آشکار است که بقیهٔ این سوره همزمان با آغاز آن نازل نشده، بلکه در تاریخی بعدتر نازل شده است. این بخش به وضعیتی خاص و به رویدادهای بعدی در زندگی پیامبر ﷺ اشاره دارد؛ پس از آنکه ایشان مأمور شد پیام خود را ابلاغ کند و آشکارا عبادت کند، و پس از آنکه با مخالفت کافران روبه‌رو شد. این مطلب در بخشی از سوره که با این آیه آغاز میشود آشکار است: «آیا دیدی آن کسی را که بندهٔ خدا را از نماز بازمی‌دارد؟» (آیات ۹ و ۱۰). با این حال، میان همهٔ بخش‌های این سوره هماهنگی کامل وجود دارد. وقایعی که پس از بخش آغازین سوره بیان میشود نیز به ترتیبی کامل چیده شده‌اند.
It is self evident that the rest of the sūrah was not revealed at the same time as its opening but at a later date. It refers to a certain situation and later events in the Prophet’s life, after he was instructed to convey his message and offer his worship in public, and after he was met with opposition by the unbelievers. This is indicated in the part of the sūrah which begins: “Look at the one who tries to prevent a servant of God from praying!” (Verses 9-10) Yet there is perfect harmony between all parts of the sūrah. The facts it relates after the opening part are also arranged in a perfect order.
این دو عامل این سورہ را ایک کاملاً هماهنگ واحد می‌سازند۔
These two factors make the sūrah one perfectly harmonious unit.
بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ ... خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ عَلَقٍ
Read in the name of your Lord who has created — created man out of a germ-cell.
بخوان! و پروردگارت گرامیترین است، همان که با قلم آموخت، به انسان آنچه را نمیدانست آموخت. (آیات ۱ تا ۵)
Read — for your Lord is the most Bountiful One, who has taught the use of the pen, taught man what he did not know. (Verses 1-5)
این نخستین سوره‌ی قرآن است، از این رو با نام خدا آغاز میشود. این سوره به پیامبر خدا ﷺ در همان لحظه‌ی نخست پیوند پربرکتش با جامعه‌ی برتر و پیش از برداشتن نخستین گام در راه پیامی که برای ابلاغ آن برگزیده شده بود، فرمان می‌دهد که به نام خدا بخواند: «بخوان به نام پروردگارت». نخستین صفتی از صفات خدا که این سوره یاد میکند، صفت آفرینش و آغازگری است: «... پروردگارت که آفرید».
سپس به‌طور ویژه از آفرینش انسان و سرچشمه‌ی او سخن میگوید: «انسان را از خونی بسته آفرید». انسان از قطره‌ی خون خشکیده‌ای آفریده شده است که در رحم جای می‌گیرد؛ ماده‌ای فروتن و ساده. این امر همچنان که قدرت آفریدگار را نشان می‌دهد، لطف و رحمت او را نیز بازمی‌تاباند. از لطف اوست که این نطفه را به مقام انسانی‌ای ارتقا داده که می‌تواند آموزش ببیند و بیاموزد.
This is the first sūrah of the Qur’ān, so it starts with the name of God. It instructs God’s Messenger right at the very first moment of his blessed contact with the Supreme society and before taking his very first step along the way of the message he was chosen to deliver, to read in the name of God, ‘Read in the name of your Lord.’ The first attribute of God’s it mentions is that of creation and initiation: ... your Lord who has created.’ Then it speaks in particular of the creation of man and his origin: ‘created man out of a germ-cell.’ He is created from a dried drop of blood which is implanted in the womb: a humble and unsophisticated substance. This reflects the grace and mercy of the Creator as much as it reflects His power. It is out of His grace that He has elevated this germ-cell to the rank of man who can be taught and who can learn:
«بخوان! که پروردگارت گرامیترین است، همان که با قلم آموخت، به انسان آنچه را نمیدانست آموخت.» فاصلهٔ میان آغاز و پایان بسیار زیاد است. اما خداوند در توانایی و بخشندگیاش بیکران است؛ از این رو این دگرگونی بسیار شگفتانگیز پدید آمده است.
‘Read! For your Lord is the most Bountiful One, who has taught the use of the pen, taught man what he did not know.’ The gulf between the origin and the outcome is very wide indeed. But God is limitless in His ability and generosity; hence this extremely wonderful change.
در اینجا نیز این حقیقت آشکار میشود که انسان توسط خالق آموزش داده شده است. قلم همواره گستردەترین وسیلهٔ یادگیری بوده و همیشه بیشترین تأثیر را بر زندگی انسان داشته است. این واقعیت در زمان نزول وحی به اندازهٔ امروز روشن نبود. اما خداوند ارزش قلم را می‌داند؛ از این رو، در آغاز این پیام نهایی او به بشریت، یعنی در نخستین سورهٔ قرآن، به قلم اشاره شده است. با این حال، فرستادهٔ خدا ﷺ که مأمور رساندن این پیام بود، نمی‌توانست بنویسد. اگر قرآن تألیف خود او بود، در همان لحظهٔ نخست بر این واقعیت تأکید نمی‌کرد. اما قرآن پیامی است که خداوند نازل کرده است.
Here also emerges the fact of man’s teaching by the Creator. The pen has always been the most widespread means of learning and it has always had the most far- reaching impact on man’s life. This fact was not as clear at the time of revelation as it is now. But God knows the value of the pen; hence, this reference to the pen at the beginning of this His final message to humanity, in the first sūrah of the Qur’ān. Yet God’s Messenger charged with the delivery of this message could not write. Had the Qur’ān been his own composition, he would not have stressed this fact at the first moment. But the Qur’ān is a message God has revealed.
سپس این سوره سرچشمه دانش را بیان میکند که خداست. انسان تمام دانش خود را، چه گذشته، چه حال و چه آینده، از اوست. هر رازی که درباره‌ی این جهان، زندگی و خود انسان بر او آشکار شود، از اوست فرا می‌گیرد.
The sūrah then states the source of learning, which is God. From Him man receives all his knowledge, past, present and future. From Him man learns any secret revealed to him about this universe, life and himself.
این یک بند که در نخستین لحظهٔ آغاز پیام اسلامی نازل شد، مبنای جامع ایمان و مفاهیم آن را بیان میکند. هر چیز به نام او آغاز میشود، به نام او انجام می‌گیرد و به نام او حرکت میکند. او آفریننده، پدیدآورنده و آموزگار است. هر آنچه انسان می‌آموزد و هر تجربه و دانشی که به دست می‌آورد، در اصل از خداوند است. او آنچه را انسان نمیدانست به او آموخته است. پیامبر ﷺ این حقیقت بنیادین قرآنی را شناخت. این حقیقت تا پایان عمر، احساسات، آموزه‌ها و رفتار او را هدایت کرد، زیرا این حقیقت اصلی ایمان است.
This single paragraph revealed at the very first moment of the Islamic message states the comprehensive basis of faith and its concepts. Everything starts, works and moves in His name. He is the One who creates, originates and teaches. Whatever man learns and whatever experience and knowledge he acquires come originally from God. He has taught man what he did not know. The Prophet recognized this basic Qur’ānic fact. It governed his feelings, teachings and practices for the rest of his life because it is the principal fact of faith.
امام ابن قیم الجوزیه این‌گونه خلاصه میکند تعلیم پیامبر ﷺ را درباره ذکر خدا:
Imām Ibn Qayyim al-Jawziyyah summarizes the Prophet’s teaching concerning remembrance of God:
پیامبر ﷺ کامل‌ترین انسان از نظر یاد خداوند بود. در حقیقت، هرچه بر زبان ایشان جاری می‌شد در راستای همین یاد خدا بود. دستورها و نهی‌هایش، قانون‌گذاری‌اش، آنچه درباره پروردگار و صفات او آموزش می‌داد، داوری‌ها، کردار، وعده‌ها و هشدارهایش، همه بخشی از این یاد خدا بودند. همچنین ستایش و تسبیح خداوند، دعاها، احساس ترس و امید او و حتی سکوتش نیز چنین بودند. او در همه اوقات و در هر حالتی به یاد خدا بود. ستایش خداوند جزئی از سرشت او بود، گویی با هر نفسی که می‌کشید او را می‌ستود. در حقیقت او خداوند را هنگام ایستادن، نشستن یا تکیه دادن، و هنگام راه رفتن، سوار شدن، جابه‌جا شدن، در خانه یا در سفر ستایش میکرد.
The Prophet was the most perfect man with regard to his remembrance of God. Indeed whatever he spoke was in the line of such remembrance. His commands, prohibitions, legislation, what he taught about the Lord and His attributes, judgements, actions, promises and threats were all part of this remembrance. o were his praise and glorification of God, prayers, his feelings of fear and hope and even his silence. He was conscious of God at all times and in every state. His praise of God was part of his very nature as if he praised Him with every breath. Indeed he praised Him as he stood up, sat or reclined and when walking, riding, moving, at home or travelling.
هنگامی که از خواب برمی‌خاست، میگفت: «ستایش از آنِ خدایی است که پس از آنکه ما را میرانده بود، به ما زندگی بخشید و بازگشت [همه] به سوی اوست.» [به روایت البخاری.]
عایشه گفت که پیامبر ﷺ هنگامی که در شب برای نماز بیدار می‌شد، میفرمود: «خدا بزرگ است» و آن را ده بار تکرار میکرد. سپس ده بار میگفت: «معبودی جز خدا نیست» و دعا میکرد: «پروردگارا، از تنگنای این دنیا و روز قیامت به تو پناه میبرم»، و این را نیز ده بار تکرار میکرد. آنگاه به نماز آغاز میکرد.
عایشه همچنین گفت که هنگامی که پیامبر ﷺ در شب برای عبادت بیدار می‌شد، میفرمود: «معبودی جز تو نیست، پروردگارا. ستایش تو راست. از تو آمرزش گناهانم را میخواهم و به رحمتت پناه میبرم. پروردگارا، دانشم را بیفزای و پس از آنکه مرا هدایت کرده‌ای، دلم را به گمراهی مکشان. از جانب خود رحمتی بر من ارزانی دار، که تو بسیار بخشنده‌ای.» [هر دو حدیث به روایت ابوداوود.]
پیامبر ﷺ همچنین به ما آموخته است که هر کس شب برخیزد و بگوید: «معبودی جز خدای یگانه نیست؛ شریکی ندارد؛ فرمانروایی از آنِ اوست و ستایش نیز از آنِ اوست؛ بر هر چیزی تواناست؛ منزه است خدا که بی‌پایان در بزرگی است؛ معبودی جز خدا نیست؛ خدا بزرگ است؛ هیچ نیرو و توانی جز به اذن او نیست؛ او بزرگ و والاست»، و پس از آن بگوید: «پروردگارا، مرا بیامرز» یا هر دعای دیگری، دعایش مستجاب میشود. و اگر وضو بگیرد و نماز بگزارد، نمازش پذیرفته خواهد بود. [به روایت البخاری.]
رسول خدا ﷺ یک بار شب را در خانه ابن عباس گذراند. ابن عباس گزارش داد که پیامبر ﷺ هنگامی که بیدار شد، دستانش را به سوی آسمان بلند کرد و ده آیه پایانی سوره آل عمران را خواند، سپس فرمود: «پروردگارا، ستایش تو راست. تو نور آسمان‌ها و زمین و هر آنچه در آنهاست، هستی. ستایش تو راست، ای پروردگار حق. وعده تو راست است، سخن تو راست است، دیدار تو راست است، بهشت راست است، دوزخ راست است، پیامبران راست‌اند و قیامت راست است.» خود را به تو تسلیم میکنم، به تو ایمان دارم و بر تو تکیه میکنم. به سوی تو بازمی‌گردم. هر ستیزی که داشته باشم، برای تو است. داوری را از تو میخواهم. تمام گناهانم را ببخش، چه گذشته و چه آینده، چه آشکار و چه نهان. تو پروردگار منی و خدایی جز تو نیست. هیچ قدرتی جز به اذن خدا عمل نمی‌کند؛ او بزرگ و والاست.» [روایت از البخاری، مسلم و احمد.] عایشه روایت کرده است که هرگاه پیامبر ﷺ شبانگاه برای عبادت برمی‌خاست، میفرمود: «ای خدای من، پروردگار جبرئیل، میکائیل و اسرافیل، آفریننده آسمان‌ها و زمین، که آنچه پنهان است و آنچه آشکار است را می‌دانی.
When he woke up he used to say, ‘Praise be to God who has given us life after He had caused us to die. To Him we shall be resurrected.’ [Related by al- Bukhārī.] `Ā’ishah said that the Prophet used to say when he woke up at night, ‘God is Supreme,’ and would repeat it ten times. Then he would repeat ten times the statement, ‘There is no deity but God,’ and pray, ‘My Lord, I seek refuge with You against constraint in this life and on the Day of Resurrection,’ repeating it also ten limes. Then he would start his formal prayers. `Ā’ishah also said that when the Prophet woke up at night for his devotion he would say, ‘There is no God but You, my Lord. Praise be to You. I beseech You to forgive my sins and appeal to You for mercy. My Lord, enrich my knowledge and cause not my heart to go astray after You have granted me Your guidance. Grant me Your mercy, for You are the most Bountiful One.’ [Both ahādīth are related by Abū Dāwūd.] The Prophet has also taught us that whoever gets up at night and says, ‘There is no deity other than God alone; He has no partner; to Him belongs all dominion and to Him is due all praise; He is able to do everything; praised is God who is limitless in His glory; there is no deity but God; God is great; no power can operate without His permission; He is the Great, the Supreme,’ and after this says, ‘My Lord, forgive me,’ or any other prayer, his prayers will be answered. Should he make ablution and offer prayers, these will be accepted. [Related by al-Bukhārī.] God’s Messenger once stayed overnight at Ibn `Abbās’s home, who later reported that when the Prophet woke up he raised his hands to the sky and read the last ten verses of sūrah Āl `Imrān before going on to say, ‘My Lord, to You belongs all praise; You are the light of heaven and earth and all therein; praise be to You, the true Lord; Your promise is true; whatever You say is true; the meeting with You is true; heaven is true; hell is true; the Prophets are true; and the Hour is true. I submit myself to You, I believe in You and depend on You. To You I shall return. Any dispute I may enter into is for You. To You I turn for judgement. Forgive me all my sins, past and future, public and secret. You are my Lord and there is no God but You. No power can operate without God’s permission; He is the Great, the Supreme.’ [Related by al-Bukhārī, Muslim and Aĥmad.] `Ā’ishah related that when the Prophet woke up at night to worship he used to say, ‘My God, the Lord of Gabriel, Mikā’īl and Isrāfīl, the Creator of heaven and earth, who knows what is concealed and what is made public.
«اَللّٰهُمَّ رَبَّ جِبْرَائِيلَ وَمِيكَائِيلَ وَإِسْرَافِيلَ، فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، عَالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ، أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبَادِكَ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ، اهْدِنِي لِمَا اخْتُلِفَ فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِكَ، إِنَّكَ تَهْدِي مَنْ تَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ»
خداوند بین بندگانش در اختلافاتشان داوری میکند. مرا، به خواست خودت، به حقیقتی که مردم بر سر آن جدال و اختلاف دارند هدایت فرما، زیرا تو هر که را بخواهی به راه راست هدایت می‌کنی.
ممکن است عایشه همچنین گفته باشد که پیامبر ﷺ این دعا را در آغاز نمازهایش می‌خواند. [روایت مسلم، ترمذی و ابن ماجه]
پیامبر ﷺ پس از ادای نماز وتر، سه بار میفرمود: «سُبْحَانَ الْمَلِكِ الْقُدُّوسِ». [روایت ابوداود، نسایی و احمد]
هنگامی که پیامبر ﷺ از خانه بیرون می‌رفت، میفرمود: «بِسْمِ اللّٰه».
You judge between Your servants in their disputes. Guide me, with Your own will, to the truth over which people argue and dispute, for You guide whom You will to the straight path.’ She might have also said that he used to say this at the start of his prayers. [Related by Muslim, al-Tirmidhī and Ibn Mājah.] After offering the witr prayer, the Prophet used to repeat three times, ‘Glorified be God, the Holy One.’ [Related by Abū Dāwūd, al-Nasā’ī and Aĥmad.]. When he went out of his house he would say, ‘In the name of God.
به خدا توکل میکنم. پروردگارا، از تو میخواهم که مرا از گمراه شدن یا گمراه کردن دیگری، و از لغزیدن یا باعث لغزش دیگری شدن، و از ستم کردن به کسی یا گرفتار ستم دیگران شدن، و از نادانی در عمل یا آنکه دیگری از روی نادانی با من رفتار کند، نگه داری.» [روایت ترمذی، ابوداوود و احمد.] پیامبر ﷺ فرمودند: «هر کس هنگام خروج از خانه‌اش بگوید: "به نام خدا.
I place my trust in God. My Lord, I appeal to You to guard me against going astray or causing anyone to go astray, and against making a slip or causing anyone to slip, and being unjust to anyone or being victim to any injustice by others, and against acting ignorantly, or being ignorantly done by.’ [Related by al Tirmidhī, Abū Dāwūd and Aĥmad.] The Prophet said, “Whoever says as he leaves his home: ‘In the name of God.
من بر خدا توکل میکنم. هیچ قدرتی جز به اذن خدا کارگر نیست.» به او پاسخ داده خواهد شد: «تو به راه راست هدایت شده و به خوبی محفوظ هستی»، و شیطان از او روی گردان خواهد شد.» [روایت از ترمذی و ابوداود.] ابن عباس، با اشاره به شبی که میزبان رسول خدا ﷺ بود، گفت که وقتی پیامبر ﷺ برای نماز صبح به مسجد رفت، فرمود: «پروردگارا، در دلم، زبانم، گوشهایم و چشمهایم نور قرار ده؛ در پیشرو، بالای سرم و زیر پایم نور قرار ده، و نوری را که به من میدهی فراوان گردان.» [روایت از بخاری و مسلم.] ابوسعید خدری روایت میکند که پیامبر ﷺ فرمود: «هرگاه مردی برای نماز به مسجد بیرون رود و بگوید: "پروردگارا، به حق کسانی که تو را عبادت میکنند و به حق گامهایم که به سوی تو برداشته میشود از تو درخواست میکنم. من با احساس بینیازی یا از سر ریا و خودنمایی یا برای کسب شهرت بیرون نیامدهام، بلکه با امید به دوری از خشم تو و جلب خشنودیات بیرون آمدهام. از تو میخواهم که مرا از آتش نجات دهی و گناهانم را ببخشی، زیرا تنها تو گناهان را میبخشی"، آنگاه هفتاد هزار فرشته مأمور میشوند که برای آمرزش او دعا کنند، و خداوند تا پایان نمازش او را میپذیرد و به او خوشامد میگوید.» [روایت از احمد و ابن ماجه.] ابوداود روایت کرده است که پیامبر ﷺ هنگام ورود به مسجد میفرمود: «به خدای بزرگ و چهره مقدس او و قدرت ازلیاش از شر شیطان رانده شده پناه میبرم.» وقتی مردی این را بگوید، شیطان میگوید: «او تا پایان روز از من در امان است.» پیامبر ﷺ فرمود: «هرگاه یکی از شما به مسجد آمد، نماز بگزارد و بر پیامبر ﷺ درود فرستد و بگوید: "پروردگارا، درهای رحمتت را به روی من بگشای." و هنگام خروج از مسجد بگوید: "پروردگارا، از فضل خویش از تو میخواهم."» [روایت از مسلم، ابوداود و ابن ماجه.] همچنین روایت شده است که هنگامی که پیامبر ﷺ وارد مسجد می‌شد، برای محمد (خودش) و خاندانش درود و سلام می‌فرستاد، سپس میگفت: «پروردگارا، گناهانم را بیامرز و درهای رحمتت را بر من بگشا.» و هنگامی که بیرون می‌رفت، باز برای محمد ﷺ و خاندانش درود و سلام می‌فرستاد و میگفت: «پروردگارا، گناهانم را بیامرز و درهای فضلت را بر من بگشا.» [روایت احمد و الترمذی.] پیامبر خدا ﷺ پس از ادای نماز صبح، در جایگاه نمازش تا طلوع آفتاب می‌ماند و وقت خود را به ذکر خدا می‌گذراند.
I place my trust in God. No power is operative without God’s leave,’ will be answered: ‘You are rightly guided and well protected,’ and the devil will be made to turn away from him.” [Related by al-Tirmidhī and Abū Dāwūd.] Referring to the night when he was host to God’s Messenger, Ibn `Abbās said that when the Prophet left for the dawn prayers at the mosque he said, ‘My Lord, give me light in my heart, tongue, ears and eyes: give me light in front of me, over me and below me, and make the light You give me abundant.’ [Related by al-Bukhārī and Muslim.] Abū Said al-Khudrī relates that the Prophet said: “When a man goes out to the mosque for prayers and says, ‘My Lord, I appeal to You by the right of those who pray to You, and the right of my journey to You. I have not come out with any feeling of self- sufficiency, nor in hypocrisy or conceit, nor to seek reputation. I have come out with the hope of avoiding Your anger and earning Your pleasure. I pray to You to save me from hell and to forgive me my sins; You are the only One who forgives sins;’ seventy thousand angels will be charged with praying for his forgiveness and God will receive and welcome him until he finishes his prayers.’ [Related by Aĥmad and Ibn Mājah.] Abū Dāwūd related that the Prophet used to say when he entered the mosque, ‘I seek refuge with God, the Great, and His Holy face, and His old power against Satan, the outcast.’ When a man says this, the Devil says, ‘He is now protected against me for the rest of the day.’ The Prophet said: “Whenever any of you comes to the mosque, let him pray and ask peace for the Prophet and say, ‘My Lord, open to me the doors of Your mercy.’ When he leaves the mosque, let him say, ‘My Lord, I pray to You to give me out of Your grace.’“ [Related by Muslim, Abū Dāwūd and Ibn Mājah.] It is also related that when the Prophet entered the mosque, he would ask peace for Muĥammad (himself) and his household, then he would say, ‘My Lord, forgive me my sins and open the doors of Your mercy to me.’ When he left, he would again ask peace for Muĥammad and his household, and say, ‘My Lord, forgive me my sins and lay open to me the doors of Your grace.’ [Related by Aĥmad and al-Tirmidhī.] After offering the dawn prayers, God’s Messenger used to stay in his praying place until sunrise, utilizing his time in remembrance of God.
در صبح میفرمود: «اللّهُمَّ بِکَ أَصْبَحْنا، وَبِکَ أَمْسَیْنا، وَبِکَ نَحْیا، وَبِکَ نَمُوتُ، وَإِلَیْکَ النُّشُور» — «پروردگارا، به خواست تو به این صبح رسیدیم و به خواست تو به این شب می‌رسیم؛ به خواست تو زندگی می‌کنیم و به خواست تو می‌میریم، و بازگشت ما به سوی توست.» [روایت ترمذی، ابو داوود و ابن ماجه.]
و نیز میفرمود: «أَصْبَحْنا وَأَصْبَحَ الْمُلْکُ لِلّهِ، وَالْحَمْدُ لِلّهِ، لا إِلهَ إِلاَّ اللّهُ وَحْدَهُ لا شَرِیکَ لَهُ، لَهُ الْمُلْکُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلى کُلِّ شَيْءٍ قَدِیر، رَبِّ أَسْأَلُکَ خَیْرَ مَا فِي هذَا الْیَوْمِ وَخَیْرَ مَا بَعْدَهُ، وَأَعُوذُ بِکَ مِنْ شَرِّ مَا فِي هذَا الْیَوْمِ وَشَرِّ مَا بَعْدَهُ، رَبِّ أَعُوذُ بِکَ مِنَ الْکَسَلِ وَسُوءِ الْکِبَرِ، رَبِّ أَعُوذُ بِکَ مِنْ عَذَابٍ فِي النَّارِ وَعَذَابٍ فِي الْقَبْر» — «صبح شد و فرمانروایی از آنِ خداست، ستایش برای خداست؛ معبودی جز خدای یگانه نیست، شریکی ندارد؛ فرمانروایی و ستایش از آنِ اوست و او بر هر چیزی تواناست. پروردگارا، از تو خیر این روز و خیر روزهای پس از آن را میخواهم، و از شرّ این روز و شرّ روزهای پس از آن به تو پناه میبرم. پروردگارا، از تنبلی و بدیِ پیری به تو پناه میبرم، پروردگارا، از عذاب در آتش و عذاب در گور به تو پناه میبرم.» در شب همین دعا را می‌خواند و به جای صبح، شب میگفت. [روایت مسلم.]
ابوبکر، یار پیامبر ﷺ، یک‌بار به او گفت: «دعاهایی را که صبح و شب بخوانم به من بیاموز.» فرستاده خدا ﷺ به او این دعا را آموخت: «اللّهُمَّ عَالِمَ الْغَیْبِ وَالشَّهَادَةِ، فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ، رَبَّ کُلِّ شَيْءٍ وَمَلِیکَهُ، أَشْهَدُ أَنْ لا إِلهَ إِلاَّ أَنْتَ، أَعُوذُ بِکَ مِنْ شَرِّ نَفْسِي وَمِنْ شَرِّ الشَّیْطَانِ وَشِرْکِهِ، وَأَنْ أَقْتَرِفَ عَلَى نَفْسِي سُوءًا أَوْ أَجُرَّهُ إِلَى مُسْلِم» — «پروردگارا، ای دانای نهان و آشکار، ای آفریدگار آسمان‌ها و زمین، ای پروردگار و مالک همه چیز، گواهی می‌دهم که معبودی جز تو نیست. از شرّ نفس خود و از شرّ شیطان و شرک او به تو پناه میبرم، و از اینکه بر خود بدی روا دارم یا آن را به مسلمانی برسانم.» پیامبر ﷺ به ابوبکر فرمود که این دعا را صبح و شب و هنگام خواب بخواند. [روایت ترمذی و ابو داوود.] 30
In the morning, he would say, ‘Our Lord, we have lived till this morning by Your will, and we also live till evening by Your will. We live and die by Your will. To You we will return.’ [Related by al-Tirmidhī, Abū Dāwūd and Ibn Mājah.] He also used to say, ‘The morning has appeared. This morning all dominion belongs to God, praised be He. There is no deity but God alone. He has no partner; to Him belongs all the universe and to Him is all praise due. He is able to do what He wills. My Lord, I pray to You to give me of the best of this day and the best of the days to follow. I seek refuge with You against the evil of this day and the days to follow. My Lord, I seek Your refuge against laziness and the evils of old age, against suffering in hell and suffering in the grave.’ In the evening he would repeat the same prayer substituting evening for morning. [Related by Muslim.] Abū Bakr, the Prophet’s Companion said once to him: “Teach me some prayers to say in the morning and in the evening.” God’s Messenger taught him the following prayer, ‘My Lord, the Creator of heaven and earth, who knows the visible and the unseen, the perceptible and the imperceptible, the Lord and Possessor of all, I declare that there is no deity but You. I appeal to You to protect me against my own evil and the evil of Satan; I seek Your refuge against doing myself any harm or causing harm to any Muslim.’ The Prophet told Abū Bakr to say this prayer in the morning, evening and before going to bed. [Related by al-Tirmidhī and Abū Dāwūd.] 30
هنگامی که فرستادهٔ خدا لباس تازهای میپوشید، آن را با نامش یاد میکرد (برای مثال پیراهن، قبا یا عمامه) و میگفت: «خدایا، ستایش از آنِ توست.»
When God’s Messenger had a new garment, he would mention it by name (for example, a shirt, gown or turban) and say, ‘My Lord, praise be to You.
«اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ خَيْرَهُ وَخَيْرَ مَا جُبِلَ عَلَيْهِ، وَأَعُوذُ بِكَ مِنْ شَرِّهِ وَشَرِّ مَا جُبِلَ عَلَيْهِ» ... (حدیث)
Note: the quoted supplication is in Arabic, so I have kept the original wording as a quotation and translated the surrounding text.
ترجمه: «تو به من عطا کردی؛ پس از تو میخواهم که خیر آن و خیری را که برای آن آفریده شده، به من عطا فرمایی؛ و مرا از شر آن و شری که برای آن آفریده شده، پناه دهی.»
[روایت ترمذی، ابوداود، احمد و نسائی]۳۱
You have given me this. I pray to You to give me its goodness and the goodness for which it was made; and to guard me against its evil and the evil for which it was made.’ [Related by al-Tirmidhī, Abū Dāwūd, Aĥmad and al- Nasā’ī.] 31
پیامبر ﷺ عادت داشتند که هنگام بازگشت به خانه این دعا را بخوانند: «ستایش خدای را که این پناهگاه و آنچه مرا بس است به من ارزانی داشت؛ و ستایش خدای را که به من خوراک و نوشیدنی داد، و ستایش خدای را که از بخشش خویش به من فراوانی بخشید. از تو میخواهم که مرا از آتش دوزخ در پناه خویش بداری.» [به روایت ابوداوود.] در دو کتاب معتبرترین مجموعه‌های حدیث، یعنی صحیح بخاری و صحیح مسلم، ثابت شده است که پیامبر ﷺ هنگامی که می‌خواست به توالت داخل شود، میفرمود: «پروردگارا، از تو میخواهم که مرا از چیزهای ناپسند و شر دور داری.»32
The Prophet was in the habit of saying the following prayer when he returned home, ‘Praise be to God who has given me this shelter and what is sufficient for me; and praise be to God who has given me food and drink, and praise be to God who has given me abundance out of His generosity. I pray to You to extend Your protection to me against hell.’ [Related by Abū Dāwūd.] It is confirmed in the two most authentic Ĥadīth anthologies by al-Bukhārī and Muslim that, as the Prophet was about to enter the toilet, he used to say, ‘My Lord, I pray to You to rid me of evil things.’32
هنگامی که از قضای حاجت فارغ می‌شد، میفرمود: «غُفْرَانَكَ» [ترجمه: از تو آمرزش می‌طلبم، پروردگارا.] [روایت ترمذی.] همچنین روایت شده که میفرمود: «الحمد لله الذي أذهب عني الأذى وعافاني» [ترجمه: سپاس خدای را که رنج را از من دور کرد و به من تندرستی بخشید.] [روایت ابن ماجه.] ۳۳
When he finished his toilet, he used to say, ‘I seek Your forgiveness, my Lord.’ [Related by al-Tirmidhī.]. It is also reported that he would say, ‘Praise be to God who has ridden me of harm and given me good health.’ [Related by Ibn Mājah.] 33
همچنین ثابت شده است که ایشان یک بار دستش را در ظرف آب فرو برد و به یارانش فرمود: «به نام خدا وضو بگیرید.» [روایت نسائی.] 34
It is also confirmed that he once put his hand in a water container and said to his Companions, ‘Make ablutions in the name of God.’ [Related by al- Nasā’ī.] 34
هنگامی که ماه نو را می‌دید، میفرمود: «پروردگارا، آن را با امنیت، ایمان، سلامت و تسلیم در برابر خودت بر ما طلوع ده. ای ماه نو، خدا پروردگار من و پروردگار توست.» [روایت از ترمذی، احمد و دارمی.] 35
When he saw the new moon, he used to say, ‘My Lord, let it come to us with security, faith, safety and submission to You. New moon, God is my Lord and Your Lord.’ [Related by al- Tirmidhī, Aĥmad and al-Dārimī.] 35
هنگامی که شروع به خوردن میکرد، میگفت: «بِسْمِ اللَّهِ». و نیز فرمود: «هرگاه یکی از شما غذا می‌خورد، باید نام خدا را ببرد. اگر فراموش کرد که این کار را انجام دهد، هنگامی که به یاد آورد، باید بگوید: بِسْمِ اللَّهِ فِي أَوَّلِهِ وَآخِرِهِ.» [روایت ترمذی.] 36
When he started eating, he used to say, ‘In the name of God.’ He also said, ‘When any of you eats, let him mention the name of God. If he forgets to do so, let him say [when he remembers], in the name of God at the beginning and at the end.’ [Related by al-Tirmidhī.] 36
این بود زندگی رسول خدا ﷺ. تا کوچکترین جزئیات آن، تحت تأثیر دستورالعملی الهی قرار داشت که از نخستین لحظهٔ رسالتش دریافت کرده بود. این دستورالعمل به استوار شدن ایمان او بر پایهای راستین یاری رساند.
Thus was the life of God’s Messenger. It was conditioned, down to every single detail, by the divine instruction which he received at the very first moment of his message. This instruction helped his faith to be established on a genuine basis.