طه. ما این قرآن را بر تو از آسمان فرو نفرستادیم تا به رنج افتی، بلکه تنها یادآوری است برای کسانی که خدا‌ترس‌اند. این وحیی است از سوی آن‌که زمین و آسمان‌های بلند را آفریده است؛ همان رحمان که بر عرش استیلا یافته است. از آنِ اوست آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است، و آنچه میان آن دو است و آنچه زیر خاک است. اگر سخن را آشکارا بگویی، [بدان که] او راز و آنچه از آن نهان‌تر است را می‌داند. [او] خدا است؛ معبودی جز او نیست. نام‌های نیکو از آنِ اوست. (آیات ۱ تا ۸)

Ţā Hā. We did not bestow this Qur’ān on you from on high to cause you distress, but only as an admonition to the God-fearing. It is a revelation from Him who has created the earth and the high heavens, the Most Merciful, established on the throne of His almightiness. To Him belongs all that is in the heavens and on earth, as well as all that is between them, and underneath the soil. If you say anything aloud, then [know that] He knows all that is secret, as well as all that is yet more hidden. [He is] God; there is no deity other than Him. His alone are all the attributes of perfection. (Verses 1-8)

این آیات آغازین، سوره را با دو صدای حرفی، طا ها، آغاز می‌کنند تا نشان دهند که این سوره، همانند تمام قرآن، از حروف الفبای عربی تشکیل شده است، چنان‌که در جلدهای پیشین توضیح داده‌ایم. دو حرفی که در اینجا برگزیده شده‌اند، همان پایان صوتی آیات این سوره را دارند.

These opening verses give the sūrah a tender start beginning with two letter sounds, Ţā Ha, to indicate that this sūrah, like the entire Qur’ān, is made up of letters from the Arabic alphabet, as we have explained in earlier volumes. The two letters chosen here have the same sound-ending as the verses of the sūrah.

ما این قرآن را بر تو از آسمان نازل نکردیم تا به رنج و سختی بیفتی. (آیهٔ ۲) این قرآن را نازل نکردیم تا تو را به حالتی از رنج و اندوه بکشاند. ما نمی‌خواهیم کار را بر تو سخت گردانیم، به‌گونه‌ای که آن را در عبادت، فراتر از توان انسانی تلاوت کنی. بلکه قرآن برای یادآوری آسان شده است و هر تکلیف و وظیفه‌ای که بر دوش انسان می‌گذارد، برای مردم قابل انجام است. تنها وظایفی را بر عهده می‌گذارد که کاملاً در حدّ توان انسان است. تلاوت آن در نماز، نعمتی است و فرصتی به ما می‌دهد تا با جامعهٔ برتر و والا، که از او نیرو، آرامش، خرسندی و احساس همراهی می‌گیریم، در ارتباط باشیم.

We then have a reference to the Qur’ān, in the same way as other sūrahs commencing with separate letters, but the reference here is made in the form of an address to the Prophet [peace be on him] . “We did not bestow this Qur’ān on you from on high to cause you distress.” (Verse 2) We have not revealed this Qur’ān so that it leads you to a state of distress. We do not want to make things hard for you requiring that you recite it in worship going beyond the limits of human ability. In fact, the Qur’ān is made easy for remembrance, and whatever requirements and duties it imposes are easy for people to fulfil. It only imposes duties that are well within human ability. Reciting it during worship is a blessing, providing us with an opportunity to be in touch with the Supreme Society from whom we derive strength, reassurance, contentment and a feeling of companionship.

اکنون خداوند شروع می‌کند به بیان داستان موسی برای پیامبرش، محمد ﷺ، به عنوان نمونه‌ای از مراقبتی که نسبت به کسانی دارد که آنان را برای شنیدن پیامش برمی‌گزیند.

Now God begins to tell His Messenger, Muĥammad, the story of Moses, as an example of the care He takes of those whom He chooses to hear His message.

قصه‌های موسی در قرآن از قصه‌های همه‌ی پیامبران دیگر بیشتر است. این تاریخ در قرآن به‌صورت قسمت‌هایی آمده است که هر یک کاملاً با موضوع کلی سوره‌ای که در آن قرار دارد هماهنگ است. تاکنون چنین قسمت‌هایی را در سوره‌ی ۲، البقرہ؛ سوره‌ی ۵، المائدہ؛ سوره‌ی ۷، الاعراف؛ سوره‌ی ۱۰، یونس؛ سوره‌ی ۱۷، الإسراء؛ و سوره‌ی ۱۸، الکہف دیده‌ایم. در سوره‌های بعدی نیز به او اشاره‌هایی شده است.

Accounts of Moses are more frequent in the Qur’ān than those of all other messengers. This history is given in the Qur’ān in episodes, each of which fits perfectly with the general theme of the sūrah in which it occurs. So far, we have seen such episodes in Sūrah 2, The Cow; 5, The Repast; 7, The Heights; 10, Jonah; 17, The Night Journey; and 18, The Cave. Other references are also made in later sūrahs.

سورۀ المائدہ میں بیان شدہ واقعے میں بنی اسرائیل کا ذکر ہے کہ وہ مقدس سرزمین سے فاصلے پر کھڑے رہے اور وہاں کے طاقتور باشندوں کے خوف سے اس میں داخل ہونے سے انکار کر دیا۔ سورۀ الکہف، جو اسی جلد میں ہے، میں ہم نے دیکھا کہ موسیٰ کی اُس نیک شخص سے ملاقات ہوئی اور جب وہ دونوں اکٹھے سفر کر رہے تھے تو کیا پیش آیا۔ یہاں، تاہم، ہمارے سامنے ایک طویل اور تفصیلی تاریخ ہے جو کئی واقعات پر مشتمل ہے، جیسا کہ سورتوں البقرہ، الاعراف اور یونس میں تھا۔ ہر سورت میں بیان کیے گئے واقعات مکمل طور پر مختلف ہو سکتے ہیں، لیکن جہاں ان میں مشابہت پائی جاتی ہے، وہاں انہیں مختلف زاویوں سے پیش کیا گیا ہے، تاکہ وہ اُس سورت کے مجموعی مضمون کے ساتھ زیادہ کامل طور پر ہم آہنگ ہوں جس میں وہ آئے ہیں۔

The account given in Sūrah 5, The Repast, tells how the Children of Israel stood at a distance from the Holy Land, refusing to enter it because of the powerful residents living there. In Sūrah 18, The Cave, also in this volume, we saw Moses’ encounter with the pious man and what occurred when the two travelled together. Here, however, we have a long and detailed history covering several episodes, as was the case in Sūrahs 2, 7, and 10. The episodes given in each sūrah may be totally different, but where there are similarities, these are portrayed from different angles, so that they fit more perfectly with the general line of the sūrah in which they occur.

در سورۀ البقره، داستان موسی پس از داستان آدم آمده است؛ همان‌جا که آدم در بهشت گرامی داشته شد، زمامداری زمین به او سپرده شد و لطف خداوند را در بخشش‌اش دریافت. به همین ترتیب، داستان موسی و بنی‌اسرائیل یادآور لطف خداوند است: پیمان خداوند با ایشان، رهایی‌شان از فرعون، دعایشان برای باران، و اینکه چگونه من و سلوی به غذایشان داده شد. همچنین از وعدۀ موسی با پروردگارش سخن می‌گوید و اینکه چگونه بنی‌اسرائیل در غیبت او به پرستش گوساله روی آوردند، آمرزش خداوند و پیمان استوارِ زیر کوه، شکستن حرمت روز شنبه، و داستان گاو.

آیا داستان موسی را آموخته‌ای؟ هنگامی که آتشی دید، به خانواده‌اش گفت: «اینجا بمانید! من آتشی می‌بینم. شاید بتوانم شعله‌ای برایتان بیاورم یا در کنار آتش راهنمایی بیابم.» (آیات ۹-۱۰)

Have you learnt the story of Moses? When he saw a fire, he said to his family: ‘Wait here! I perceive a fire. Perhaps I can bring you a lighted torch, or find some guidance at the fire.’” (Verses 9-10)

از پیامبر ﷺ پرسیده می‌شود، به‌صورت پرسشی بلاغی، که آیا داستان موسی را شنیده است، و این داستان چگونه لطف خداوند و هدایتی را نشان می‌دهد که او برای کسانی که به‌عنوان فرستادگان خود برمی‌گزیند فراهم می‌کند.

The Prophet is asked a rhetorical question about whether or not he had heard of Moses’ history and how it reflects God’s grace and the guidance He provides for those whom He chooses as His messengers.

در اینجا موسی (علیه السلام) را می‌بینیم که در راه میان مدین و مصر، نزدیک کوه سینا، در حال بازگشت با همسرش است؛ پس از آنکه مدت معاهده‌ای را که با پیامبر شعیب (علیه السلام) بسته بود به پایان رسانده بود. بر اساس این پیمان، شعیب یکی از دو دخترش را در ازای هشت یا ده سال خدمت موسی به عنوان یاور خود، به او به همسری می‌داد. به احتمال زیاد، او ده سال را سپری کرد، پیش از آنکه احساس کند می‌تواند همراه همسرش به سرزمینی که در آن بزرگ شده بود بازگردد. در آنجا بنی‌اسرائیل، قوم موسی، در بردگی و زیر سلطه زندگی می‌کردند. 1

Here we see Moses (peace be upon him) on the road between Madyan and Egypt, close to Mount Sinai, returning with his wife after he had completed the term he had agreed with the Prophet Shu`ayb. This agreement meant that Shu`ayb would give him one of his two daughters in marriage in return for eight or ten years during which he would be his assistant. He most probably spent ten years before he felt that he could leave with his wife to return to the country where he grew up. There the Children of Israel, Moses’ people, lived in subjugation. 1

چرا او که پس از کشتن یک مصری که با یک اسرائیلی در حال نزاع دید، به مصر گریخته بود، اکنون به آنجا بازمی‌گردد؟ او که نزد شعیب، پدرزنش، پناهگاه امنی یافته بود. پس چرا آن مکان امن را ترک کند و به مصر بازگردد؟

Why is he returning to Egypt having fled there after killing an Egyptian whom he found quarrelling with an Israelite? He had after all found safe refuge with Shu`ayb, his father-in-law. So why would he leave that place of security and return to Egypt?

در اینجا دلتنگیِ انسان برای وطن را می‌بینیم که خداوند آن را ابزاری قرار داده تا موسی را به جایی برساند که قرار بود در آنجا نقشی مهم ایفا کند. زندگی این‌گونه است. ما با احساسات، هیجانات، آرزوها، امیدها و خاطرات برانگیخته می‌شویم، اما همه‌ی این‌ها تنها علل ظاهری نتیجه‌ی مورد نظرند. آن‌ها چیزی هستند که بر سطح می‌بینیم، اما در زیر آن‌ها خواستی است که هیچ چشمی آن را نمی‌بیند. این خواست خداست، و او قادر متعال است که هر آنچه را بخواهد به انجام می‌رساند.

این خطابی بود که تمامی جهان به آن پاسخ داد. در آن، خداوند حقیقت بنیادین یگانگی خود را به فرستادهٔ برگزیدهٔ خویش عطا فرمود. موسی باید خودش و هدفی را که برای آن به سوی آتش روانه شده بود، کاملاً فراموش کرده باشد. اکنون تنها از این صدایی پیروی می‌کرد که از بالا به سوی او می‌آمد. او به دستورهای الهی‌ای که به او داده می‌شد، توجه داشت. چنان غرق در این حال بود، با ذهن و جانی که کاملاً به آن توجه داشتند، که از او پرسیده می‌شود پرسشی که نیازی به پاسخ گفتن از سوی او ندارد: «و این چیست در دست راست تو، ای موسی؟» (آیهٔ ۱۷)

This was an address to which the whole universe responded. In it, God gave His chosen messenger the fundamental truth of His oneness. Moses must have forgotten all about himself and the purpose for which he aimed towards the fire. He was now only following this voice coming to him from on high. He was attentive to the divine instructions being given to him. As he is so absorbed, with his mind and soul fully attentive to it, he is asked a question which requires no answer from him: “Now, what is this in your right hand, Moses?” (Verse 17)

البته موسی عصایش را در دست داشت، اما ذهنش در آن لحظه کجا بود؟ خب، او به یاد می‌آورد و پاسخش را می‌دهد: «گفت: این عصای من است؛ بر آن تکیه می‌کنم و با آن برگ‌ها را برای گوسفندانم فرو می‌ریزم، و کاربردهای دیگری نیز برای آن دارم.» (آیه ۱۸)

Of course Moses had his staff in his hand, but where was his mind at that moment? Well, he remembers and gives his reply: “He answered: It is my staff; upon it I lean, and with it I beat down the leaves for my sheep; and other uses have I for it.” (Verse 18)

السؤال لم يكن عن الحاجات التي كان يستعمل عصاه لأجلها، بل عن الشيء الذي كان يمسكه في يده. ومع ذلك أدرك موسى أنه لم يُسأل عن تسمية الشيء الذي في يده، بل عن بيان ما كان يفعله به، ومن هنا جاء جوابه ببيان الأغراض التي كان يستعمله فيها. فقد كان يتوكأ عليها عند المشي، ويخبط بها أوراق الشجر حتى تتساقط فتأكلها غنمه. ونعلم أن موسى كان يرعى الغنم لشعيب ﷺ... Correction to be precise: the Prophet's mention here refers to Moses and Shu`ayb, neither of whom is the Prophet Muhammad, so the ﷺ should not be used for them. Corrected translation: السؤال لم يكن عن الحاجات التي كان يستعمل عصاه لأجلها، بل عن الشيء الذي كان يمسكه في يده. ومع ذلك أدرك موسى أنه لم يُسأل عن تسمية الشيء الذي في يده، بل عن بيان ما كان يفعله به، ومن هنا جاء جوابه ببيان الأغراض التي كان يستعمله فيها. فقد كان يتوكأ عليها عند المشي، ويخبط بها أوراق الشجر حتى تتساقط فتأكلها غنمه. ونعلم أن موسى كان يرعى الغنم لشعيب، وهو حميه. ويُروى أنه أُعطي عددًا من الغنم نصيبًا له. وكان له استعمالات أخرى للعصا أشار إليها إجمالًا دون تفصيل، لأن ما ذكره قد دلّ عليها بوضوح.

The question did not ask about the uses he had for his staff, but rather about the object he was holding. Nevertheless, Moses realizes that he was not being asked to name the object in his hand, but to state what he did with it. Hence his answer outlining the purposes for which he used it. He used it for support when walking and beat the leaves of the trees so that they fell and were eaten by his sheep. We know that Moses tended sheep for Shu`ayb, his father-in-law. It is also reported that he had a number of sheep given him as his share. Furthermore, he had other uses for his staff to which he refers in general without going into specifics, because what he has already stated gives a clear indication of them.

موسی از پروردگارش درخواست میکند که سینهاش را برایش بگشاید، تا آن وظیفهٔ سنگینی که پیش روی اوست برایش لذتبخش باشد و انجامدادنش برای او خوشایند گردد. همچنین این درخواست او را برمیانگیزد که بدون هیچ مانعی به کار خود ادامه دهد. او افزون بر این، از خدا میخواهد که کارش را برایش آسان گرداند. و هنگامی که خدا کار هر کسی را آسان کند، آن کار قطعاً به موفقیت خواهد انجامید. زیرا انسان به تنهایی چه میتواند انجام دهد، مگر آنکه خدا کارها را برایش آسان کند؟ چگونه ممکن است به موفقیت دست یابد، در حالی که توانایی او محدود و دانشش ناقص است و راه پیش رویش دراز، دشوار و ناشناخته است؟

So, Moses requests his Lord to open up his heart, so that the hard task before him would be a pleasure to undertake. It would also motivate him to carry on with it without impediment. He further prays to God to facilitate his task. When God facilitates a task for anyone, it is certain to succeed. For, what can man accomplish on his own, unless God facilitates matters for him? How can he achieve success when he has only limited ability and deficient knowledge while the road ahead is long, difficult and unknown.

اولین چیزی که موسی دعا کرد، آرامش قلبی بود که آن را به روشنی احساس کند، و سپس اینکه خداوند کارها را برای او آسان گرداند. انسان بدون چنین یاری، با تکیه بر توانایی اندک و دانش محدود خود، چه می‌تواند بکند؟ اما موسی بیش از این تقاضا می‌کند تا او را در مأموریتش یاری دهد. او می‌خواست زبانش گشوده شود تا وقتی سخن می‌گوید مردم به آسانی او را بفهمند. روایت شده که او دچار نوعی لکنت زبان بود. به احتمال زیاد، این همان چیزی است که او در اینجا قصد دارد. این امر با سخنی که از او نقل شده نیز تأیید می‌شود: «برادرم هارون در سخن گفتن از من بسیار بهتر است». (قصص: ۳۴) دعایی که موسی در اینجا گفت، نخست به صورت کلی بیان شد.

The first thing Moses prayed for was heart reassurance that he would clearly feel, and then that God should facilitate things for him. What can man do without such help, relying on his little ability and limited knowledge? But Moses requests more to help him with his task. He wanted his tongue to be freed so that people could understand him easily when he spoke. It has been reported that he suffered from some sort of speech impediment. Most probably this is what he means here. It is further supported by what he is quoted as saying: “My brother Aaron is far better in speech than I am.” (28: 34) The prayer Moses said here was made first in general terms.

اکنون او جزئیاتی را اضافه می‌کند که به نظرش برای کار پیش رو ضروری است.

Now he adds details which he feels necessary for the task ahead.

ابتدا او از خانوادهٔ خود یاوری می‌خواهد، و آن هارون بود. او می‌دانست که هارون زبان‌آور، شجاع و در عین حال کسی است که می‌تواند بر احساساتش مسلط باشد.

First he asks for a helper from his own family, and that was Aaron. He knew Aaron to be outspoken, courageous and yet someone who could control his feelings.

خداوند در پاسخ فرمود که تمام درخواست‌های موسی برآورده شده است. این لطفی از جانب خداوندِ بسیار مهربان بود. اما همراه با این، یادآوریِ نعمت‌های گذشتهٔ خداوند نیز به او داده می‌شود. چنین یادآوری‌ای قطعاً موسی را مطمئن می‌سازد که با پشتیبانی خداوند می‌تواند در برابر هر قدرت یا دیکتاتوری بایستد. «و به راستی که ما بار دیگر بر تو منت نهادیم.» (آیهٔ ۳۷) کسی که تمام این حمایت و پناه را به او عطا کرد، اکنون او را رها نخواهد کرد. نعمت‌های او در گذشته پیوسته بود، بنابراین بعید است که اکنون، پس از آنکه خداوند رسالتی به موسی سپرده است، قطع شوند.

God responded by saying that all Moses’ requests were granted. This was an act of grace by the One who is Most Merciful. But with this he is also given a reminder of God’s past favours. Such a reminder is certain to reassure Moses that with God’s support he can face any power or dictator. “And indeed We bestowed Our favour upon you in a time gone by.” (Verse 37) The One who granted him all this protection and support will not let him down now. In the past, His favours were continuous, so it is unlikely that they will stop now after Moses has been assigned a mission by God.

نعمتی که نخست ذکر شده، نعمتی است که به مادرش داده شد؛ همان چیزی که هر زنی در وضعیت او بدان نیازمند بود. سپس الهامِ او به وی گفت: «او را در صندوقی بگذار و آن را در رودخانه بینداز. رودخانه او را به کنار خواهد افکند.» (آیه ۳۹)

The favour mentioned first is that given to his mother which any woman in her condition would have needed. Her inspiration then told her: “Place [your child] in a chest and throw it into the river. The river will cast him ashore.” (Verse 39)

به این نکته توجه می‌کنیم که متن از کارهای خشن و خشونت‌آمیز سخن می‌گوید: کودکی به درون صندوقی چوبی رانده می‌شود، و صندوق به رودخانه انداخته می‌شود. سپس رودخانه صندوق و کودک درونش را به ساحل می‌افکند. اما پس از آن چه؟ این کودک به سرپرستی چه کسی سپرده خواهد شد؟ پاسخ این است: «کسی که دشمن من و دشمن اوست او را برمی‌دارد.» (آیه ۳۹) در میان همه‌ی این ماجراها، به موسی نیز گفته می‌شود: «و بر تو محبتی از جانب خود افکندم تا زیر نظر من پرورش یابی.» (آیه ۳۹)

We note here that the text describes rough and violent actions: a child being pushed into a wooden chest, and the chest thrown into the river. Then the river casts the box and the child inside onto the shore. But what then? To whose care will this child be entrusted? The answer is: “One who is an enemy to Me and an enemy to him will pick him up.” (Verse 39) Amidst all this Moses is also told: “I lavished My love on you, so that you may be reared under My watchful eye.” (Verse 39)

این همه نمونه‌ای از عنایت الهی است که عشق و مهربانی را به سپری بدل می‌کند که کودک را از همهٔ ضربات، امواج و جریان‌ها محافظت می‌کند. هیچ‌یک از نیروهای شر نمی‌تواند به گیرندهٔ چنین عشقی آسیبی برساند، با آنکه او تنها نوزادی چند روزه است که نمی‌تواند نیازهایش را نشان دهد یا احساساتش را بیان کند.

پس از آنکه این مطلب را برای موسی روشن ساخت، خداوند نخستین دستورهای خود را به او داد:

Having made this very clear to Moses, God gives him his first instructions:

برو تو و برادرت با نشانه‌های من، و در یاد کردن من سستی نورزید. هر دو نزد فرعون بروید که او از حد درگذشته است. و با او به نرمی سخن گویید، باشد که پند گیرد یا بترسد.

Go forth, then, you and your brother, with My signs, and never slacken in remembering Me. Go forth, both of you, to Pharaoh; for he has transgressed all bounds of equity! But speak to him mildly, so that he may yet take heed, or may be filled with apprehension. (Verses 42-44)

موسی به همراه برادرش هارون، با نشانه‌هایی که خداوند به آن‌ها داده، فرستاده می‌شود. او پیش‌تر دو تا از این نشانه‌ها را دیده است: دگرگونی‌ای که بر عصایش و بر دستش رخ داد.

Moses is told to go with his brother Aaron, equipped with the signs God has given them. He has seen two of these in the transformation affecting his staff and his hand.

به آنان گفته می‌شود که در یاد خدا سستی نکنند، زیرا این یاد، بهترین ابزار و پشتیبانی است که می‌توانند داشته باشند. به موسی یادآوری می‌شود که خداوند او را حتی در کودکی ناتوان، هنگامی که در رود نیل افکنده شد، از فرعون و شرارتش حفظ کرد. هیچ‌یک از آن سختی‌ها به او آسیبی نرساند. اکنون که دوران آموزشش را به پایان رسانده، می‌تواند با آسودگی خاطر و اطمینان، با تکیه بر مراقبت خداوند، به وظیفه‌اش بپردازد.

They are told not to slacken in remembering God, for such remembrance is the best equipment and support they can have. Moses is reminded that God protected him from Pharaoh and his wickedness even when he was a helpless child, thrown in the Nile. Nothing of that hardship caused him any harm. Now that he has completed his training, he can approach his task with ease and reassurance, trusting to God’s care.

هنگامی که به موسی دستور داده میشود که نزد فرعون برود، به او گفته میشود که فرعون از همه حد گذشته و به ستم و ظلم روی آورده است. با این حال، دستور او این است که او و برادرش با او «با نرمی سخن بگویند». (آیه ۴۴) سخنان ملایم و نرمی که موجب سختشدن موضع یا گستاخی و غرور نمیشود، همان چیزی که معمولاً ستمگران به آن روی میآورند، ممکن است همچنان دل فرعون را بیدار کند و او را از پیامدهای کارهایش آگاه سازد. بدینسان، موسی و هارون باید به وظیفهٔ خود ادامه میدادند، با این امید که فرعون پند گیرد، و هرگز از اصلاح او و پاسخ مثبتش به هدایت خداوند ناامید نمیشدند. مدعی ایمانی که از مردم ناامید شود و گمان کند که آنان هرگز به پیامش پاسخ مثبت نمیدهند، نمیتواند آن را آنگونه که باید، ابلاغ کند. و نیز نمیتواند در برابر طرد و انکار، بر آن پایداری ورزد.

As Moses is directed to go to Pharaoh, he is told that Pharaoh has transgressed all bounds and resorted to tyranny and oppression. Nevertheless, his instruction is that he and his brother are to “speak to him mildly.” (Verse 44) Mild and gentle words which do not trigger a hardening of attitude or insolence and arrogance, which is commonly adopted by tyrants, may yet reawaken Pharaoh’s heart and alert him to the consequences of his actions. Thus, Moses and Aaron were to go about their task, hoping that Pharaoh might take heed, and never despairing of his reform and positive response to God’s guidance. An advocate of faith who gives up on people and thinks that they never respond positively to his message cannot deliver it in the way it should be delivered. Nor is he able to hold on to it in the face of rejection and denial.

تاکنون درباره آنچه موسی هنگامی که خداوند تنها در بیابان با او سخن گفت، به او فرمان داده شد، بحث کردیم. سپس سوره ما را در زمان و مکان جابه‌جا می‌کند، در بازه‌ای نامعلوم از زمان و مسافتی نامشخص، تا موسی و هارون را نشان دهد که نگرانی‌های خود را درباره رویارویی قریب‌الوقوعشان با فرعون به پروردگارشان ابراز می‌کنند. بیش از همه می‌ترسیدند که او در مجازات کردن و آسیب رساندن شدید به آنان شتاب کند، هنگامی که او را فرا می‌خوانند تا به خداوند ایمان بیاورد.

So far we have discussed what Moses was told when God addressed him directly alone in the desert. The sūrah then takes us across time and place, covering an indeterminable period of time and distance, to show us both Moses and Aaron expressing their concerns to their Lord about their forthcoming confrontation with Pharaoh. They feared most that he might be quick to punish and harm them severely when they called on him to believe in God.

گفتند: «پروردگارا! ما می‌ترسیم که او بر ما بشتابد یا بر ما ستم کند.» فرمود: «نترسید، که من با شما هستم؛ می‌شنوم و می‌بینم. پس، شما دو نفر نزد او بروید و بگویید: "ما فرستادگان پروردگار تو هستیم. فرزندان اسرائیل را با ما بفرست و دیگر آنان را شکنجه مکن. اکنون با نشانه‌ای از پروردگارت نزد تو آمده‌ایم. سلام بر کسانی که از هدایت [خداوند] پیروی کنند. به ما وحی شده که عذاب بر کسانی خواهد بود که تکذیب کنند و روی برگردانند."»

They said: ‘Our Lord! We fear lest he hasten with insolence or tyranny against us.’ Answered He: ‘Have no fear. I shall be with you. I hear all and see all. Go, then, you two to him and say, “We are the emissaries of your Lord. Let the Children of Israel go with us, and oppress them no more. We have now come to you with a message from your Lord. Peace to all who follow [God’s] guidance. It has been revealed to us that the suffering shall befall those who deny the truth and turn away from it.”‘ (Verses 45- 48)

یقیناً هارون هنگامی که پروردگارش نخستین بار با موسی سخن گفت و با گفتگوی طولانی و تعاملی به او اختصاص یافت، و تمام مسائل لازم را روشن کرد و به او اجازه پرسش داد و پاسخ‌های مورد نیازش را داد، با موسی نبود. اینکه اکنون هم موسی و هم هارون با هم پاسخ می‌دهند و می‌گویند: «ما می‌ترسیم که او بر ما تعدی و طغیان کند»، این نشان می‌دهد که این سخن در زمانی بعدتر گفته شده است. این بخشی از روش قرآن است که زمان و مکان را پشت سر می‌گذارد و در صحنه‌ها و رویدادهای داستان شکاف‌هایی باقی می‌گذارد که با ادامه خواندن گردآوری و فهمیده می‌شوند. بدین ترتیب، قرآن بر رویدادها، کنش‌ها و نگرش‌هایی تمرکز می‌کند که خواننده و شنونده را الهام می‌بخشند.

For certain, Aaron was not with Moses when his Lord first spoke to him, favouring him with a long interactive discourse, clarifying all necessary issues and allowing him to ask questions and giving him the answers he needed. The fact that now both Moses and Aaron make the reply together, saying, “We fear lest he hasten with insolence or tyranny against us”. This, then, suggests that this statement was made at a later time. This is part of the Qur’ānic method of skipping over time and place, leaving gaps in the scenes and events of a story, which are gathered and understood as one reads on. Thus, the Qur’ān concentrates on events, actions and attitudes which inspire the reader and listener.

سوره اشاره‌ای نمی‌کند که موسی و هارون چگونه به حضور فرعون راه یافتند، اما بی‌شک راه یافتند. یقیناً پروردگارشان با آن دو بود و آنچه را می‌گذشت می‌شنید و می‌دید و بی‌تردید گفت‌وگوی آن دو را راهنمایی می‌کرد. اما موسی و هارون چه قدرت و چه اختیاری در اختیار داشتند تا آنچه را پروردگارشان، خدا، به آنان فرمان داده بود که به فرعون، هر اندازه هم که بزرگ بود، برسانند، ابلاغ کنند؟ سوره تصویری زنده از گفت‌وگوی موسی و فرعون ترسیم می‌کند که با این پرسش و پاسخ آغاز می‌شود: «[فرعون] گفت:

The sūrah does not mention how Moses and Aaron were admitted into Pharaoh’s presence, but nonetheless they were. For certain, their Lord was with them hearing and seeing what took place, and no doubt guiding their communication. But what power, and what authority was at the disposal of Moses and Aaron to enable them to communicate to Pharaoh, great as he might have been, what God, their Lord, commanded them to convey to him? The sūrah paints a vivid picture of the dialogue between Moses and Pharaoh, starting with this question and answer: “[Pharaoh] said:

«فرعون» در این پرسش، آشکارا نمی‌خواهد پروردگاری را که آن دو پیامبر به او معرفی کرده‌اند بپذیرد. آن دو به او گفته بودند که فرستادگان «پروردگار تو» هستند. فرعون دریافت که موسی سخنگوی اصلی این پیام است. از این رو پرسش خود را متوجه او می‌کند: «ای موسی، پروردگار شما دو تن کیست؟» (آیه ۴۹). یعنی به نام چه کسی ما را مخاطب قرار می‌دهی و آزادی بنی‌اسرائیل را می‌خواهی؟ ﴿قَالَ فَمَن رَّبُّكُمَا يَا مُوسَىٰ﴾ «گفت: ای موسی، پروردگار شما دو تن کیست؟» ﴿قَالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطَىٰ كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَىٰ﴾ «گفت: پروردگار ما کسی است که به هر چیزی آفرینش (و سرشت و شکل ویژه‌اش) را داده، سپس هدایتش کرده است.» (آیات ۴۹ و ۵۰)

‘Who, now, is this Lord of you two, Moses?’ He replied: ‘Our Lord is He who gives everything its distinctive nature and form, and further guides them.’” (Verses 49-50) It is clear that Pharaoh does not wish to acknowledge God’s Lordship, which the two prophets had made clear to him saying they were ‘the emissaries of your Lord.’ Pharaoh realized that Moses was the main advocate of the message. Hence, he puts his question to him: “Who, now, is this Lord of you two, Moses?” (Verse 49) In whose name are you addressing me to demand the release of the Israelites?

موسی پاسخ می‌دهد و بر صفات خداوند در آفرینش، آغاز آفرینش و هدایت‌گری و تعادل تأکید می‌کند: «پروردگار ما کسی است که به هر چیزی شکل و سرشت ویژه‌اش را داده است، سپس آن‌ها را هدایت کرده است.» (آیه ۵۰) این چنین است: پروردگار ما کسی است که به هر چیزی هستی‌اش را در همان شکل و سرشتی که دارد عطا کرده است. سپس هر یک را به انجام نقش خود هدایت می‌کند و تمام وسایل این انجام‌دهی را در اختیارشان می‌گذارد. در متن عربی این آیه از حرف عطف «ثم» به معنای «سپس» استفاده شده که آفرینش هر چیز و بخشیدن هدایت به آن را از یکدیگر جدا می‌کند. این حرف عطف در ترجمه با واژه «بعد هم» بیان شده تا معنای واقعی آیه نشان داده شود.

تمامی زمین در همه جاها و در همه زمان‌ها گهواره‌ای برای بشر است. در حقیقت، این همان گهواره‌ی کودک است؛ زیرا انسان‌ها فرزندان زمین‌اند که در دامان آن رشد می‌کنند و از محصولات آن تغذیه می‌کنند. در عین حال، زمین برای ایشان هموار شده است تا بر آن راه روند، به امور زندگی خود بپردازند، آن را کشت کنند و از گنجینه‌های آن بهره‌مند شوند. خداوند این‌گونه بود آن روزی که طبیعت و صورت همه‌ی مخلوقاتش را به ایشان بخشید. بدین‌ترتیب، ساختار زمین را چنان قرار داد که توان آن را داشته باشد که نوع زندگی‌ای را که برای شکوفایی در آن مقرر کرده بود، پایدار نگه دارد. به همین ترتیب، طبیعت و صورتی به انسان‌ها داد که ایشان را قادر می‌سازد بر زمینی زندگی کنند که آن را گهواره‌ای برای ایشان ساخته است. این دو معنایی که آیه بیان می‌کند، به‌هم‌پیوسته‌اند.

The whole earth is a cradle for mankind at all places and in all times. It is indeed the same as a child’s cradle; for human beings are the children of the earth in whose lap they grow up and on whose produce they feed. At the same time, it has been levelled for them so that they can walk on it, pursue their life affairs, cultivate it and benefit by its treasures. God made it so on the day He gave nature and forms to all His creatures. Thus, He gave the earth its structure which enables it to sustain the type of life He assigned to prosper on it. Similarly, He gave human beings their nature and form which make them able to live on the earth He made a cradle for them. The two senses imparted by the verse are closely interlinked.

هر دو تصویرِ گهواره و ویژگیِ هموار بودن، در مصر به روشن‌ترین شکل دیده می‌شود؛ دره‌ای بسیار حاصلخیز که تنها با حداقل تلاش مردمش، محصول فراوان خود را می‌دهد. تمامِ دره‌ی مصر همچون گهواره‌ای گرم است که کودکی کوچک را در آغوش می‌پروراند.

Both the cradle image and the quality of being level are most clearly seen in Egypt, with its highly fertile valley which requires only the minimum effort from its people to yield its rich produce. The whole valley of Egypt is like a warm cradle nurturing a small child.

حکیم خالق، که زمین را هموار کرده، در آن راه‌هایی برای رفت‌وآمد مردم نیز گشوده و از آسمان آب فرو فرستاده است. از باران‌هایی که از آسمان می‌بارد، رودخانه‌ها پدید می‌آیند و جاری می‌شوند تا آبیاری فراهم کنند. از جمله آن‌ها البته نیل است که نزدیک جایی جریان دارد که فرعون کاخش را داشت. با چنین آب فراوانی، گیاهان در جفت‌های گوناگون و بسیار رویانده می‌شوند.

The wise Creator who has levelled the earth has also opened up on it paths for people to travel and has sent down waters from the sky. It is from the rain pouring from the sky that rivers form and run to provide irrigation. One of these is, of course, the Nile running close to where Pharaoh had his palace. With such plentiful water, plants are brought forth in a great variety of pairs.

خداوند در حکمت خود چنین اراده کرده است که گیاهان، همانند همه موجودات زنده، به صورت جفت رشد کنند. در واقع این دوگانگی پدیده‌ای یکنواخت است که بر همه موجودات زنده حاکم است. در بیشتر موارد، گیاهان سلول‌های نر و ماده را در همان شاخه حمل می‌کنند، اما انواعی وجود دارند که در آن‌ها یک شاخه تنها سلول‌های نر و شاخه‌ای دیگر تنها سلول‌های ماده دارد، همان‌گونه که در بیشتر گونه‌های جانوری نیز چنین است. این امر هماهنگی کاملی فراهم می‌آورد که بر همه موجودات زنده حاکم است. از این رو است این سخن: «و در این [امر] برای خردمندان نشانه‌هاست.» (آیه ۵۴) در حقیقت، هیچ خرد سالمی نمی‌تواند در چنین پدیده‌هایی بیندیشد، بی‌آنکه به این نتیجه برسد که این کار آفریدگار حکیمی است که به هر موجود زنده سرشت و صورتی بخشیده و همه را هدایت کرده است.

فرعون دیگر بحث نکرد. او دریافت که موسی دلیلی قوی‌تر دارد، آن هم دلیلی که با روشن‌ترین برهان پشتیبانی می‌شود، یعنی نشانه‌های خداوند که در همه‌جای هستی دیده می‌شود، و نیز دو نشانه ویژه‌ی خودش. از این رو به حیله‌ای کهنه متوسل شد که ستمگران و مخالفان پیام‌های خداوند بارها به کار برده‌اند. انگشت اتهام را به سوی موسی گرفت و او را ساحر خواند و ادعا کرد که موسی به یاری سحر، عصا را به مار تبدیل کرده و دستش را سفید و درخشان، بی‌عیب، نموده است. سحر نخستین چیزی بود که به ذهن فرعون رسید، زیرا در مصر به‌طور گسترده رایج بود. آن دو نشانه‌ای که به موسی داده شده بود، در ظاهر شبیه سحر می‌نمود، سحری که چیزی جز فریب حواس نیست و گاه می‌تواند احساس‌های نادرست پدید آورد تا آثاری ملموس به بار آید. بنابراین، تحت تأثیر سحر، انسان ممکن است چیزهایی را ببیند که حاضر نیستند، یا آن‌ها را به شکلی غیر از شکل واقعی‌شان ببیند. گاهی شخصی که زیر طلسم سحر است، از نظر جسمی و روانی تحت تأثیر قرار می‌گیرد، گویی طلسم در واقع بر او اثر گذاشته است. اما نشانه‌های موسی از این گونه نبود. آن‌ها نشانه‌هایی بودند که خداوند، آفریدگار همه‌چیز، به او داده بود، همان کسی که می‌تواند هم دگرگونی‌های موقت و هم دگرگونی‌های دائمی پدید آورد.

Pharaoh simply stopped arguing. He realized that Moses had the stronger case, supported by the clearest proof, namely, God’s signs seen everywhere in the universe, as well as his own two special signs. Hence, he resorted to an old ploy, often used by tyrants and opponents of God’s messages. He pointed an accusing finger at Moses, describing him as a sorcerer, claiming that it was through sorcery that Moses turned the staff into a snake and made his hand look shining white, without blemish. Magic was the thought presenting itself immediately to Pharaoh, because it was widely practised in Egypt. The two signs given to Moses seemed, on the surface, similar to magic, which is no more than the deception of the senses that could sometimes lead to false feelings so as to produce tangible effects. Thus, under the influence of magic, a man may see things that are not present, or he may see them in a form other than their own. At times a person who is under a magical spell may be physically and psychologically affected, as though the spell has had its effect on him in reality. But Moses’ signs were not of this sort. They were signs given to him by God, the Creator of all things, the One who can bring about both temporary and permanent transformations.

«قَالَ: أَجِئْتَنَا لِتُخْرِجَنَا مِنْ أَرْضِنَا بِسِحْرِكَ يَا مُوسَىٰ؟» (آیه ۵۷) به نظر می‌رسد که آزار و شکنجه بنی‌اسرائیل انگیزه‌ای سیاسی داشت، و فرعون از آن می‌ترسید که شمار آنان افزایش یابد و نیرویی عددی به دست آورند. ستمگران برای حفظ قدرت و نگاه داشتن فرمانروایی یا پادشاهی خود، دست به هولناک‌ترین و غیرانسانی‌ترین جنایات می‌زنند و به ملاحظات اخلاقی و انسانی هیچ توجهی ندارند. آنان حاضرند حتی صدای وجدان و شرف خود را خاموش کنند. بدین‌سان، فرعون سیاستی را در پیش گرفت که هدفش تضعیف و خوار کردن بنی‌اسرائیل بود؛ فرزندان پسرشان را می‌کشت و دخترانشان را زنده نگه می‌داشت، و مردان بالغ ایشان را به کارهای سخت وامی‌داشت. از این رو موسی و هارون خواستار آزادی ایشان شدند و به او گفتند: «فرزندان اسرائیل را با ما روانه کن و دیگر آنان را آزار مده.» (آیه ۴۷) پاسخ او به این درخواست، بیانگر ترس‌هایش بود:

«پس فرعون عقب‌نشینی کرد و نقشهٔ حیله‌ای را که می‌خواست به کار بندد گرد آورد؛ سپس [به میدان] آمد.» (آیهٔ ۶۰) در این آیهٔ کوتاه، سوره تمام آنچه فرعون گفته بود را خلاصه می‌کند: مشورتی را که نخبگان قدرتمند در حکومتش به او دادند، گفت‌وگو با ساحران، و تشویق و وعدهٔ پاداش‌های بزرگ به آنان، و همچنین حیله‌هایی که او و مشاورانش سرانجام طرح کردند. در واقع، این آیهٔ کوتاه که در متن عربی تنها شش کلمه دارد، سه حرکت پیاپی را نشان می‌دهد: عقب‌نشینی فرعون به خلوتگاه خود، طراحی راهبرد، و آمدن او برای رویارویی.

“Thereupon Pharaoh withdrew and put together the artful scheme which he would pursue; and then turned up.” (Verse 60) In this short verse the sūrah sums up all that Pharaoh said, the advice he was given by the powerful elite among his government, the discussion with the sorcerers and his encouragement and promises of rich reward to them, as well as the schemes he and his advisers finally plotted. Indeed, this short verse, comprising only six words in the Arabic text, shows three successive movements: Pharaoh’s withdrawal into his own quarters, mapping out his strategy and turning up for the confrontation.

قبل از آغاز رویارویی، موسی احساس کرد که باید نصیحتی صادقانه و خیرخواهانه به ساحران بدهد. از این رو، آنان را از نسبت دادن دروغ‌های ساختگی به خدا برحذر داشت. با این کار امیدوار بود که آنان هدایت خدا را بپذیرند و جادوگری را که آشکارا دروغ است، رها کنند: «موسی به آنان گفت: وای بر شما! بر خدا دروغ نبندید که شما را با عذابی سخت هلاک می‌کند، و هرکس که دروغی بسازد، قطعاً زیان خواهد دید» (آیه ۶۱)

Before the confrontation began, Moses felt that he should give the sorcerers some honest and sincere advice. Thus, he warned them against attributing false fabrications to God. So doing, he hoped that they would accept God’s guidance and abandon sorcery, which is blatant falsehood: “Moses said to them: Woe betide you! Do not invent any falsehood against God, lest He afflict you with most grievous suffering. He who contrives such a lie is sure to come to grief” (Verse 61)

ایک مخلصانہ نصیحت دلوں کو چھو سکتی ہے، جنہیں وہ مخاطب کرتی ہے ان کے دلوں کو۔ یہاں بھی شاید ایسا ہی ہوا، کیونکہ کچھ جادوگر موسیٰ کی باتوں سے متاثر ہوئے اور انہیں اپنے فیصلے پر دوبارہ غور کرنا شروع ہوگیا۔ لیکن جو لوگ مقابلے کو ہر حال میں جاری رکھنے کے خواہش مند تھے، وہ ان سے سرگوشیوں میں بحث کرنے لگے، اس خوف سے کہ کہیں موسیٰ ان کی باتیں سن نہ لیں۔ ﴿پس وہ آپس میں اپنے معاملے پر مشورہ کرنے لگے، مگر اپنی مشاورت کو خفیہ رکھا﴾ (آیت 62)

A sincere piece of advice can touch the hearts of those it addresses. This might have been the case here, for some of the sorcerers were touched by Moses’ words and began to have second thoughts. Those who were keen to go through with the showdown however began to argue with them in whispers, fearing that Moses would overhear them. “So they debated among themselves as to what to do; but they kept their counsel secret.” (Verse 62)

آیا ستمگران این واکنش درونی را درک می‌کنند؟ آیا می‌فهمند که دل‌ها چگونه دگرگون می‌شوند؟ ستمگران که تاریخی طولانی از استبداد و بیدادگری دارند و در آن، زیردستانشان را می‌بینند که در برابر هر فرمانشان سر فرود می‌آورند و با کوچک‌ترین اشاره‌ای برای برآوردن خواسته‌شان شتاب می‌کنند، فراموش می‌کنند که این خداست که دل‌ها و اندیشه‌ها را دگرگون می‌سازد. آنان نمی‌توانند ارزش این را دریابند که وقتی دلی با تماس با خدا پاسخ می‌دهد، پیوند کامل می‌شود. در آن هنگام، مؤمن نیرو و نور را تنها از او می‌گیرد. از این رو، هیچ‌کس نمی‌تواند چنین مؤمنی را زیر سلطه‌ی قدرت خویش درآورد. از همین روست واکنش فرعون: «گفت: آیا به او ایمان آوردید پیش از آنکه به شما اجازه دهم؟ بی‌گمان او همان بزرگ شماست که به شما جادوگری آموخته است! حتماً دست‌ها و پاهایتان را به شکلی مخالف یکدیگر خواهم برید و قطعاً شما را بر تنه‌های درخت خرما به دار خواهم کشید. آنگاه خواهید دانست که کدام‌یک از ما عذابش سخت‌تر و پایدارتر است.» (آیه ۷۱)

Do tyrants understand this inner reaction? Do they realize how hearts can be transformed? With a long history of tyranny and injustice, during which they see their subordinates bow to their every command, hasten to fulfil their desire at the slightest indication, tyrants forget that it is God who changes hearts and minds. They cannot appreciate that when a heart responds to contact with God, the bond is complete. The believer, then, derives strength and light from Him alone. Thus, no one can subjugate such a believer to his own power. Hence, Pharaoh’s reaction: “Said [Pharaoh]: Do you believe in him before I have given you permission? Surely, he must be your master who has taught you witchcraft! I shall most certainly cut off your hands and feet on opposite sides, and I shall most certainly crucify you on the trunks of the palm-trees. You will then come to know for certain which of us can inflict a more severe and longer lasting punishment.” (Verse 71)

«آیا پیش از آنکه به شما اجازه دهم، به او ایمان آوردید؟» (آیهٔ ۷۱) این است پاسخِ یک ستمگر که نمی‌تواند درک کند چگونه ایمان به دل‌های دیگران راه می‌یابد، به‌گونه‌ای که نمی‌توانند آن را از خود دور کنند. چرا که دل‌های مردم، چنان‌که پیامبر ﷺ فرموده، میان دو انگشت از انگشتان خداوند، که بخشنده و مهربان است، قرار دارد و او آن‌ها را هرگونه که بخواهد دگرگون می‌کند.

“Do you believe in him before I have given you permission?” (Verse 71) Such is the retort of a tyrant who cannot understand how others feel faith touch their hearts such that they cannot turn it away. After all, people’s hearts are, as the Prophet says, held between two of God’s, the Most Merciful’s, fingers and He turns them around as He wills.

«قطعاً او همان استاد شماست که به شما سحر آموخته است!» (آیه ۷۱) برای فرعون، این تنها دلیل تسلیم شدن ساحران در برابر موسی بود. او نمی‌توانست تصور کند که ایمان در دل‌های ایشان نشسته باشد. او نمی‌فهمید که دست خدا پردهٔ تیره‌ای را که دیدگانشان را تار کرده بود کنار زده و اکنون آنان می‌توانند حقیقت امور را آن‌گونه که هست ببینند.

اما برای فرعون دیر شده بود. ایمان به دل‌های آن جادوگران راه یافته بود و آن انسان کوچک و ناچیزِ درونِ هر یک از آنان اکنون در تماسی استوار با سرچشمهٔ بزرگِ قدرتِ راستین قرار داشت. از این رو اکنون بسیار نیرومند بودند، در حالی که همهٔ قدرت‌های زمینی ناتوان بودند. در حقیقت، کل زندگی روی زمین در برابر افق‌های گسترده و روشنی که آن دل‌های مؤمن اکنون به آن‌ها چشم دوخته بودند، بسیار کوچک است. هرآنچه به زندگی زمینی مربوط می‌شود، بی‌اهمیت است: «گفتند: هرگز تو را بر دلایل روشنی که از حق به ما رسیده و بر کسی که ما را آفریده است، برنخواهیم گزید! پس هر چه می‌خواهی حکم کن. تو فقط می‌توانی دربارهٔ این زندگی دنیا حکم کنی. اما ما به پروردگارمان ایمان آورده‌ایم، امید که خطاهای ما و آن جادویی را که ما را به آن واداشتی، بر ما ببخشد. و خدا بهترین و پاینده‌ترین است.» (آیات ۷۲-۷۳)

But it was too late for Pharaoh. Faith had touched the hearts of those sorcerers and the small, insignificant person within each of them was now in firm contact with the great source of real power. Hence, they were now very strong, while all earthly powers were weak. Indeed the whole life on earth is too small when compared to the broad, bright horizons to which those believing hearts now looked up. All that pertains to life on earth is of no consequence: “They answered: Never shall we prefer you to all the evidence of the truth that has come to us, nor to Him who has brought us into being! Decree, then, whatever you are going to decree. You can only decree on what pertains to this worldly life. As for us, we have come to believe in our Lord, hoping that He may forgive us our faults and all that magic to which you have forced us. God is certainly the best and He is Everlasting.” (Verses 72-73)

این همان تحولی است که ایمان در دل‌های کسانی پدید می‌آورد که تا لحظاتی پیش، مطیع فرعون بودند و بالاترین دستاوردشان نزدیکی به او و برخورداری از عطایای او به شمار می‌رفت. اکنون آنان با عزمی آماده‌اند که در برابر او بایستند، عزمی که قدرت، تخت و ثروت او را در جایگاه واقعی‌اش قرار می‌دهد: «هرگز تو را بر آنچه از دلایل روشن حق به سوی ما آمده، و بر کسی که ما را آفریده، ترجیح نخواهیم داد!» (آیه ۷۲) چنین دلایلی در نظر ما بسیار گران‌بهاتر است، و خدا، آفریدگار ما، نزد ما عزیزتر از هر چیز دیگری است. «پس هر حکمی که می‌خواهی بران؛» (آیه ۷۲) این چالشی است برای فرعون که هرچه از دستش برمی‌آید انجام دهد. او نمی‌تواند جلوی آنان را بگیرد. «تو تنها می‌توانی دربارهٔ این زندگی دنیا حکم برانی.» (آیه ۷۲)

This is the sort of change faith brings about in the hearts of people who, until a moment earlier, were submissive to Pharaoh, considering their highest achievement to be close to him, receiving his favours. Now they are ready to confront him with a determination that puts his power, throne and wealth in proper perspective: “Never shall we prefer you to all the evidence of the truth that has come to us, nor to Him who has brought us into being!” (Verse 72) Such evidence is much more precious in our view, and God, our Creator, is far dearer to us than anything else. “Decree, then, whatever you are going to decree.” (Verse 72) This is a challenge to Pharaoh to do his worst. He cannot stop them. “You can only decree on what pertains to this worldly life.” (Verse 72)

پردهها تنها فرو میافتند تا بار دیگر بر صحنهای تازه از تاریخ موسیٰ بالا روند. اکنون پیروزی ایمان و حق را در زندگی عملی میبینیم، پس از آنکه این پیروزی به صورت یک اندیشه و باور تحقق یافته بود. آنچه تاکنون دیدهایم، پیروزی نشانهای بود که به موسیٰ داده شده بود بر جادوگری، و ایمان تازهای که در دلهای جادوگران پدید آمد بر امیدهای سودجویانهٔ آنان و بیمهایشان از زیان، و نیز بر تهدیدها و کیفرهای فرعون. اکنون پیروزی مرتبطی را میبینیم: پیروزی حق بر باطل، هدایت بر گمراهی، و ایمان بر ستمگری. همهٔ اینها در زندگی واقعی رخ میدهد، پس از آنکه در وجدانهای مردم تحقق یافته است. در حقیقت، مدافعان حق نمیتوانند برتری اخلاقی خود را آشکارا به نمایش بگذارند، مگر آنکه نخست بر همهٔ وسوسهها در درون خود پیروز شده باشند.

The curtains are drawn only to lift again on a new scene in Moses’ history. Now we see the triumph of faith and truth in practical life, after their victory as an idea and belief. What we have seen so far is the triumph of the sign given to Moses over sorcery, the new faith in the sorcerers’ hearts over their hopes of gain and fears of loss as well as over Pharaoh’s threats and punishment. Now we see a related victory for truth over falsehood, guidance over error, and faith over tyranny. All this takes place in real life after it has been achieved in people’s consciences. In fact advocates of the truth cannot openly demonstrate their high moral ground until they have triumphed within themselves over all temptation.

حق و ایمان واقعیتی مشخص دارند که هنگامی که در وجدان انسان تجسم یابد، راه خود را به زندگی واقعی باز می‌کند. اگر ایمان تنها ظاهری بیرونی باشد که به قلب نمی‌رسد، و حق شعاری برافراشته بماند که در دل‌ها و اذهان مردم ریشه نداوانده است، آنگاه ظلم و باطل ممکن است پیروز شوند.

Truth and faith have a certain reality which, once materialized within one’s conscience, finds its way into real life. Should faith remain an outward appearance that does not touch the heart, and truth remain a raised slogan that has not sunk deep into people’s hearts and minds, then tyranny and falsehood may be victorious.

آنان میتوانند چنین پیروزی‌ای را با قدرت مادی‌ای که در اختیار دارند به دست آورند؛ قدرتی که با صرف ظاهر ایمان و شعارهای حقانیت برابری نمی‌کند. تنها هنگامی که این حقایق به‌راستی در دل‌ها و اندیشه‌ها استوار شوند، از قدرت مادی‌ای که باطل و ستم می‌توانند گرد آورند، نیرومندتر می‌گردند. این همان حقیقتی است که ما به روشنی در رفتار موسیٰ در برابر ساحران و نیرنگ‌هایشان می‌بینیم، و سپس در رفتار ساحران در برابر فرعون و اشراف او. این مقدمهٔ پیروزی است، چنان‌که در صحنهٔ بعدی این سوره می‌بینیم.

They can achieve such a victory with the physical power under their command, one which cannot be matched by the mere appearance of faith and slogans of truth. It is only when the latter are truly established in hearts and minds that they become stronger than the physical might which falsehood and tyranny can muster. This is the fact which we clearly see in Moses’ attitude towards the sorcerers and their ploys, and later in the sorcerers’ attitude towards Pharaoh and his noblemen. This is the prelude to victory as we see in the next scene in the sūrah.

خداوند خود نبرد میان ایمان و ستم را اداره کرد. از مؤمنان جز پیروی از وحیِ دریافت‌شده توسط موسی و بیرون رفتن در شب، چیز دیگری خواسته نشده بود. مؤمنان از نظر قدرت مادی برابر کافران نبودند. موسی و یارانش ناتوان و بی‌پناه بودند، در حالی که فرعون و سپاهش تمام قدرت مادی را در دست داشتند. از این رو، نبردی میان این دو طرف نمی‌توانست رخ دهد. پس خداوند خود به میدان آمد، اما تنها پس از آنکه حقیقت ایمان به‌طور کامل در دل کسانی جای گرفته بود که تنها نیرویشان همان بود که از ایمان سرچشمه می‌گرفت. بدین‌ترتیب می‌بینیم که آن ستمگر تهدید خود را بیان می‌کند و مؤمنان را به نابودی هشدار می‌دهد: «قطعاً دست‌ها و پاهای شما را از دو طرف مخالف می‌برم و قطعاً شما را بر تنه‌های درختان خرما به دار می‌آویزم.» (آیه ۷۱) در پاسخ به این، مؤمنان که دلشان سرشار از ایمان است، می‌گویند: «پس هر آنچه می‌خواهی حکم کن. تو تنها می‌توانی درباره آنچه به این زندگی دنیوی مربوط است حکم کنی.» (آیه ۷۲)

It was God who conducted the battle between faith and tyranny. The believers were not required to do anything other than follow the inspiration received by Moses and to move out at night. The believers were no match for the unbelievers in terms of material power. Moses and his men were weak and powerless, while Pharaoh and his army held all the material power. Hence, a battle between the two parties could not take place. Therefore, God took over, but only after the truth of faith was fully engrained in the hearts of those whose only strength was that which they derived from faith. Thus we see the tyrant delivering his threat and warning the believers of doom: “I shall most certainly cut off your hands and feet on opposite sides, and I shall most certainly crucify you on the trunks of the palm trees.” (Verse 71) To this, the believers, with their hearts full of faith, reply: “Decree, then, whatever you are going to decree. You can only decree on what pertains to this worldly life.” (Verse 72)

حقیقت ساده این است که وقتی نبرد میان ایمان و ستم در دل مردم به این مرحله رسید، خداوند خود پرچم حق را برداشت و آن را بلند برافراشت، و پرچم باطل را پایمال‌شده بر جای گذاشت. همه این‌ها رخ داد بی‌آنکه مؤمنان کمترین تلاشی کرده باشند.

The simple truth of the matter is that when the battle between faith and tyranny reached this level in people’s hearts, God himself took up the banner of truth and hoisted it high, leaving the banner of falsehood trampled upon. All this took place without the believers exerting any effort whatsoever.

از این داستان همچنین درمی‌یابیم که هنگامی که بنی‌اسرائیل خواریِ تحمیل‌شده از سوی فرعون را، در پرتوِ کارزار سرکوبِ او، که مردانشان را می‌کشت و زنانشان را زنده نگه می‌داشت، پذیرفتند، خداوند در جانبِ آنان مداخله نکرد. ایشان صرفاً به زیردستی خود تن دادند و از فرعون و قدرتش ترسیدند. اما آن‌گاه که ایمان در دل‌های کسانی که به موسی و پیامش باور داشتند، برترین جایگاه را یافت، و آنان آماده شدند که شکنجه را با سرِ افراشته تاب آورند و انکار خود نسبت به فرعون و باورشان به خدا را اعلام کنند، آن‌گاه خداوند مداخله کرد و نبرد را هدایت نمود. بدین‌سان، پیروزی در میدان نبرد به دست آمد، همان‌گونه که پیش‌تر در دل‌ها و جان‌های ایشان به دست آمده بود.

اما برای کسانی که نجات یافته و پیروزی به ایشان عطا شده، یادآوری و هشداری داده می‌شود تا مبادا آنان را فراموش کنند یا مهم‌ترین سلاح خود را رها سازند:

Yet to those who were saved and granted victory a reminder and a warning are given so that they do not forget or abandon their most important weapon:

ای بنی اسرائیل! ما شما را از دشمنتان نجات دادیم، سپس با شما بر طرف راست کوه طور عهدی بستیم، و برای شما من و سلوی فرو فرستادیم.

Children of Israel! We saved you from your enemy, and then We made a covenant with you on the right flank of Mount Sinai. We sent down manna and quails for you.

{کُلُوا مِن طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَلَا تَطْغَوْا فِيهِ فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِي وَمَن يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِي فَقَدْ هَوَىٰ * وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِّمَن تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا ثُمَّ اهْتَدَىٰ}

Eat of the wholesome things which We have provided for you and do not transgress, lest you should incur My wrath. He that incurs My wrath has indeed thrown himself into utter ruin; but I certainly forgive all sins for anyone who repents, believes and does righteous deeds, and thereafter keeps to the right path. (Verses 80-82)

آنان از منطقه خطر گذشته‌اند و به‌سوی کوه سینا شتافته‌اند، در حالی که فرعون و لشکریانش غرق شده‌اند. رهایی‌شان رویدادی تازه بود که آن را به‌خوبی به یاد دارند، اما اینجا به‌عنوان یادآوری ثبت شده است، تا شکرگزار باشند.

They have passed the danger zone and have surged on towards Mount Sinai, leaving Pharaoh and his army drowned. Their deliverance was a recent event which they remember well, but it is recorded here as a reminder, so that they may give thanks.

به نظر می‌رسد که وعده‌گاه در سمت راست کوه طور به‌عنوان رویدادی انجام‌شده ذکر شده است، در حالی که این دیدار، دیداری بود که موسی باید در طول چهل شب خود را برای آن آماده می‌کرد. سپس الواح و قوانین ثبت‌شده در آن‌ها را دریافت می‌کرد. این قانونی بود برای تنظیم زندگی مردمی که پس از خروجشان از مصر، مأموریتی در سرزمین مقدس به آنان سپرده شده بود.

The appointment at the right hand side of Mount Sinai is mentioned here as though it is an accomplished event, when it was a meeting for which Moses had to prepare himself for over a period of forty nights. He would then receive the tablets and the laws recorded therein. This was a law to regulate the lives of the people entrusted with a mission in the Holy Land after their departure from Egypt.

این‌که به آنان «من» که غذایی شیرین است و بر برگ‌ها جمع می‌شود، و «سلوی» که پرنده‌ای است آسان‌گیر برای شکار و خوردن، داده شد، جلوه‌ی دیگری از لطف خداوند و توجه او به ایشان در آن بیابان خشک و بی‌آب‌وعلفی بود که در آن قرار گرفته بودند.

خداوند برای موسی وقتی تعیین کرد تا پس از چهل روز در کوه با او دیدار کند؛ آنگاه احکامی به او داده شود که وظایفی را که قومش پس از پیروزی‌ای که به آنان داده شده بود باید انجام دهند، مشخص می‌کرد. پیروزی نیز همچون ایمان مسئولیت‌های خاص خود را با خود دارد. از این رو، لازم بود که موسی از نظر روانی آماده و مهیا باشد تا فرامین خداوند را دریافت کند.

God has appointed a time for Moses to meet Him at the Mount after forty days, when he would be given the commandments outlining the tasks his people have to fulfil after the victory they were given. Victory carries with it its own responsibilities, as does faith. Hence, it was necessary for Moses to be psychologically prepared and ready to receive God’s commandments.

بنابراین، موسیٰ کوه را بالا رفت و قومش را در پایین کوه گذاشت، پس از آنکه از برادرش هارون خواست که جانشین او شود. موسیٰ بسیار مشتاق این دیدار بود، دیداری که در آن در برابر پروردگارش می‌ایستاد و با او سخن می‌گفت. او یک بار پیش‌تر این تجربه را داشته بود و مشتاق بود که آن را دوباره تجربه کند. از این رو شتاب کرد تا در حضور پروردگارش بایستد. با این حال، او کاملاً از آنچه قومش پس از رفتن او مرتکب شده بودند بی‌خبر بود.

Thus, Moses went up the Mount, leaving his people at the bottom, after asking his brother Aaron to deputize for him. Moses longed dearly for this encounter, when he would stand in front of his Lord and address Him. He had had this experience once before and was keen to experience it again. Hence, he made haste to stand in the presence of his Lord. He was however totally unaware of what his people had perpetrated after he had left.

پروردگارش او را از این خبر آگاه می‌کند و آنچه را که واقع شده است به او نشان می‌دهد. این صحنه برای ما نمایش داده می‌شود و ما گفت‌وگو را می‌شنویم:

His Lord tells him the news, pointing out what has taken place. The scene is shown to us and we listen to the conversation:

[و خدا فرمود]: «ای موسی، چه چیز تو را وادار کرد که قوم خود را با این شتاب پشت سر بگذاری؟» او پاسخ داد: «آنان به دنبال من می‌آیند، و من به سوی تو ای پروردگارم شتافتم تا تو از من خشنود شوی.» فرمود: «پس [بدان] که ما در غیبت تو قوم تو را آزمودیم و سامری آنان را گمراه کرد.» (آیات ۸۳ تا ۸۵)

[And God said]: Now what has caused you, Moses, to leave your people behind in so great a haste?’ He answered: ‘They are treading in my footsteps, while I have hastened to You, my Lord, so that You might be well pleased with me.’ Said He: ‘Then [know that] in your absence We have put your people to a test, and the Sāmiriy has led them astray.’ (Verses 83-85)

بنابراین موسی با یک شوک هولناک روبه‌رو می‌شود. او با شتاب به دیدار پروردگارش می‌رفت، پس از چهل روز آمادگی کوشا، مشتاق شنیدن دستورها و فرمان‌هایی که پایه‌ی شیوه‌ی زندگی تازه‌ی بنی‌اسرائیل را تشکیل می‌داد. این شیوه‌ی زندگی برای جامعه‌ای در نظر گرفته شده بود که از زنجیرهای بردگی رها شده بود تا حامل پیامی الهی شود.

با خشم و اندوهی سرشار، موسی از قوم خود پرسید: «آیا پروردگارتان به شما وعدهٔ نیکو نداده بود؟» (آیهٔ ۸۶) خداوند به ایشان وعدهٔ پیروزی داده بود و این‌که به‌عنوان جامعه‌ای که به یگانگی او ایمان دارد وارد سرزمین مقدس شوند. تنها اندکی پیش، آنان شاهد گام‌های نخستین به‌سوی تحقق کامل این وعده بودند. از این رو، موسی ایشان را سرزنش کرد: «آیا این وعده [تحقق آن] در نظرتان دیر آمد؟ یا می‌خواهید خشم پروردگارتان بر شما فرود آید؟» (آیهٔ ۸۶) کردار آنان همانند کردار کسی بود که می‌خواهد خشم خدا را بر سر خود آورد، پس آگاهانه و عمداً کاری می‌کند که آن خشم را به دنبال دارد. موسی از ایشان پرسید که آیا به همین دلیل پیمانی را که با او بسته بودند، مبنی بر این‌که تا بازگشتش راهی را که او نشان داده بود حفظ کنند، شکستند.

Enraged and full of sorrow, Moses asked his people: “Did not your Lord hold out a goodly promise to you?” (Verse 86) God had promised them victory and to enter the Holy Land as a community believing in His oneness. Only very recently had they witnessed the initial steps towards the complete fulfilment of this promise. Hence, he remonstrated with them: “Did, then, [the fulfilment of] this promise seem to you too long in coming? Or are you determined to see your Lord’s condemnation fall upon you?” (Verse 86) Their action was akin to that perpetrated by one who wants to bring God’s condemnation on his head, so he wilfully and deliberately does what incurs it. Moses asked them if this was why they broke their promise to him to maintain the path he had shown them until his return.

آنان به موسیٰ عذری بسیار عجیب آوردند که آثار طولانی زندگی در بندگی را بر ذهنیت‌شان آشکار می‌ساخت. این عذر مضحک است: «ما به‌اختیار خود به عهدی که با تو بسته بودیم خیانت نکردیم.» (آیه ۸۷) این کار خارج از توان و اختیار ما بود.

They gave him a singular excuse which exposed the effects on their mentality of their long time living in subservience. It is a ludicrous excuse: “We did not break our promise to you of our own free-will.” (Verse 87) It was beyond our ability and control.

«لیکن ما بارِ زیورهای قومِ [مصر] را بر دوش داشتیم، پس آنها را [در آتش] انداختیم.» (آیهٔ ۸۷) آنان زیورآلات فراوانی را که از زنانِ مصری به عاریت گرفته بودند، با خود حمل کرده بودند. اکنون می‌گویند که می‌خواستند همهٔ اینها را از خود دور کنند، زیرا به ناحق گرفته شده بودند. سامری این طلاها را گرفت و از آنها گوسالهٔ زرین ساخت. سامری یا مردی از سامره بود که همراهِ ایشان بود، یا یکی از آنان که به این نام شناخته می‌شد. هنگامی که گوساله را ساخت، عمداً در آن سوراخ‌هایی تعبیه کرد، تا وقتی باد می‌وزید، صدایی شبیه به نعره‌ی گاو برآید، با آنکه آن گوساله نه جان داشت و نه روح، و تنها شیئی بی‌جان بود. اما همین که آنان گوسالهٔ زرینی را دیدند که چنین صدایی برمی‌آورد، پروردگار راستین خود را که ایشان را از خواری رهانیده بود فراموش کردند. با نادانی‌ای بس بی‌پوزش، به پرستش گوساله پرداختند و این سخن مضحک را تکرار کردند که موسی هنگامی که به کوه رفت تا معبودش را بجوید، گمراه شده بود، در حالی که به گفتهٔ ایشان معبود همان‌جا با آنان بود. گفتند: «این معبود شما و معبود موسی است؛ اما او فراموش کرده است.» (آیهٔ ۸۸)

اکنون موسی تمام خشم خود را متوجه السامری می‌کند، کسی که عامل اصلی کل این فتنه بود۔ او نخست با وی سخن نگفت، زیرا خود مردم باید بهتر از این می‌دانستند که از کسی که ایده‌ای شنیع مطرح کرده است پیروی نکنند۔ هارون نیز به‌عنوان رهبر مورد اعتمادشان مسئول بود که مراقب باشد تا اگر با وسوسه‌ای روبه‌رو شدند، نلغزند۔ اما السامری اهمیت کمتری دارد، زیرا او برای واداشتن آنان به پیروی از خود، از زور و اجبار استفاده نکرد و نیز پرده‌ای بر قوای فکری‌شان نیفکند۔ او تنها وسوسه‌ای عرضه کرد و آنان در آن افتادند۔

Now Moses addresses all his anger to the Sāmiriy, the perpetrator of the whole trouble. He did not speak to him first because the people themselves should have known better than to follow someone who came up with an outrageous idea. Aaron, as their trusted leader, was also responsible for making sure that they did not slip, should they be faced with temptation. The Sāmiriy takes less importance, since he did not use brute force to compel them to follow his lead, nor did he cast a screen over their faculties of thinking. He simply presented a temptation and they fell for it.

آنان به آسانی می‌توانستند بر راهنمایی پیامبر نخستین‌شان، موسی، پایدار بمانند و از اندرز پیامبر دومشان، هارون، بهره‌مند شوند. از این رو، مسئولیت نخست بر عهده خود ایشان بود، سپس بر عهده رهبرشان، و سرانجام بر عهده عامل فتنه.

They could very easily have remained true to the guidance of their first prophet, Moses, and benefited by the counsel of their second prophet, Aaron. Hence, responsibility lay with them in the first place, then with their leader, and finally with the perpetrator of the trouble.

«موسیٰ گفت: ای سامری، کارت چیست؟» (آیهٔ ۹۵) چگونه این همه از تو سر زده است؟ شیوهٔ طرح این پرسش نشان‌دهندهٔ جدی بودن کل ماجراست.

“Said [Moses]: What is then your case, Sāmiriy?” (Verse 95) How come all this has happened because of you? The way the question is phrased is indicative of the seriousness of the whole affair.

او پاسخ داد: من به چیزی بینش یافتم که آنان نتوانستند ببینند؛ پس مشتی خاک از ردپای فرستاده برداشتم و آن را دور انداختم؛ زیرا نفسم چنین مرا به این کار برانگیخت. (آیه ۹۶)

He answered: I have gained insight into something which they were unable to see; and so I took a handful of dust from the trail of the messenger and flung it away; for thus has my mind prompted me to act. (Verse 96)

بسیاری از روایات وجود دارند که می‌کوشند پاسخ سامری را توضیح دهند: او چه دیده بود؟ او از اثر کدام فرستاده، مشتی برداشت؟ این کار چه ارتباطی با گوساله‌ای داشت که ساخته بود و انداختن این مشت چگونه بر گوساله‌ای که ساخته بود اثر گذاشت؟

There are countless reports that try to explain the Sāmiriy’s answer: What did he see? Who was the messenger of whose trail he took a handful? What did this have to do with the calf he made and how did throwing this handful affect the calf he made?