این دو آیه، بخش پایانی این سوره‌ی جامع و شگفت‌انگیز است، طولانی‌ترین سوره‌ی قرآن. موضوعات آن دامنه‌ی گسترده‌ای از مسائل و مفاهیم، احکام و اصول بنیادین اسلامی را در بر می‌گیرد. این سوره ماهیت و نقش جامعه‌ی مسلمانان در جهان را بیان می‌کند، و دشمنان و منتقدان آن، نگرش‌ها و شیوه‌هایی را که برای تضعیف و سست کردن آن به کار می‌گیرند مشخص می‌سازد، و ابزارهایی را که جامعه باید برای مقابله با توطئه‌ها و خنثی‌سازی نقشه‌های آنان به کار گیرد، نشان می‌دهد.

These two verses make up the final passage of this comprehensive and remarkable sūrah, the longest in the Qur’ān. Its subject matter covers a wide range of issues and fundamental Islamic concepts, rules and principles. It outlines the nature and role of the Muslim community in the world, and identifies its enemies and detractors, their attitudes and the methods they use to undermine and weaken it, and the means the community has to use in order to combat their intrigues and thwart their schemes.

سوره سپس به توضیح ماهیت و گستره نقش انسان در جهان، و نیز ضعف‌ها و کاستی‌های او می‌پردازد.

The sūrah then elaborates on the nature and scope of man’s role in the world, as well as his weaknesses and shortcomings.

این آیات پایانی خلاصه‌ای موجز و مناسب از مضامین اصلی این سوره ارائه می‌دهند و سرانجامی الهام‌بخش برای پیام بزرگ آن هستند.

These closing verses give a concise and appropriate summary of the major themes of the sūrah, and form an inspiring conclusion to its grand message.

سورہ کا آغاز اس بیان سے ہوتا ہے: "یہ وہ کتاب ہے جس میں کوئی شک نہیں، پرہیزگاروں کے لیے ہدایت ہے۔ جو غیب پر ایمان لاتے ہیں، نماز قائم کرتے ہیں، اور جو کچھ ہم نے انہیں دیا ہے اس میں سے خرچ کرتے ہیں۔ اور جو اس پر ایمان لاتے ہیں جو آپ ﷺ پر نازل کیا گیا اور جو آپ ﷺ سے پہلے نازل کیا گیا، اور وہ آخرت پر یقین رکھتے ہیں۔

The sūrah opened with the statement: “This is the Book; there is no doubt about it, a guidance for the God-fearing. Those who believe in what lies beyond the reach of human perception, observe prayer and give of what We bestow upon them. Those who believe in what has been revealed to you and what was revealed before you, and are certain of the Hereafter.

آنان بر هدایت پروردگارشان هستند و ایشان همان رستگارانند. (آیات ۱ تا ۵)

Those follow their Lord’s guidance, and they shall surely prosper.” (Verses 1-5)

در طول این سوره بارها به پذیرش و تأیید اسلام نسبت به همه پیام‌های الهی که بر پیامبران و فرستادگان پیشین نازل شده، اشاره شده است. اکنون سوره جمع‌بندی نهایی را ارائه می‌دهد: «پیامبر به آنچه از سوی پروردگارش بر او نازل شده ایمان آورده و مؤمنان نیز همه ایمان آورده‌اند. هر یک از آنان به خدا و فرشتگانش و کتاب‌هایش و فرستادگانش ایمان دارند. ما میان هیچ‌یک از پیامبرانش فرق نمی‌گذاریم.» (آیه ۲۸۵) این دو بخش به‌زیبایی به هم می‌پیوندند، گویی قاب یک اثر هنری واحد را شکل می‌دهند.

پیامبر به آنچه از جانب پروردگارش بر او نازل شده ایمان آورده است، و مؤمنان نیز چنین‌اند. همه‌ی آنان به خدا و فرشتگانش و کتاب‌هایش و پیامبرانش ایمان دارند. میان هیچ یک از پیامبران او فرقی نمی‌گذاریم. و می‌گویند: «شنیدیم و اطاعت کردیم. پروردگارا، آمرزش تو را می‌خواهیم، و بازگشت همه به سوی توست.» (آیه ۲۸۵)

The Messenger believes in what has been revealed to him by his Lord, and so do the believers. Each one of them believes in God, His angels, His books, and His messengers. We make no distinction between any of His messengers. And they say, ‘We hear and we obey. Grant us Your forgiveness, our Lord; to You we shall all return.’ (Verse 285)

قرآن کریم به آن جامعهٔ برگزیدهٔ مؤمنان اشاره دارد که الگوی کامل ایمان است، و نیز به همهٔ جوامع بعدی که بر اساس الگوی آنان شکل گرفته‌اند. این جامعه از اینکه در کنار فرستادهٔ خدا ﷺ یاد می‌شود، احساس افتخار می‌کند و آن را بسیار ارزشمند می‌داند.

The Qur’ān refers to that privileged community of believers who are the archetype of faith, and to all succeeding communities modelled on their example. This community is honoured by, and greatly appreciates, being mentioned in the same breath as God’s Messenger.

ایمان فرستاده [خدا] مستقیماً از وحیهایی سرچشمه میگیرد که از خداوند، حقیقت مطلق، دریافت میکند. این درجهای از ایمان است که جز کسی که آن را تجربه کرده نمیتواند توصیفش کند؛ برای آن انسانهایی که وحی الهی را تجربه نکردهاند، همچنان فراتر از درک است و از این رو کاملاً یگانه و مختص خود فرستاده خداوند است. به همین دلیل است که برای مؤمنان عادی افتخاری بزرگ است که در کنار فرستاده خداوند ﷺ یاد شوند.

The Messenger’s faith springs directly from the revelations he receives from God, the ultimate truth. It is a degree of faith that cannot be described except by one who has experienced it; it remains beyond comprehension for those mortals who have not experienced divine revelation and is, therefore, totally unique and exclusive to God’s Messenger himself. That is why it is such an honour for ordinary believers to he mentioned side by side with God’s Messenger.

این سوره، ماهیت و چارچوب این آیین را تعیین می‌کند. این آیین، آیینی جامع و جهان‌شمول است، همسان با نقش گسترده و تاریخی‌ای که امت مسلمان مقدّر است آن را به ارث ببرد و در جهان بر عهده گیرد. این تعهدی است که بشریت را در طول تاریخ‌اش تنها به دو گروه اصلی تقسیم می‌کند: مؤمنانی که حزب خدا را نمایندگی می‌کنند، و کافرانی که حزب شیطان را تشکیل می‌دهند.

The sūrah defines the nature and parameters of this faith. It is a comprehensive and universal faith, commensurate with the far- reaching and historic role the Muslim community is destined to inherit and take on in the world. It is a commitment that identifies humanity, throughout its history, as being of only two main groups: the believers who represent the party of God, and the unbelievers who constitute the party of Satan.

کسانی که واقعاً به خدا و فرشتگان و کتاب‌ها و پیامبرانش ایمان دارند، به خوبی می‌دانند که به سوی پروردگارشان بازخواهند گشت؛ از این رو با فرمانبرداری و تسلیم به سوی او روی می‌آورند و رحمت و آمرزش او را می‌طلبند. «و می‌گویند: شنیدیم و اطاعت کردیم.»

Those who truly believe in God and His angels, books and messengers, know well that they shall return to their Lord, and so they turn to Him in obedience and submission, seeking His mercy and forgiveness. “And they say, ‘We hear and we obey.

«پروردگارا، ما را بیامرز، که بازگشت همه به سوی توست.» (آیه ۲۸۵)

Grant us Your forgiveness, our Lord; to You we shall all return.’“ (Verse 285)

این تسلیم، بیانِ ایمانِ آنان است. آنان هر فرمانی را که از جانب خداوند دریافت می‌کنند می‌پذیرند و از آن پیروی می‌کنند، در تأیید یگانگی او و در شناختِ اعتبارِ نظامِ او در هر جنبه‌ای از زندگی. هیچ تسلیمی بدون پایبندی به هدایتِ خداوند و اجرای فرمانروایی او در هر حوزه‌ای نمی‌تواند صادقانه باشد. ایمانِ انسان کامل نخواهد بود اگر پشت به آموزه‌های خداوند کند و راهنمایی اخلاقی، اجتماعی، اقتصادی یا سیاسی را در جای دیگری بجوید. ایمان ویژگی‌ای است که در قلب انسان ریشه‌ای استوار دارد و تنها هنگامی اعتبار می‌یابد که در کردار ظاهر شود.

This submission is an expression of their faith. They heed and obey every commandment received from God in affirmation of His oneness and in recognition of the validity of His order in every aspect of life. No submission can be sincere without adherence to God’s guidance and implementation of His rule in every sphere. Man’s faith cannot be complete if he turns his back on God’s teachings and seeks moral, social, economic or political guidance elsewhere. Faith is a quality firmly entrenched in man’s heart and is only given credence when expressed in actions.

همراه با تسلیم و اطاعت از پروردگار، احساسِ ناکافی بودن و کوتاهی در ادای حقِ خداوند نیز پدید می‌آید. از این رو مؤمنان به خداوند مهربان متوسل می‌شوند تا از لغزش‌ها و کاستی‌هایشان درگذرد: «... پروردگارا، ما را بیامرز ...» (آیه ۲۸۵)

With submission and obedience to the Lord comes a feeling of inadequacy and deficiency in paying one’s dues towards God. Thus believers appeal to the merciful God to overlook their failures and shortcomings: “... Grant us Your forgiveness, our Lord...” (Verse 285)

درخواست آمرزش به دنبال اعلام تسلیم کامل و اطاعت می‌آید. سپس یقین به سرنوشت خویش، هم در این زندگی و هم در زندگی آخرت، حاصل می‌شود. کلام خدا حقیقت نهایی و غایی است؛ همه چیز به سوی او بازمی‌گردد؛ او قادر مطلق است؛ اراده‌اش انجام می‌شود و قدرتش بی‌چون‌وچرا است؛ آمرزش، رحمت و لطف او راه گریز از عقوبت گناهانی را که مرتکب می‌شویم فراهم می‌سازد.

The appeal for forgiveness follows the assertion of total submission and obedience. It is then followed by certainty in one’s fate here in this life and in the life to come. God’s word is the final and ultimate truth; everything shall return to Him; He is omnipotent; His will is done and His power unchallenged; His forgiveness, mercy and grace provide the way to escape punishment for sins we commit.

سوره ادامه می‌یابد: «خداوند هیچ کسی را جز به اندازهٔ توانش تکلیف نمی‌کند. آنچه (از کار نیک) به دست آورده به سود اوست و آنچه (از بدی) فراهم کرده به زیان اوست.» (آیهٔ ۲۸۶) در چارچوب این رحمت و عدالت الهی است که مسلمان با اطمینان و خرسندی کامل به تکالیفی که به‌عنوان خلیفهٔ خداوند در زمین بر عهده دارد، به دشواری‌هایی که در انجام آن تکالیف با آن روبه‌رو می‌شود، و به پاداش نهایی‌ای که دریافت می‌کند، می‌نگرد. او با این باور آرام است که خداوند از توانایی‌ها و محدودیت‌های او کاملاً آگاه است و او را بیش از توانش بار نمی‌کند و وی را تحت هیچ فشار یا اجباری قرار نمی‌دهد.

The sūrah continues: “God does not charge a soul with more than it can bear. In its favour shall be whatever good it does, and against it whatever evil it does.” (Verse 286) It is within this framework of divine mercy and justice that a Muslim views, with total confidence and satisfaction, his obligations as God’s vicegerent on earth, the challenges he faces in fulfilling those obligations, and the ultimate reward he receives. He is content in the belief that God is fully aware of his abilities and limitations, and will not overburden him or subject him to any duress or coercion.

این نه تنها دل مؤمن را از رضایت و آرامش خاطر سرشار می‌کند، بلکه او را برمی‌انگیزد تا وظایفش را تا جایی که در توان دارد به بهترین شکل ادا کند. او کاملاً آگاه است که هر ضعفی که ممکن است در خود احساس کند، نه به سبب سنگینی کار، بلکه به سبب کاستی‌های خودش است؛ و این آگاهی به نوبه خود او را وامی‌دارد تا عزم خود را استوار کند و در اعمالش به دنبال کمال باشد.

Not only does this fill a believer’s heart with contentment and peace of mind, but it also inspires him to discharge his duties to the best of his ability. He is fully aware that any weakness he may experience is not because the task is excessive, but due to his own shortcomings, and this, in turn, motivates him to strengthen his resolve and strive for excellence in his actions.

بخش دوم این عبارت بر مسئولیت فردی در قبال عمل تأکید می‌کند:

The second part of the statement emphasizes individual responsibility for action:

«... آنچه [انسان] به دست آورده، به سود خود اوست و آنچه بر دوش گرفته، به زیان خود اوست.» (آیه ۲۸۶) هر فردی مسئول اعمال خویش است. هیچ مسئولیتی را نمی‌توان از یک نفر به دیگری منتقل کرد و هیچ کس نمی‌تواند در امر پاسخگویی به دیگری کمک کند. هنگامی که مردم این اصل را دریابند، هر یک از آنان به نیرویی مثبت و فعال در جامعه بدل می‌شود. آنان انسان‌هایی مسئولیت‌پذیر می‌شوند که آماده‌اند حق خداوند بر خویش را پاس دارند و حاضر نیستند آن را به کسی دیگر واگذارند. در برابر وسوسه، ستم، تجاوز و فساد مقاومت می‌کنند و تمام وجود جسمی و روحی خود را تسلیم خداوند متعال می‌سازند. کسانی که در برابر قدرت‌هایی غیر از قدرت خداوند سر تسلیم فرود می‌آورند، جز آن کسانی که تحت اجبار یا زور قرار گرفته‌اند، خود را باید سرزنش کنند و ناچارند پیامدهای کامل اعمال خویش را بپذیرند.

هنگامی که مؤمنان اهمیت و پیامدهای این اصول را درک کرده و به آن ارج می‌نهند، با تمام وجود به درگاه خداوند التماس می‌کنند. قرآن کریم، با سبک ظریف و بسیار گویای خود، این دعای سوزان و پرشور ایشان را نقل می‌کند. خواننده تقریباً می‌تواند میلیون‌ها مؤمنی را ببیند که در طول نسل‌ها، با احساسی توأم از امید و بیم، یک‌صدا این دعا را زمزمه می‌کنند: «پروردگارا! اگر فراموش کنیم یا ناآگاهانه خطایی مرتکب شویم، ما را مؤاخذه مکن. پروردگارا! بارِ سنگینی را که بر دوش کسانِ پیش از ما نهادی، بر دوش ما منه. پروردگارا! آنچه را توان تحمّلش را نداریم، بر ما تحمیل مکن. ما را ببخش، گناهانمان را بیامرز و بر ما رحمت آور. تو مولای مایی، پس ما را بر گروه کافران پیروز گردان.» (آیه ۲۸۶)

As the believers understand and appreciate the significance and implications of these principles, they make their earnest plea to God. The Qur’ān, in its fine and highly expressive style, quotes their moving, passionate prayer. The reader can almost see the multitudes of believers reciting in unison throughout the generations this prayer, evoked by a dual feeling of hope and fear: “Our Lord, do not take us to task if we forget or unwittingly do wrong. Our Lord, do not lay on us a burden such as that You laid on those before us. Our Lord, do not burden us with what we do not have the strength to bear. Pardon us, and forgive us our sins, and bestow Your mercy on us. You are our Lord Supreme; grant us victory against the unbelievers.” (Verse 286)

این دعایی است که رابطهٔ میان مؤمنان و پروردگارشان را به روشنی بیان می‌کند. این دعا با لحنی نرم و آهنگی تأثرانگیز، اعتراف به ناتوانی و درماندگی و شناخت نیاز به یاری، پشتیبانی، آمرزش و فضل الهی را در خود دارد.

It is a prayer that clearly defines the relationship between the believers and their Lord. In its soft tone and poignant rhythm it implies an admission of weakness and helplessness, and a recognition of the need for God’s aid, support, forgiveness and grace.

«رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِن نَّسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا» (آیه ۲۸۶)

“Our Lord, do not take us to task if we forget or unwittingly do wrong.” (Verse 286)

خطا و فراموشی دو ویژگی بارز رفتار انسان هستند. از همین رو، مسلمان هرگز از لغزش‌های خود فخر نمی‌کند، و عمداً از آن‌ها سوءاستفاده نمی‌کند، و خود را بالاتر از اراده‌ی خداوند نمی‌داند، بلکه همواره از خدا یاری می‌جوید و با توبه به سوی او بازمی‌گردد. پاسخ این دعا را پیامبر ﷺ می‌دهد که می‌فرماید:

Error and forgetfulness are two defining characteristics of human behaviour. In recognition of this, a Muslim never boasts of his faults, nor deliberately exploits them, nor places himself above God’s will, but always seeks God’s help and turns to Him in repentance. The answer to this prayer is given by the Prophet who says: