جذاب یابند و وسوسه شوند، باید مطمئن شوند که مبادا شیطان آن را چنین جلوه داده باشد. پناهگاه درست آن است که پیوند خود با پروردگارشان را با پرستش او آن‌گونه که شایسته است، همواره در حالت تنظیم دقیق نگه دارند. حتی بنا به گفته خود شیطان، او بر بندگان مؤمن خداوند تسلطی ندارد: { قَالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ * إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ } (ص: ۸۲-۸۳)؛ «گفت: پس به عزت تو سوگند که همه آنان را گمراه خواهم کرد، مگر بندگان مخلص تو از ایشان را.» خداوند از میان بندگان خود کسانی را برمی‌گزیند که خویشتن را از هر شر پاک می‌کنند و تنها او را می‌پرستند، گویی او را می‌بینند. شیطان بر چنین کسانی هیچ سلطه‌ای ندارد.
In fact, no human being resorts to foul things unless these seem fair to him by some trick perpetrated by Satan. Thus he sees such foul things in a guise which is different from what they truly are. Hence people should always remember the weapon which Satan uses. If they find something attractive and are tempted, they should make sure lest it has been made to appear so by Satan. Proper refuge is to ensure that their link with their Lord is kept in fine tuning by worshipping Him as He should be worshipped. Even according to his own statement, Satan has no power over God’s faithful servants: “I shall most certainly beguile them all into grievous error, except for those of them who are truly Your faithful servants.” (Verses 39-40) God chooses from among His servants those who purge themselves of all evil and worship Him alone, as though they see Him. It is over such people that Satan holds no sway.
شیطان می‌داند که این شرطی که خودش گفته است، شرطی است که نمیتواند آن را تغییر دهد، زیرا بخشی از قوانینی است که بر سرشت انسان حاکم است. از این‌رو، پاسخ به سخن شیطان این است: «فرمود: این راهی است راست و استوار نزد من. تو را بر بندگانم هیچ تسلطی نیست، مگر بر کسانی که گمراه شده‌اند و از تو پیروی می‌کنند.» (آیات ۴۱ و ۴۲)
این، همان روشی است که خواست خداوند آن را به‌عنوان داور نهایی در امر هدایت و گمراهی مقرر کرده است. «تو را بر بندگانم هیچ تسلطی نیست.» (آیه ۴۲) آنان در برابر نیرنگ‌ها و دسیسه‌های تو مصون‌اند، زیرا تمام راه‌های ورود به ذهن و دل خود را بسته‌اند. همواره به خداوند چشم دوخته‌اند تا هدایتشان کند، و به سبب سرشت خود که آن را از هر گناهی پاک کرده‌اند، می‌دانند چه چیزی خشنودی او را در پی دارد. تسلط شیطان تنها بر «کسانی» است که «پیروی» او را برمی‌گزینند، زیرا در گمراهی بوده و بسیار دور شده‌اند. کسانی که خود را وقف خداوند کرده‌اند، از هدایت او بی‌بهره نخواهند ماند.
Satan knows that this condition which he himself has stated is one which he cannot change because it is part of the laws governing human nature. Hence, the reply to Satan’s words: “Said He: This is, with Me, a straight way. You shall have no power over My servants, except for those who, having fallen into error, choose to follow you.’“ (Verses 4142) This is the way established by the will of God as a final arbiter with regard to guidance and going astray. “You shall have no power over My servants.” (Verse 42) They are immune to your devices and schemes, as they close all entry points to their minds and hearts. They always look to God for guidance, and they know what pleases Him by their nature which they purge of all sin. Satan has power only over ‘those who choose to follow’ him, as they have been in error, going far astray. Those who dedicate themselves to God will not be left without guidance.
نتیجه نیز روشن است. در آغاز آن بیان شده است: «و بی‌گمان جهنم وعده‌گاه همه ایشان است. آن را هفت دروازه است، و هر دروازه‌ای را از ایشان بخشی معین است.» (آیات ۴۳-۴۴) گمراهان نیز گروه‌های گوناگون‌اند. هر دروازه‌ی جهنم بخشی از آنان را خواهد داشت، بسته به ماهیت اعمالشان.
The outcome is also clear. It is stated right at the beginning: “For all such, hell is the promised destiny. It has seven gates, with each gate having its allotted share of them.” (Verses 43-44) For those who go astray are of different categories. Each gate to hell will have its portion from among them, according to the nature of their deeds.
این صحنه‌ی آغاز زندگی انسان را به پایان می‌برد و تأکید بسیاری بر درسی دارد که باید از آن آموخت. این صحنه بیان میکند که شیطان چگونه به جان انسان راه می‌یابد و می‌کوشد تا بر والایی روحی که در انسان دمیده شده، با ویژگی‌های خاکی سرشت او چیره شود. کسانی که پیوندهای خود را با خدا حفظ می‌کنند و ویژگی‌های روحانی خویش را برجسته می‌سازند، از شیطان هیچ ترسی نخواهند داشت.
This ends the scene of the beginning of human life, putting great emphasis on the lesson to be learnt. It tells how Satan finds his way into the human soul, trying to overpower the sublimity of the spirit breathed into man with the characteristics of his clay origin. Those who maintain their links with God, emphasizing their spirit characteristics will have nothing to fear from Satan.
سرنوشت مؤمنانی که از حق پیروی می‌کنند نیز در اینجا ترسیم شده است: «پرهیزگاران در میان باغ‌ها و چشمه‌ها خواهند بود. [و با این درود پذیرفته می‌شوند]:
The destiny of the believers who follow the truth is also outlined here: “The God- fearing shall dwell amidst gardens and fountains. [They are received with the greeting]:
«ادْخُلُوهَا بِسَلَامٍ آمِنِينَ». وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِم مِّنْ غِلٍّ إِخْوَانًا عَلَىٰ سُرُرٍ مُّتَقَابِلِينَ. لَا يَمَسُّهُمْ فِيهَا نَصَبٌ وَمَا هُم مِّنْهَا بِمُخْرَجِينَ» (الحجر: ۴۵-۴۸)
‘Enter here in peace and security.’ We shall have removed from their hearts any lurking feelings of malice, [and they shall rest] as brothers, facing one another, on couches. No weariness shall ever touch them there, nor shall they ever be made to depart.” (Verses 45-48)
پرهیزگاران کسانی هستند که همواره در حالت هوشیاری به سر می‌برند و می‌کوشند از آنچه خداوند را ناخشنود می‌سازد یا خشم او را برمی‌انگیزد، دوری کنند. میتوان گفت که «چشمه‌سارها» که در اینجا ذکر شده‌اند، با دروازه‌های جهنم مطابقت دارند. این افراد با «آرامش و امنیت» وارد بهشت می‌شوند و این با ترس و وحشتی که کسانی که به جهنم میروند احساس می‌کنند، در تضاد است. «کینه» و احساسات بد از دل‌های آنان زدوده میشود، و این با کینه‌ای که شیطان همواره نسبت به انسان‌ها در دل دارد، در تضاد است. کارهای نیک آنان در این زندگی با امنیت یافتن‌شان و رهایی از هرگونه احساس خستگی و درماندگی پاداش داده میشود.
The God-fearing are those who are on the alert, trying always to avoid what displeases God or incurs His anger. It may be said that the ‘fountains’ mentioned here correspond to the gates of hell. These people enter heaven ‘in peace and security’ which contrast with the fear and panic felt by those who go to hell. ‘Malice’ and ill feelings are removed from their hearts, which contrasts with the grudge that Satan always feels against human beings. Their good labours in this life are rewarded by their being secure, free from all feelings of tiredness and weariness.