حم۔ وَالْكِتَابِ الْمُبِينِ۔ إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ مُّبَارَكَةٍ ۚ إِنَّا كُنَّا مُنذِرِينَ۔ فِيهَا يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ۔ أَمْرًا مِّنْ عِندِنَا ۚ إِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ۔ رَحْمَةً مِّن رَّبِّكَ ۚ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ۔ رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا ۖ إِن كُنتُم مُّوقِنِينَ۔ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ يُحْيِي وَيُمِيتُ ۖ رَبُّكُمْ وَرَبُّ آبَائِكُمُ الْأَوَّلِينَ۔ (آیات ۱–۸)

Ha. Mim. By the book that makes things clear! We have bestowed it from on high on a blessed night; for, indeed, We have always sent warnings. On that night every matter of wisdom is made clear by Our command; for, indeed, We have always sent messages [of guidance] as a mercy from your Lord. He alone is the One who hears all and knows all; the Lord of the heavens and the earth and all that is between them, if only you were firm believers. There is no deity other than Him; He gives life and deals death. He is your Lord and the Lord of your earliest ancestors. (Verses 1-8)

سوره با دو حرف جدا از هم، «حا میم»، آغاز می‌شود و به آن‌ها و به کتابی که از حروفی مانند آن‌ها تشکیل شده و روشنگر است، سوگند یاد می‌کند. پیش‌تر درباره‌ی این حروف جدا از هم که در آغاز شماری از سوره‌های قرآن آمده‌اند سخن گفته‌ایم. نکته‌ای که در اینجا باید افزود این است که قرار دادن آن‌ها به‌عنوان موضوع سوگند، همانند سوگند خوردن به خود کتاب است. هر یک از حروف، که نماینده‌ی یک آواست، معجزه‌ای حقیقی یا یکی از نشانه‌های خداوند است که در ساختار وجودی انسان پدیدار شده و توانایی سخن گفتن را به او داده است. این حروف همچنین ترتیب پیدایش آواهای الفبایی را در مجرای صوتی مشخص می‌کنند، و نیز نمادی‌اند که حرف و آوایش را نشان می‌دهند، و همچنین توانایی انسان را برای دریافت اطلاعات از طریق آن‌ها بیان می‌کنند. همه‌ی این‌ها حقایق مهمی هستند که هرگاه به‌جدّ در آن‌ها تأمل کنیم، در ذهن ما رشد می‌کنند.

The surah begins with the two separate letters, Ha Mim, making an oath by them and by the book composed of letters like them, making things clear. We have spoken elsewhere about these separate letters occurring at the beginning of a number of surahs in the Qur’an. The point to add here is that making them the subject of an oath is just like taking an oath on the book. Every single letter, representing a sound, is a true miracle, or one of God’s signs manifested in man’s make-up, giving him the ability to speak. They also identify the order in which alphabetical sounds occur along the vocal tract, the symbol representing the letter and its sound, as also man’s ability to gather information through them. All these are significant facts that grow in our minds when we seriously reflect on them.

آنچه سوگند بر آن دلالت دارد، نزول کتاب در شبی مبارک است: «{ما آن را در شبی پربرکت نازل کردیم؛ زیرا که ما همواره هشداردهنده بوده‌ایم. در آن شب هر امر حکیمانه‌ای به فرمان ما روشن می‌شود؛ زیرا که ما همواره پیام‌هایی [برای هدایت] به عنوان رحمتی از جانب پروردگارت فرستاده‌ایم. او تنها کسی است که همه‌چیز را می‌شنود و همه‌چیز را می‌داند.}» (آیات ۳ تا ۶) اشاره به شبی که قرآن در آن از جانب خداوند نازل شد، به احتمال زیاد - و خدا داناتر است - همان شبی است که آغاز نزول وحی در آن بوده است.

در این مرحله، سوره به وضعیت خود کافران اشاره می‌کند، وضعیتی که برعکس جدیتی بود که آنان باید در برخورد با وحی‌های خداوند داشتند.

At this point, the surah refers to the unbelievers’ own situation, which was the opposite of the seriousness with which they should have dealt with God’s revelations:

اما آنان همچنان در شک‌اند و بازی می‌کنند. پس منتظر روزی باش که آسمان دودی آشکار بیاورد؛ دودی که مردم را فرا می‌گیرد. این عذابی دردناک است! [آنان فریاد می‌زنند]: «پروردگارا! این عذاب را از ما بردار، که ما ایمان‌آورندگانیم.» این یادآوری برای آنان چه سودی دارد؟ پیامبری که حقایق را روشن بیان کرد، پیش از این به سوی آنان آمده بود؛ اما آنان از او روی گرداندند و گفتند: «او را دیگران آموزش داده‌اند، دیوانه‌ای است!» ما این عذاب را اندکی برمی‌داریم، اما شما بی‌تردید به همان [راه پیشین] بازمی‌گردید. در آن روز، ضربتی سخت وارد می‌کنیم؛ بی‌گمان ما انتقام خواهیم گرفت. (آیات ۹ تا ۱۶)

Yet they remain in doubt, playing about. Wait, then, for the Day when the skies shall bring forth a kind of smoke which will make things clear. It will envelope the people. Grievous is this suffering! [They will cry]: 'Our Lord! Relieve us from this suffering; for, indeed, we are believers.’ How will this remembrance benefit them? A messenger who clearly explained things had previously come to them; but they turned their backs on him and said: 'He is taught by others, a madman!" We shall remove this suffering for a while; but you are bound to revert [to your old ways]. On that Day We shall deliver a mighty onslaught; We will indeed exact retribution. (Verses 9-16)

این سوره به پیامبر ﷺ می‌گوید که آنان در حالی که اوضاع نیازمند جدیت است، به بازی مشغولند، و همچنان در تردید نسبت به آیات قطعی خداوند به سر می‌برند. از این رو به او دستور داده می‌شود که آنان را رها کند تا روزی با سختی بزرگ روبه‌رو شوند: «پس انتظار بکش روزی را که آسمان دودی آشکار بیاورد. آن دود مردم را فرا می‌گیرد. این عذابی دردناک است» (آیات ۱۰ و ۱۱)

The surah tells the Prophet that they are playing about when the situation requires seriousness, and that they continue to be in doubt about God’s confirmed revelations. He is, therefore, instructed to leave them until they face a day of great hardship: “Wait then, for the Day when the skies shall bring forth a kind of smoke which will make things clear. It will envelope the people. Grievous is this suffering” (Verses 10-11)

علمای دورهٔ آغازین اسلام دربارهٔ معنای دودی که در این آیه از آن یاد شده، دیدگاه‌های متفاوتی داشتند. برخی از ایشان بر این عقیده بودند که این دود در روز قیامت پدید خواهد آمد، و بدین ترتیب هشداری که در اینجا نهفته است، با سایر هشدارهای قرآن دربارهٔ آن روز شباهت دارد.

Scholars during the early period of Islam differed in their views about what the smoke mentioned in this verse means. Some of them maintained that it will occur on the Day of Judgement, which makes the warning implied here similar to other warnings in the Qur’an about that day.

سپس روایتی بسیار مختصر از سرگذشت موسی و فرعون آورده می‌شود. این روایت با ضربه‌ای سخت در همین دنیا پایان می‌یابد، که متناظر با یورشی سهمگین است که در روزی به آنان خواهد خورد که آسمان دودی آشکار بیاورد.

A very brief account of the history of Moses and Pharaoh is then added. It concludes with a mighty strike in this present life, corresponding to the mighty onslaught that will strike them on the day when the skies will bring forth their smoke:

و پیش از آنان، قوم فرعون را آزمودیم؛ فرستادهٔ گرامی‌ای به سوی آنان آمد، که گفت: «بندگان خدا را به من بسپارید! زیرا من فرستادهٔ امینی برای شما هستم. و در برابر خدا سرکشی مکنید، زیرا من با دلیلی روشن نزد شما آمده‌ام. و من به پروردگارم و پروردگار شما پناه می‌برم از اینکه مرا سنگسار کنید. و اگر به من ایمان نمی‌آورید، از من کناره گیرید.» پس پروردگارش را ندا داد که: «این مردم گنهکارانی هستند.» [خدا فرمود:] «پس بندگانم را شبانه ببر، زیرا که شما تعقیب خواهید شد؛ و دریا را آرام بگذار، که لشکر آنان غرق‌شدگانند.» چه باغ‌ها و چشمه‌ها که واگذاشتند، و کشتزارها و جایگاه‌های نیکو، و نعمت‌هایی که در آن شادمان بودند! چنین بود، و آن همه را به قومی دیگر میراث دادیم. نه آسمان و نه زمین بر آنان گریست، و مهلتی به آنان داده نشد. و بنی‌اسرائیل را از عذاب خوارکننده رهانیدیم؛ از فرعون که سرکش و از حدگذرنده بود. و ایشان را آگاهانه بر جهانیان برگزیدیم. و به آنان از نشانه‌ها دادیم که در آن آزمایشی آشکار بود.

We did, before their time, try Pharaoh's people: there came to them a noble messenger, who said to them: 'Give in to me, you servants of God! For, I am indeed a messenger sent to you, worthy of trust! Do not exalt yourselves against God; for, indeed, I come to you with manifest authority. I seek refuge with my Lord and your Lord lest you hurl stones at me. If you do not believe me, stand away from me.' He then called out to his Lord, saying: 'These people are lost in sin. 'And [God said]: 'Set forth with My servants by night, for you will surely be pursued; and leave the sea calm behind you; for their host are destined to be drowned.9 How many gardens did they leave behind, and how many fountains, and fields of grain, and noble dwellings, and good things in which they used to delight! Thus it was. And We made other people inherit it all. Neither heaven nor earth shed tears over them, nor were they allowed a respite. We saved the Children of Israel from humiliating suffering, from Pharaoh, who was arrogant and a transgressor. We chose them knowingly above all other people. And We gave them signs in which there was a clear test. (Verses 17-33)

این دور با یک هشدار قوی آغاز می‌شود که به مردم یادآوری می‌کند که وقتی خدا پیامبری را به سوی جامعه‌ای می‌فرستد، این ممکن است آزمونی ویژه برای آنان باشد. به همین ترتیب، اینکه به کسانی که با پیامبر مخالفت می‌کنند و پیام او را رد می‌کنند، مدتی داده شود تا در غرورشان پافشاری کنند و پیامبر و کسانی را که به او ایمان آورده‌اند آزار دهند، نیز می‌تواند نوعی آزمون ویژه باشد. هنگامی که جامعه‌ای شکیبایی پیامبر ﷺ خدا را به پایان می‌رساند و او را از این ناامید می‌کند که آنان هرگز نسبت به پیام الهی مثبت خواهند شد، عملشان ممکن است کیفری سخت در پی داشته باشد: « و به راستی پیش از ایشان قوم فرعون را آزمودیم.» (آیه ۱۷) ما آنان را با رفاه و قدرت در زمین، و نیز با همه وسایل ثروت و توانمندی آزمودیم. «و فرستاده‌ای بزرگوار به سوی ایشان آمد.» (آیه ۱۷) این بخشی از آزمون ایشان بود که نشان می‌داد چگونه به فرستاده خدا پاسخ می‌دهند؛ فرستاده‌ای که برای خود هیچ چشمداشتی نداشت. او تنها ایشان را به ایمان به خدا فرامی‌خواند و اینکه آمادگی خود را برای بخشیدن همه چیز به خدا نشان دهند و در راه او از جان و مال خود چیزی برای خویش نگه ندارند. بنابراین، پیامبر ﷺ به ایشان گفت: «به من روی آورید ای بندگان خدا! زیرا من بی‌گمان فرستاده‌ای امین به سوی شما هستم! در برابر خدا سرکشی نکنید؛ زیرا به راستی با حجتی آشکار نزد شما آمده‌ام. از پروردگارم و پروردگار شما پناه می‌برم که مرا سنگسار کنید. اگر به من ایمان نمی‌آورید، از من دوری گزینید.» (آیات ۱۸ تا ۲۱)

بار دیگر این سوره به شبهات و انکار کافران درباره‌ی قیامت و حساب‌رسی می‌پردازد. در اینجا نیز قیامت با این واقعیت پیوند داده می‌شود که ساختار جهان بر پایه‌ای از حق و جدیت استوار شده است، پایه‌ای که پس از رستاخیز، حساب‌رسی و جزا را ضروری می‌سازد.

Once more the surah takes up the unbelievers’ doubts and denial of resurrection and accountability. Here, too, resurrection is linked to the fact that the structure of the universe is raised on a foundation of truth and seriousness that requires accountability and requital after resurrection:

اینان می‌گویند: «جز همین یک مرگ نیست، و ما هرگز زنده نخواهیم شد. اگر راست می‌گویید، پدرانمان را زنده کنید.» آیا اینان بهترند یا قوم تُبَّع و کسانی که پیش از ایشان بودند؟ همانان را که به سبب گناهکاری نابود کردیم. آسمان‌ها و زمین و آنچه میان آن دو است را به بازی بیهوده نیافریده‌ایم. آن‌ها را جز به حق نیافریده‌ایم، ولی بیشترشان نمی‌دانند. روز جدایی‌افکنی، وعده‌گاه همه ایشان است؛ روزی که هیچ دوستی به کار دوست دیگر نمی‌آید و یاری نمی‌شوند، مگر کسانی که خداوند به ایشان رحمت آورده باشد. اوست توانای شکست‌ناپذیر و مهربان.

Now these people assert: ‘We shall die but one death, and we shall not be raised to life again. Bring back our forefathers, if what you claim be true. ’ Are they better than the people of Tubba( and those before them, whom We destroyed because they were lost in sin? We have not created the heavens and the earth and all that is between them in mere idle play. We created them all for nothing other than a true purpose, but most of them do not understand. The Day of Decision is the time appointed for all of them. It is a day when no friend shall be of the least avail to his friend, and when none shall receive support except those upon whom God will have bestowed His grace and mercy. He alone is the Almighty, the Ever- Merciful. (Verses 34-42)

مشرکان عرب می‌گفتند که انسان تنها یک‌بار می‌میرد و پایان کار همین است؛ نه برانگیخته‌شدنی در کار است و نه زندگی‌ای پس از آن. آنان این را «مرگ نخست» می‌نامیدند، یعنی مرگی که پیش از آنچه از زندگی دوباره پس از برانگیخته‌شدن به ایشان وعده داده شده، قرار دارد. دلیلِ این ادعا نزد ایشان این بود که هیچ‌یک از پدرانشان که مرده بودند، هرگز بازنگشته بودند و هیچ‌کدام برانگیخته نشده بودند. آنان می‌خواستند که اگر برانگیخته‌شدن واقعاً حق است، پدرانشان در برابر چشمانشان زنده شوند. بدین‌ترتیب، نادانی خود را از هدف برانگیخته‌شدن آشکار ساختند.

The Arab idolaters used to say that people die once only and that is the end; no resurrection and no further life. They called this the first death, meaning that it precedes what they were promised of a second life after resurrection. To them, the proof of this assertion was contained in the fact that none of their forefathers who died had ever returned; none had been resurrected. They demanded that their forefathers should be brought back to life before their eyes if resurrection were indeed true. They thus betrayed their ignorance of the purpose of resurrection.

صحنهٔ پایانی این سوره دو سرنوشت متفاوت مؤمنان و کافران را به تصویر می‌کشد. باز هم این صحنه و تصاویر آن، همسو با فضای کلی سوره، خشن‌اند:

The final scene in the surah depicts the two different ends of the believers and the unbelievers. Again, the scene and its images are violent, in keeping with the surah's general ambiance:

میوهٔ درخت زقوم خوراکِ گناهکاران خواهد بود؛ همچون فلزِ مذاب در شکم می‌جوشد، مانند جوشیدنِ آبِ داغ‌شده.

The fruit of the Zaqqum tree will be the food of the sinful; like molten lead will it boil in the belly, like the boiling of scalding water.

«او را بگیرید و او را به میان آتش فروزان بکشانید؛ سپس از آب جوشان عذاب بر سرش بریزید! بچش این را، ای خوارِ ارجمند! این همان چیزی است که شما در آن شک داشتید.»

'Take him, and drag him into the midst of the blazing fire; then pour over his head the suffering of scalding water! Taste this, you power full and honourable man! This is the very thing you surely doubted.

یقیناً پرهیزگاران در جایگاهی امن خواهند بود، میان باغ‌ها و چشمه‌ساران، با جامه‌هایی از ابریشم و دیبای ستبر، روبروی یکدیگر. چنین است. و ما آنان را با همسرانی پاک و زیباچشم جفت خواهیم کرد. در آنجا هر نوع میوه‌ای را طلب می‌کنند، در آرامش و امنیت. آنان در آنجا جز همان مرگ نخستین خود، مرگ را نخواهند چشید. و او ایشان را از عذاب آتش فروزان نگاه داشته است، این فضلی از جانب پروردگارت است.

The God fearing will certainly be in a safe position, amid gardens and fountains, wearing garments of silk and brocade, facing one another. Thus shall it be. And We shall pair them with pure companions with most beautiful eyes. There they can call for every kind of fruit, enjoying peace and security. They shall not taste death there, having had their one death. He will have preserved them from suffering through the blazing fire, an act of your Lord's favour.

آن، همان رستگاری بزرگ است. (آیات ۴۳ تا ۵۷)

That is the supreme triumph. (Verses 43-57)

صحنه با تصویری از درخت زَقّوم آغاز می‌شود که گفته شده خوراک گناهکاران است. این تصویری قدرتمند است که وحشت و هراس را در دل شنوندگان می‌نشاند. نزدیک‌ترین چیزی که ما از این خوراک می‌شناسیم، دُردی است، یعنی رسوبی که پس از جوشاندن طولانی روغن باقی می‌ماند. این دُرد در شکم‌های آنان مانند سرب مذاب به جوش می‌آید.

The scene begins with an image of the Zaqqum tree, which is stated to provide the food of sinners. It is a powerful image that strikes fear and panic in the audience’s hearts. The closest thing we know to this food is the lees, the sediment that remains when oil has been long boiled. This lees continues to boil in their bellies like molten lead.