این آیات آغازین سوره، اگرچه بعدتر از بقیه سوره نازل شده‌اند، در جای کنونی خود قرار گرفته‌اند. ما در جلدهای پیشین توضیح داده‌ایم که ترتیب نهایی آیات در هر سوره از دستوری پیروی می‌کرد که خود پیامبر ﷺ داده بود. بنابراین این ترتیب قطعی است و بر پایه دستورهایی انجام شده که پیامبر ﷺ از جانب خداوند دریافت کرده بود.

This opening passage was revealed later than the rest of the sūrah. We have explained in earlier volumes that the final ordering of the verses in each sūrah followed instructions given by the Prophet himself. This means that such ordering is final and done on the basis of instructions received by the Prophet from on high.

این آیه پیمان‌ها و توافق‌هایی را که در آن زمان میان مسلمانان و کافران برقرار بود، لغو می‌کند. به کسانی که پیمان‌شان نامحدود است، یا کسانی که پیمان خود را شکسته‌اند، مهلت چهار ماهه داده می‌شود.

This passage terminates treaties and agreements that were in force at the time between the Muslims and the unbelievers. A notice of four months is given to those who have treaties running indefinitely, or those who have violated their treaties.

دیگرانی که پیمان‌هایی با مدت معین دارند و به تعهدات خود در آن پیمان‌ها پایبند بوده‌اند، و هرگز کسی را علیه مسلمانان پشتیبانی یا یاری نکرده‌اند، وعده داده شده‌اند که مسلمانان پیمان‌هایشان را تا پایان مدت معین آن‌ها محترم خواهند شمرد. بنابراین، نتیجه نهایی پایان یافتن همه‌ی پیمان‌ها با کافران در شبه‌جزیره‌ی عربستان و از میان رفتن اصل داشتن پیمان با بت‌پرستان است. این امر به شکل بری‌جستن از هرگونه تعهد نسبت به بت‌پرستان و زیر سؤال بردن خود این اندیشه که بت‌پرستان با خداوند و فرستاده‌ی او ﷺ پیمان یا عهدی داشته باشند، تجلی می‌یابد.

Others who have treaties running for a specified term and have honoured their obligations under those treaties, without ever backing or aiding anyone against the Muslims, are promised to have their treaties honoured by the Muslims to the end of their specified terms. Thus, the final outcome is the termination of all treaties with unbelievers in the Arabian Peninsula, and an end to the very concept of having a treaty with idolaters. This takes the form of a disavowal of all obligations towards idolaters and questioning the very idea of idolaters having a treaty or covenant with God and His Messenger.

همچنین این آیه شامل منع مشرکان از انجام طواف، یعنی گردش آیینی به دور کعبه، یا زیارت کعبه برای عبادت به هر شکل و صورتی است. این حکم، پیمان‌های امنیتی متقابلی را که پیش‌تر میان پیامبر ﷺ و مشرکان بسته شده بود و امنیت همه مردم در کعبه و در ماه‌های حرام را تضمین می‌کرد، منسوخ می‌سازد.

The passage also includes a ban on idolaters from doing the ţawāf, which is the ritual walk around the Ka`bah, or visiting it for worship in any way or form. This abrogates the earlier mutual pledges of security between the Prophet and the idolaters ensuring the safety of all people in the Ka`bah and during the sacred months.

مرحوم شیخ محمد رشید رضا، از دانشمندان برجستهٔ اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، می‌کوشد این حلقه‌ها را در زنجیرهٔ تاریخی از همان آغاز پیام اسلام شناسایی کند. با این حال، او تلاش نمی‌کند آن تعارض اساسی و دائمی را ترسیم کند که کل این ماجرا را پدید می‌آورد و سرانجام به نتیجهٔ طبیعی‌ای می‌انجامد که در این سوره بیان شده است. او در تفسیرش، المنار، می‌نویسد:

The late Shaikh Muĥammad Rashīd Riđā’, a leading scholar of the late nineteenth and early twentieth centuries, tries to identify these links in the chain right from the early days of the Islamic message. However, he does not try to outline the basic and permanent conflict which gives rise to the whole episode, leading eventually to the natural result outlined in this sūrah. In his commentary, al-Manār, he writes:

یک واقعیت انکارناپذیر که همه مردم آن را می‌دانند این است که خداوند پیامبرش، محمد ﷺ، آخرین پیامبران را با پیام اسلام فرستاد؛ پیامی که نسخهٔ کامل و نهایی دین الهی را ارائه می‌دهد. بزرگ‌ترین دلیل او قرآن است که انسان‌ها را با چالشی چندوجهی به مبارزه می‌طلبد؛ چالشی که در تفسیر ما بر آیهٔ ۳ سورهٔ بقره شرح داده‌ایم. جوهرهٔ تبلیغ پیام الهی بر دلایل عقلی و علمی غیرقابل انکار استوار است.۱۰ او همچنین به روشنی تأسیس کرده است که هیچ‌گونه اجبار نمی‌تواند به‌عنوان ابزاری برای گسترش دین پذیرفته شود. این موضوع در تفسیر ما بر آیهٔ ۲۵۶ سورهٔ بقره توضیح داده شده است.

An indisputable fact known to all people is that God sent His Messenger, Muĥammad, the last of all prophets, with the message of Islam that provides a complete and final version of the divine faith. His greatest proof is the Qur’ān, which defies human beings with a multifaceted challenge that we have outlined in our commentary on verse 3 of Sūrah 2. The essence of advocacy of the divine message is based on irrefutable rational and scientific evidence.10 He has also established clearly that compulsion could in no way be adopted as a means of spreading the faith. This has been outlined in our commentary on verse 256 of Sūrah 2.

مشرکان موضعِ مقاومت گرفتند و مؤمنان را در معرضِ یک کارزار آزار و شکنجه قرار دادند تا آنان را از اسلام بازگردانند.

The idolaters took an attitude of resistance, subjecting the believers to a campaign of persecution and torture to force them to turn away from Islam.

آنها همچنین تلاش کردند با زور مانع از آن شوند که پیامبر ﷺ پیام خود را به مردم برساند. هیچ‌کس از کسانی که آیین تازه را پذیرفته و به پیام پیامبر ﷺ ایمان آورده بود، از مرگ و شکنجه در امان نبود و احساس امنیت نمی‌کرد، مگر آنکه از حمایت یک هم‌پیمان یا خویشاوند برخوردار بود. از این رو ناچار بودند بارها و بارها مهاجرت کنند.

They also tried to forcibly prevent the Prophet from conveying his message to people. No one who accepted the new faith and believed in the Prophet’s message felt safe or secure from death and torture unless he enjoyed the protection of an ally or a relative. Hence they had to migrate time after time.

در مقابل، محمد عزت دروزه در کتاب خود، التفسیر الحدیث، بسیار فراتر از ریشه‌های اصلی‌ای می‌رود که نگرش اسلامی نسبت به سایر جوامع بر آن استوار است.

By contrast, in his book, al-Tafsīr al-Ĥadīth, Muĥammad `Izzat Darwazah goes far beyond the root causes on which the Islamic attitude to other communities is based.

مانند دیگر نویسندگان معاصر که زیر فشارهای ناگوار اوضاع دشوار مسلمانان امروز و قدرت آشکار مشرکان، ملحدان و پیروان ادیان دیگر می‌نویسند، او هدفی روشن در ذهن دارد. از این رو، سخت می‌کوشد تا ثابت کند که اسلام دینی صلح‌آمیز است و جز این نمی‌خواهد که در مرزهای آن در صلح زندگی کنند. هرجا که امکان بستن پیمان صلح وجود داشته باشد، اسلام باید مشتاق برقراری آن باشد و آن را هدف روشن خود قرار دهد.

Like other contemporary authors writing under oppressive pressures of the miserable conditions of today’s Muslims and the all-too-visible strength of contemporary idolaters, atheists and followers of other religions, he has a clear purpose in mind. Hence, he tries hard to prove that Islam is a religion of peace, aiming at nothing more than to live within its borders in peace. Wherever it is possible to make a peace treaty, Islam should be keen to put it in place, making it its clear objective.

بنابراین، محمد عزت دروزه هیچ دلیلی برای این احکام جدید و نهایی که در همین سوره آمده است جز نقض پیمان‌ها از سوی برخی مشرکان نمی‌بیند. اما درباره کسانی که به پیمان‌های خود وفا کردند، خواه این پیمان‌ها محدود به مدت معین بوده باشد یا نامحدود، سوره به مسلمانان دستور می‌دهد که به آن‌ها وفا کنند. وی حتی ادعا می‌کند که پس از پایان یافتن پیمان‌های کنونی، می‌توان با آنان پیمان‌های جدیدی بست. به نظر او همین حکم درباره کسانی که پیمان‌های کنونی خود را نقض کرده‌اند نیز صادق است. او آیاتی را که احکام موقت می‌دهند، مقدم بر اصولی می‌داند که در آیات پایانی آمده است.

Hence, Muĥammad `Izzat Darwazah finds no reason for these new and final provisions, included in this present sūrah, other than the violation by some idolaters of their treaties. As for those who honoured their treaties, whether these were of limited or indefinite duration, the sūrah gives instructions to the Muslims to honour them. Indeed, he claims that new treaties may be concluded with them after the expiry of their present ones. The same applies, in his view, to the violaters of their present treaties. He considers the verses giving provisional rulings to prevail over the principles given in the final verses.

در بحث خود درباره آیات نخست این سوره، او آیات زیر را شناسایی می‌کند:

In his discussion of the first passage of the sūrah he identifies the following verses:

«مگر آن مشرکانی که با ایشان پیمانی بستید و آنان در هیچ‌یک از شروط پیمان کوتاهی نکرده و هیچ‌کس را علیه شما یاری نداده‌اند. پس پیمانشان را تا پایان مدتش نگه دارید. خداوند پرهیزگاران را دوست دارد. آنگاه که این ماه‌های مهلت سپری شد، مشرکان را هرجا یافتید بکشید، و آنان را اسیر کنید، و محاصره‌شان نمایید، و در هر کمین‌گاهی بر سر راهشان بنشینید. اما اگر توبه کنند و نماز برپا دارند و زکات بدهند، راهشان را رها کنید. زیرا خداوند آمرزنده و مهربان است.» (آیات ۴ و ۵) سپس می‌فرماید:

در آغاز تفسیر خود گفتیم: «هنگامی که رویدادهایی را که در زمان پیامبر ﷺ رخ داد بررسی می‌کنیم تا طرحی از سیر تاریخی و ماهیت رویکرد پیش‌گامانهٔ اسلام، مراحل تدریجی و اهداف نهایی آن ترسیم کنیم، به روشنی می‌بینیم که این گام تعیین‌کننده در مناسب‌ترین زمان برداشته شد. اکنون امکان بازسازی روابط میان جامعهٔ اسلامی و دیگر اردوگاه‌ها، چه مشرکان و چه اهل کتاب، فراهم شده بود.» تجربه‌ها یکی پس از دیگری ماهیت قانونی را آشکار ساخت که بر روابط میان جامعهٔ اسلامی، که الوهیت، ربوبیت، حاکمیت و حق قانون‌گذاری را تنها از آنِ خدا می‌داند، و جوامع نادان یا به تعبیر اسلامی، جاهلی، حاکم است که این همه را به موجوداتی غیر از خدا نسبت می‌دهند یا ادعا می‌کنند که خدا شریکانی دارد که همهٔ این صفات را با او تقسیم می‌کنند، حاکم است. این قانون در اصل قانونی از نوع ستیز است و در سخنان خداوند در قرآن بیان شده است: «اگر خداوند بعضی مردم را به وسیلهٔ بعضی دیگر دفع نمی‌کرد، صومعه‌ها و کلیساها و کنیسه‌ها و مساجد — که در همهٔ آن‌ها نام خدا بسیار یاد می‌شود — ویران می‌گشت.» {حج: ۴۰} «و اگر خداوند بعضی از مردم را به وسیلهٔ بعضی دیگر دفع نمی‌کرد، زمین به کلی تباه می‌شد.» {بقره: ۲۵۱}

At the beginning of our commentary we said: “When we review the events that took place during the Prophet’s lifetime so as to draw an outline of the historical progress and nature of the proactive approach of Islam, its progressive stages and ultimate goals, we see very clearly that this decisive step was taken at its most appropriate time. It was now possible to reorganize relations between the Islamic community and other camps, whether idolaters or people of earlier revelations.” One experience after another had revealed the nature of the law that governs relations between Islamic society which attributes Godhead, Lordship, sovereignty and the authority to legislate to God alone, and ignorant or, to use the Islamic term, jāhiliyyah societies which assign all this to some beings other than God, or claim that God has partners sharing with Him all these attributes. This law is essentially one of conflict, which is expressed in God’s statements in the Qur’ān: “Were it not that God repels some people by means of others, monasteries, churches, synagogues and mosques — in all of which God’s name is abundantly extolled — would have been destroyed.” (22: 40) “Had it not been for the fact that God repels one group of people by another, the earth would have been utterly corrupted’’ (2: 251)

نتایج عملی این قانون اساسی در دو پدیدۀ عملی نمایان شد. نخست آنکه اسلام، بر اساس رویکرد الهی و ابلاغ پیام خدا به این منطقه و آن قبیله، از یک گام، یک لشکرکشی و یک مرحله به مرحلۀ بعد حرکت کرد. این گامی ضروری برای رساندن پیام به همۀ بشریت و برداشتن تمام موانع مادی بود که مانع رسیدن پیام الهی به همۀ مردم می‌شد. این روند ادامه یافت تا آنکه مکه به دست اسلام فتح شد و قبیلۀ قریش، که بزرگ‌ترین مانع در برابر پیشروی اسلام بود، شکست خورد. قبایل بزرگ هوازن و ثقیف، که از نظر قدرت با قریش برابری می‌کردند، نیز تسلیم دولت مسلمانان شدند. آنگاه اسلام قدرت کافی داشت تا در دل دشمنانش ترس ایجاد کند. بدین‌سان توانست گام نهایی و قاطع را در شبه‌جزیرۀ عربستان بردارد و زمینه را برای برداشتن همین گام در سراسر جهان فراهم کند، هرگاه شرایط اجازه می‌داد. هدف نهایی این بود که در زمین فتنه‌ای نباشد و تمام تسلیم تنها برای خدا باشد.

شاید ضرورتِ چنین گامِ قاطعی برای رهبریِ اسلامیِ آن زمان بسیار روشن بوده باشد، اما این لزوماً به آن معنا نبود که برای همه گروه‌های جامعه‌ی مسلمانان نیز به همان اندازه روشن باشد، به‌ویژه برای تازه‌مسلمانان و کسانی که تنها با مسلمانان رابطه‌ی دوستانه داشتند.

The need for such a decisive step might have been very clear for the Islamic leadership at the time, but that did not necessarily mean that it was similarly clear to all groups in the Muslim community, particularly the newcomers to Islam and those who were only on friendly terms with the Muslims.

شاید برخی از مسلمانان جامعه، که شاید از نجیب‌ترین و فداکارترین مسلمانان بودند، از لغو تمام پیمان‌ها با کافران بر اساس شرایطی که در این سوره بیان شده، احساس ناراحتی کرده باشند: پس از چهار ماه برای کسانی که پیمان خود را نقض کرده بودند، و برای کسانی که پیمانشان مدت مشخصی نداشت، و کسانی که پیمانشان کمتر از چهار ماه باقی مانده بود، و کسانی که هیچ پیمانی نداشتند و با مسلمانان در جنگ نبودند. کسانی که پیمان‌هایشان مدت معین داشت و به تعهدات خود پایبند مانده بودند، پیمانشان تا پایان مدتش محترم شمرده و رعایت می‌شد. چنین مسلمانان وجدان‌داری ممکن است چنین دریافته باشند که پیمان با نقض‌کنندگان و با کسانی که انتظار نقض پیمان از ایشان می‌رفت باید لغو می‌شد، همان‌گونه که در دستورهای موقت داده‌شده به پیامبر ﷺ در سوره پیشین روشن بود: «و اگر از گروهی خیانت بیمناکی، پیمان آنان را به شیوه‌ای عادلانه به سوی ایشان بیفکن. خداوند خیانتکاران را دوست ندارد.» (۸: ۵۸)

Some people in the Muslim community, perhaps among the noblest and most dedicated Muslims, might have felt uneasy about the termination of all treaties with the unbelievers on the terms outlined in the sūrah: after four months for those who violated their treaties, and those with treaties that did not specify a term, and those whose treaties ended in less than four months and those who had no treaties and were not at war with the Muslims. Those who had treaties with specified terms and continued to honour their obligations would have their treaties respected and observed for the remainder of their terms. Such conscientious Muslims might have understood that the treaties with the violators and those from whom violation was expected should be terminated, as was clear in the provisional instructions given to the Prophet in the previous sūrah: “if you fear treachery from any folk, cast [your treaty with them] back to them in a fair manner. God does not love the treacherous.” (8: 58)

با این حال، پایان دادن به پیمان‌ها پس از چهار ماه یا پس از پایان مدت آن‌ها ممکن است برای آن مردم مغایر با رویّه‌ی آشنای حفظ روابط مسالمت‌آمیز با کسانی به نظر آمده باشد که هیچ موضع خصمانه‌ای اتخاذ نکرده بودند. اما خداوند هدفی بسیار بزرگ‌تر از حفظ آنچه رویّه‌ی آشنا بود داشت.

However, the termination of treaties after four months or after their term was over might have appeared to those people contrary to the familiar practice of maintaining peaceful relations with those who did not adopt any hostile attitude. God, on the other hand, had a far greater objective than maintaining what was familiar practice.

بیزاری از جانب خدا و پیامبرش [اعلام می‌شود] نسبت به آن دسته از مشرکانی که با آنان پیمان بسته‌اید. (به ایشان اعلام کن:) چهار ماه آزادانه در این سرزمین گردش کنید، اما بدانید که هرگز نمی‌توانید از داوری خدا بگریزید، و خدا خواری را بر کافران فرود خواهد آورد. و اعلامی از جانب خدا و پیامبرش در روز حج اکبر به همه مردم داده می‌شود: خدا و پیامبرش از تعهد نسبت به مشرکان بری هستند. اگر توبه کنید، به سود خود شماست؛ و اگر روی برتابید، بدانید که هرگز نمی‌توانید از داوری خدا بگریزید. کافران را به عذابی دردناک مژده ده، مگر آن مشرکانی که با ایشان پیمان بسته‌اید و در همه موارد به تعهدات خود وفادار مانده‌اند و هیچ کس را علیه شما یاری نکرده‌اند. با اینان تا پایان مدت پیمانشان به تعهدات خود وفا کنید. خدا پرهیزگاران را دوست می‌دارد. چون این ماه‌های مهلت سپری شد، مشرکان را هرجا یافتید بکشید، و ایشان را اسیر کنید، محاصره‌شان کنید، و در هر کمین‌گاهی برایشان بنشینید. اما اگر توبه کنند و نماز برپا دارند و زکات دهند، راهشان را آزاد بگذارید. زیرا خدا آمرزنده و مهربان است. اگر یکی از مشرکان از تو پناه خواست، به او پناه ده تا کلام خدا را بشنود، سپس او را به جایگاه امنش برسان. این بدان سبب است که مشرکان مردمی نادانند. (آیات ۱-۶) این آیات و آیات بعدی تا آیه ۲۸، چارچوبی را تعیین می‌کنند که روابط میان جامعه مسلمانان، که اکنون در مدینه و به‌طور کلی در شبه جزیره عربستان به‌خوبی استقرار یافته بود، و کافرانی که نپذیرفتند اسلام را در عربستان تنظیم می‌کند. بدین‌سان روابط با آن دسته از اعراب تنظیم شد که پیمان‌های خود را با پیامبر ﷺ نقض کرده بودند، هنگامی که مسلمانان در تبوک احساس می‌کردند که به زودی با رقیب خود، یعنی بیزانس، روبه‌رو خواهند شد. روابط با آن عرب‌هایی که پیمانی با مسلمانان نداشتند، اما با مسلمانان روابط خوبی برقرار کرده بودند، و نیز با کسانی که پیمانی داشتند و همچنان به آن پایبند بودند و هیچ اندیشه‌ی خیانتی در سر نمی‌پروراندند، نیز بر پایه‌ای درست و استوار قرار گرفت.

Disavowal by God and His Messenger [is hereby announced] to those of the idolaters with whom you have made a treaty. (Announce to them:) You may go freely in the land for four months, but you must realize that you can never escape God’s judgement, and that God shall bring disgrace upon the unbelievers. And a proclamation from God and His Messenger is hereby made to all mankind on this day of the greater pilgrimage: God is free from obligation to the idolaters, and so is His Messenger. If you repent, it shall be for your own good; and if you turn away, then know that you can never escape God’s judgement. Give the unbelievers the news of grievous suffering, except for those idolaters with whom you have made a treaty and who have honoured their obligations [under the treaty] in every detail, and have not aided anyone against you. To these fulfil your obligations until their treaties have run their term. God loves those who are righteous. When these months of grace are over, slay the idolaters wherever you find them, and take them captive, besiege them, and lie in wait for them at every conceivable place. Yet if they should repent, take to prayer and pay the zakāt, let them go their way. For God is Much-Forgiving, Merciful. If any of the idolaters seeks asylum with you, grant him protection, so that he may hear the word of God, and then convey him to his place of safety. That is because the idolaters are people who lack knowledge. (Verses 1-6) These verses and the following ones, up to verse 28, provide a framework demarcating relations between the Muslim community, now well established in Madinah and the Arabian Peninsula generally, and the unbelievers in Arabia who chose not to accept Islam. Relations were thus regulated with those Arabs who had violated their treaties with the Prophet when they felt that the Muslims were about to meet their match from the Byzantines at Tabūk. Relations were also put on a proper footing with those Arabs without a treaty but who maintained good relations with the Muslims, and those who had a treaty which they continued to observe, entertaining no thoughts of treachery.

«برائتی از جانب خدا و پیامبرش به سوی کسانی از مشرکان که با ایشان پیمان بسته‌اید.» (آیهٔ ۱) این اعلامیه‌ای همگانی است که با آهنگی تند بیان شده و اصول بنیادینی را ترسیم می‌کند که در آن زمان، در سراسر شبه‌جزیرهٔ عربستان، روابط میان مسلمانان و مشرکان بر آن استوار بود. پیمان‌هایی که به آن اشاره شده، همان پیمان‌هایی است که پیامبر ﷺ با مشرکان عرب منعقد کرده بود. اعلام برائت خدا و پیامبرش از این پیمان‌ها، موضع هر مسلمانی را روشن می‌کند و در ذهن مسلمانان تأثیری بسیار قوی برجای می‌گذارد، به گونه‌ای که جایی برای تردید یا تأمل دوباره باقی نمی‌گذارد.

“Disavowal by God and His Messenger [is hereby announced] to those of the idolaters with whom you have made a treaty.” (Verse 1) This is a general declaration, carrying a sharp rhythm, which outlines the basic principles that governed relations between the Muslims and the idolaters at the time, throughout the Arabian Peninsula. The treaties to which it refers were those that the Prophet had concluded with the idolaters in Arabia. The disavowal of these treaties by God and His Messenger defines the attitude of every Muslim. It generates a very strong impression on Muslim minds to leave no room whatsoever for hesitation or second thought.

این بیانیه‌ی کلی با توضیحات و قیدهایی دنبال می‌شود: «[به آنان اعلام کن:] شما می‌توانید چهار ماه آزادانه در این سرزمین رفت‌وآمد کنید، اما باید بدانید که هرگز نمی‌توانید از داوری خدا بگریزید، و خدا خواری را بر کافران فرود خواهد آورد.» (آیه‌ی ۲) این بیانیه شروطی را که اکنون برای کافران تعیین شده روشن می‌کند: به آنان مهلت چهار ماهه داده می‌شود تا بتوانند آزادانه جابه‌جا شوند، معاملات خود را انجام دهند، به تعهداتشان عمل کنند و وضعیت خود را با آرامش سامان دهند. آن چهار ماه، دورانی بود که در آن مطمئن می‌شدند پیمان‌هایشان با دقت کامل رعایت خواهد شد. این امر حتی شامل مشرکانی می‌شد که وقتی گمان می‌بردند پیامبر ﷺ و یارانش از لشکرکشی تبوک بازنخواهند گشت، بلکه به دست رومیان اسیر خواهند شد، به سرعت پیمان‌های خود را نقض می‌کردند. این همان پیشامدی بود که منافقان مدینه نیز انتظارش را می‌کشیدند.

This general statement is followed by qualifications and explanations: “[Announce to them:] You may go freely in the land for four months, but you must realize that you can never escape God’s judgement, and that God shall bring disgrace upon the unbelievers.” (Verse 2) This statement clarifies the terms now given to the unbelievers: they are given a period of four months during which they can move about freely to carry out business transactions, fulfil their commitments and modify their situations in peace. Those were four months when they would be sure that their treaties would be scrupulously honoured. That included even those idolaters who were quick to violate their treaties, when they felt that the Prophet and his followers would never return from their expedition to Tabūk, but would instead be taken captive by the Byzantines. That was also the eventuality expected by the hypocrites in Madinah.

در موردِ معاهداتی که مدتِ اعتبار مشخصی دارند، استثنا به این ترتیب اعمال می‌شود.

The exception is then made in the case of treaties specifying a term of validity.

این پیمان‌ها تا پایان مدتشان همچنان معتبر باقی ماندند: «مگر آن مشرکانی که با ایشان پیمان بسته‌اید و در هیچ‌یک از شرایط پیمان با شما کوتاهی نکرده و هیچ‌کس را علیه شما یاری نداده‌اند. پس تا پایان مدت پیمانشان به آن وفا کنید. زیرا خدا پرهیزگاران را دوست دارد.» (آیه ۴)

These were allowed to remain in force for the rest of their term: “Except for those idolaters with whom you have made a treaty and who have honoured their obligations [under the treaty] in every detail, and have not aided anyone against you. To these fulfil your obligations until their treaties have run their term. God loves those who are righteous.” (Verse 4)

شاید دقیق‌ترین گزارش درباره‌ی هویت کسانی که از این استثنا بهره‌مند شدند این باشد که آنان طایفه‌ای از بنی بکر بودند، به نام بنی خزیمة بن عامر از قبیله‌ی بکر بن کنانه. ایشان طرف پیمان صلح حدیبیه بودند که پیامبر ﷺ با قریش و هم‌پیمانانشان منعقد کرده بود.

Perhaps the most accurate report concerning the identity of those people who benefited by this exception is that they were a clan of Bakr, named the Khuzaymah ibn `Āmir clan of the Bakr ibn Kinānah tribe. They were party to the Treaty of al Ĥudaybiyah which the Prophet had concluded with the Quraysh and their allies.

این قبیله در حمله‌ای که بنو بکر علیه قبیله خزاعه انجام دادند شرکت نکرد۔

This clan did not take part in the attack made by the Bakr against the Khuzā`ah tribe.

آن تجاوز که بنی بکر با یاری قریش انجام دادند، پیمان صلح حُدَیبیّه را نقض کرد. بدین ترتیب، آن پیمانی که قرار بود ده سال ادامه یابد، پس از تنها دو سال به خیانت شکسته شد. این قبیلهٔ خزاعه به مفاد پیمان خود پایبند ماندند، در حالی که دیگر کافران چنین نکردند. به پیامبر ﷺ دستور داده شده است که تا پایان مدت توافق‌شده، به تعهدات خود در قبال آن قوم در چارچوب این پیمان وفادار بماند.

That aggression, in which the Bakr were aided by the Quraysh, violated the alĤudaybiyah peace treaty. Thus, that treaty which was to last for ten years, was treacherously breached after only two years. This Khuzaymah clan continued to observe the terms of their agreement while other unbelievers did not. The Prophet is here instructed to honour his obligations under the treaty to those people for the rest of the term agreed.

این روایتی که ما آن را تأیید می‌کنیم، از محمد بن عبّاد بن جعفر نقل شده است که از سُدّی روایت می‌کند: «آن‌ها دو قبیلهٔ کنانه بودند که به ضَمره و مُدلِج معروف بودند.» مجاهد، عالم برجستهٔ صدر اسلام، می‌گوید: «قبیلهٔ مُدلِج و خُزاعه با یکدیگر پیمان بسته بودند و همین‌ها بودند که در آن دستور مورد نظر قرار داشتند:

بنابراین آیات آغازین سوره روشن می‌سازد که خدا و پیامبرش هیچ‌گونه داد و ستدی با مشرکان نخواهند داشت، چه با پیامبر پیمان داشته باشند و چه نداشته باشند. به ایشان مهلت چهار ماهه‌ای داده شد که در آن در امان بودند. پس از پایان این مدت، پیمان‌ها تا پایان مدت خود همچنان محترم شمرده می‌شد، اما تنها با کسانی که به تعهدات خود در آن پیمان‌ها وفادار بودند و با هیچ دشمنی از مسلمانان همدستی نکرده بودند. اکنون سوره بیان می‌کند که مسلمانان پس از پایان دوره مهلت چهار ماهه باید چه کنند.

Thus the opening verses of the sūrah make it clear that God and His Messenger would have no dealings whatsoever with the idolaters, whether or not they had a treaty with the Prophet. They were given a four-month period of grace in which they were safe. When this period was over, treaties would continue to be observed to the end of their terms, but only with those who were true to their obligations under those treaties, and did not collaborate with any enemy of the Muslims. Now the sūrah mentions what the Muslims were to do when the four-month grace period was over.

دستور قرآنی بسیار روشن است. آنگاه قرار شد که وضعیت جنگ تمام‌عیار اعلام شود: «پس چون ماه‌های حرام سپری شد، مشرکان را هر کجا یافتید بکشید و ایشان را اسیر کنید و محاصره‌شان نمایید و در هر کمین‌گاهی برایشان بنشینید. پس اگر توبه کردند و نماز را برپا داشتند و زکات دادند، راهشان را رها کنید. زیرا خداوند بسیار آمرزنده و مهربان است.» (آیه ۵)

The Qur’ānic instruction is very clear. A state of all-out war was then to be declared: “When these months of grace are over, slay the idolaters wherever you find them, and take them captive, besiege them, and lie in wait for them at every conceivable place. Yet if they should repent, take to prayer and pay the zakāt, let them go their way. For God is Much forgiving, Merciful.” (Verse 5)

کلمهٔ «حُرُم» که در متن قرآنی برای توصیف آن چهار ماه به کار رفته، همان است که برای چهار ماهی به کار می‌رود که در آن‌ها جنگ جز برای دفع تجاوز روا نیست. این‌ها هر سال دو دوره را تشکیل می‌دهند که در آن مردم بدون هیچ خطر جنگی و با امنیت کامل می‌توانند آزادانه رفت‌وآمد کنند. به همین دلیل، به سبب همین کاربرد، عالمان در تفسیر این عبارت اختلاف کرده‌اند که آیا آن چهار ماه همان‌هایی‌اند که هر ساله رعایت می‌شوند، یعنی ذوالقعده، ذوالحجه، محرم و رجب. در این صورت، مهلت باقی‌مانده پس از اعلام پایان یافتن پیمان‌ها تنها بقیهٔ ذوالحجه و محرم خواهد بود، یعنی:

The word which is used here to describe those four months in the Qur’ānic text is ‘ĥurum’, which is the one that describes the four months when fighting is not allowed except to repel aggression. These form two periods every year when people can go freely, secure from any danger of war. Because of the same usage scholars have disagreed in their interpretations of this statement here, on whether the four months meant the same ones observed annually, i.e. Dhu’l-Qa`dah, Dhu’l-Ĥijjah, Muĥarram and Rajab. In that case, the remaining period of grace given after the declaration of the termination of treaties would only be the rest of Dhu’l-Hijjah and Muĥarram, i.e.

ومع ذلک، پس از پایان چهار ماه، با وجود اعلام جنگ علیه همه مشرکان، اسلام همچنان فیض و لطف خود را و نیز رویکرد جدی و واقع‌بینانه‌اش را نشان می‌دهد. اسلام در پی نابود کردن همه مشرکان نیست. برعکس، هرگاه که امکانش باشد، کارزار هدایت را نیز اعلام می‌کند. مشرکان منفردی که بخشی از یک جامعه خصمانه و جنگ‌طلب نیستند، در سرزمین اسلام از امنیت برخوردارند. خداوند به فرستاده‌اش دستور می‌دهد که به آنان پناه دهد تا کلام خداوند را بشنوند و از ماهیت پیام اسلام آگاه شوند، پیش از آنکه امان‌نامه‌ای برای بازگشت به سرای خود به آنان داده شود. همه‌ی این‌ها با وجود آنکه هنوز مشرک هستند: «و اگر یکی از مشرکان از تو پناه خواست، به او پناه ده تا کلام خدا را بشنود، سپس او را به جایگاه امنش برسان. این بدان سبب است که مشرکان مردمی نادان‌اند.» (آیه ۶)

Yet despite the declaration of war against all the idolaters after the four months are over, Islam continues to demonstrate its grace as well as its serious and realistic approach. It does not seek to exterminate all idolaters. On the contrary, it also declares a campaign of guidance whenever that is possible. Individual idolaters who are not part of a hostile and belligerent community are guaranteed safety in the land of Islam. God instructs His Messenger to give them asylum so that they may listen to God’s word and become aware of the nature of the Islamic message before they are given safe conduct to their own domiciles. All this, even though they are still idolaters: “If any of the idolaters seeks asylum with you, grant him protection, so that he may hear the word of God, and then convey him to his place of safety. That is because the idolaters are people who lack knowledge.” (Verse 6)

این امر نشان می‌دهد که اسلام در پی آن بود که هدایت خود را به هر دلی برساند. هیچ مورد فردی نباید به سادگی گرفته شود. هر کس که درخواست پناه کند، پناه داده خواهد شد. کسی که چنین پناهی می‌جوید، نمی‌تواند در همان حال بکوشد تا به نیرویی خصمانه بپیوندد که در پی تضعیف جامعه مسلمانان است. از این رو، دادن پناه به چنین شخصی این فرصت را به او می‌دهد که قرآن را بشنود و با ماهیت حقیقی آیین اسلام آشنا شود. هنگامی که کلام خدا در چنین فضایی شنیده شود، دل‌ها ممکن است به آن پاسخ مثبت دهند. و حتی اگر چنین نشود، مسلمانان همچنان موظف‌اند امنیت هر کسی را که از آنان یاری بخواهد تأمین کنند، تا آنگاه که او به جایی بازگردانده شود که در آن احساس امنیت کند.

This shows how Islam was keen to reach out to every heart with its guidance. No single case was to be taken lightly. Whoever appeals for protection shall be granted it. Anyone who seeks such asylum cannot at the same time try to join a hostile force seeking to undermine the Muslim community. Hence granting protection to such a person provides him with the opportunity to listen to the Qur’ān and to get to know the true nature of the Islamic faith. When God’s word is heard in such an atmosphere, hearts may well respond positively. Even if they do not, the Muslims are still required to ensure the safety of anyone who appeals for their help until he is returned to a place where he feels secure.

«چگونه ممکن است برای مشرکان پیمانی نزد خدا و رسولش وجود داشته باشد؟» (آیه ۷) مشرکان واقعاً خود را تسلیم خدا نمی‌کنند و نه پیامبر او را می‌پذیرند و نه پیامی را که او برایشان می‌آورد. پس چگونه ممکن است با خدا و رسولش پیمانی داشته باشند؟ آنان تنها یک انسان مانند خودشان یا قانونی ساخته‌ی دست بشر را انکار نمی‌کنند، بلکه کسی را انکار می‌کنند که خودشان را آفریده و همواره روزی‌شان را می‌دهد تا زندگی‌شان حفظ شود.

“How can there be a treaty with God and His Messenger for the idolaters?” (Verse 7) The idolaters do not submit themselves truly to God, nor do they acknowledge His Messenger or the message he conveys to them. How could they, then, have a treaty with God and His Messenger? They do not simply deny a creature like themselves, or a constitution devised by human beings. Rather, they deny the One who has created them and continues to provide them with sustenance to preserve their lives.

آنان با چنین کاری خود را در برابر خدا و پیامبرش قرار می‌دهند. پس چگونه می‌توان تصور کرد که با ایشان پیمانی داشته باشند؟ پرسش بلاغیِ سوره، به خودِ اصلِ داشتنِ چنین پیمانی می‌پردازد، نه به کاربرد خاصی از این اصل.

By so doing they place themselves in opposition to God and His Messenger. How is it conceivable, then, that they should have a treaty with them? The rhetorical question posed by the sūrah addresses the very principle of having such a treaty. It is not concerned with any particular application of the principle.

ممکن است اینجا گفته شود که برخی از مشرکان چنین پیمان‌هایی داشتند و خداوند فرمان داد که برخی از این پیمان‌ها باید محترم شمرده شود. همچنین پیمان‌هایی پس از برپایی دولت مسلمانان در مدینه منعقد شد که برخی با مشرکان و برخی با یهودیان بود. افزون بر این، پیمان صلح حدیبیه در سال ششم هجری امضا شد. سوره‌های پیشین نیز آیاتی داشتند که چنین پیمان‌هایی را آشکارا جایز می‌شمردند، هرچند در صورت گمان یا وقوع خیانت، فسخ این پیمان‌ها را نیز مجاز می‌دانستند. پس اگر خود اصل داشتن پیمان مورد نکوهش اینجا باشد، چگونه ممکن بود که چنین پیمان‌هایی جایز شمرده شود و منعقد گردد؟

It may be said here that some of the idolaters had such treaties and God ordered that some of these treaties must be honoured. There were also treaties concluded after the establishment of the Muslim state in Madinah, some of which were with the idolaters and some with the Jews. Moreover, the peace agreement of al-Ĥudaybiyah was signed in the sixth year of the Islamic calendar. Earlier sūrahs included verses that clearly permitted such treaties, although they also permitted the termination of such treaties in case of surmised or actual treachery. So if it is the very principle of having agreements that is condemned here, how was it possible that such treaties were permitted and concluded?

چنین استدلالی زمانی پابرجا نیست که ماهیت شیوهٔ عملکرد اسلام را درک کنیم، همان‌گونه که در مقدمه‌های این سوره و سورهٔ پیشین، یعنی «الأنفال»، دربارهٔ آن سخن گفتیم. این پیمان‌ها با وسایل کافی به وضعیت‌های موجود پاسخ می‌دادند. اما حکم نهایی این است که مشرکان نباید هیچ پیمانی با خدا و پیامبرش داشته باشند. این پیمان‌ها بر پایهٔ احکام موقت منعقد شده بودند. در غیر این صورت، هدف نهایی جنبشی که می‌خواهد اسلام را برپا کند این است که روی زمین هیچ شرک‌ورزی‌ای نباشد. تمامی تسلیم باید تنها برای خدا باشد. اسلام این هدف نهایی را از نخستین روز اعلام کرده و هیچ‌کس را فریب نداده است. شرایط حاکم در دورهٔ معینی ایجاب می‌کرد که با کسانی که خواهان صلح بودند پیمان صلح بسته شود، تا بتوان با آن نیروهای خصمانه‌ای که می‌کوشیدند پیام آن را سرکوب کنند مقابله کرد. اسلام هدف نهایی خود را از نظر دور نمی‌دارد. این واقعیت را نادیده نمی‌گیرد که خود مشرکان آن پیمان‌ها را تنها موقت می‌دانستند. آنان ناگزیر بودند تجاوزهای تازه‌ای علیه جامعهٔ مسلمانان آغاز کنند. وقتی به هدف اسلام آگاه بودند، مسلمانان را به حال خود رها نمی‌کردند. هنگامی که آمادگی‌هایشان برای رویارویی تازه کامل می‌شد، مدت زیادی با جامعهٔ مسلمانان در صلح نمی‌ماندند. خداوند از همان آغاز به مؤمنان فرمود: «همواره با شما می‌جنگند تا اگر بتوانند شما را از دینتان بازگردانند.» (بقره: ۲۱۷) این نگرش آنان در همهٔ زمان‌ها ادامه دارد. این آیه وضعیتی دائمی را توصیف می‌کند، نه وضعیتی که تنها در شرایط خاصی صدق کند.

«بیشترشان فاسق‌اند. آیات خدا را به بهای ناچیزی فروخته‌اند و [مردم را] از راه او بازداشته‌اند. چه بد است آنچه انجام می‌دهند.» (آیات ۸ و ۹) دلیل اساسی رفتار خیانت‌آمیز آنان این است که فاسق‌اند و از هدایت خدا به‌شدت منحرف شده‌اند. آنان آیات خدا را به بهای ناچیزی فروخته‌اند، یعنی در برابر لذت‌های زودگذر و آسایش‌های موقت. آنان می‌ترسند که پذیرفتن اسلام، برخی یا همهٔ این منافع را از ایشان بگیرد یا هزینهٔ مالی‌ای در پی داشته باشد. از این رو نه‌تنها خود از پذیرش اسلام سر باز می‌زنند، بلکه می‌کوشند دیگران را نیز از راه آن بازدارند. این نتیجهٔ معامله‌ای است که کردند، آنگاه که پیام خدا را به بهای ناچیزی فروختند. پس از راه خدا روی برمی‌گردانند و دیگران را از پیمودن آن باز می‌دارند. آنچه انجام می‌دهند به راستی بد است، چنان‌که خود خداوند فرموده است: «چه بد است آنچه انجام می‌دهند.» (آیهٔ ۹)

“Most of them are transgressors. They barter away God’s revelations for a paltry price and debar others from His path. Evil indeed is what they do.” (Verses 8-9) There is a basic reason for their treacherous attitude: that they are transgressors who have deviated widely from God’s guidance. They have bartered away God’s revelations for a paltry price in the shape of fleeting pleasures and temporary comforts. They fear that adopting Islam will deny them some or all of these interests or that it may involve some financial cost. Hence they do not merely refuse to accept Islam, but they also try to debar others from its path. This is, then, the result of the deal they made when they exchanged God’s message for a paltry price. Hence, they turn away from God’s path and debar others from following it. What they do is evil indeed, as God Himself states: “Evil indeed is what they do.” (Verse 9)

کینہ جو دشمنی وہ رکھتے ہیں، وہ تم ذاتی طور پر نہیں ہے، نہ ان کے برے اعمال تمہارے افراد یا کسی خاص گروہ کے خلاف ہیں۔ ان کا کینہ ہر مومن کے خلاف ہے، اور ان کے برے اعمال ہمیشہ ہر مسلمان کے خلاف ہوں گے۔ یہ دشمنی خود ایمان کی دوئی، یا درحقیقت خود ایمان کے خلاف ہے۔

The grudge they harbour is not directed against you personally, nor are their evil actions levelled at you as individuals or a particular group. Their grudge is against every believer, and their evil deeds shall always be levelled against every Muslim. It is an animosity directed at the very Duality of faith, or indeed against faith itself.

این همواره وضعِ دشمنانِ ایمان بوده است، در تمامِ دوره‌های تاریخ.

This has always been the case with the enemies of faith, in all periods of history.

ساحران به فرعون، هنگامی که او آنان را به شکنجه و انتقام و عذابی دردناک تهدید کرد، گفتند: «تو فقط از این رو از ما انتقام می‌گیری که ما به آیات پروردگارمان، هنگامی که به ما نشان داده شد، ایمان آوردیم.» {ﷺ} (اعراف: ۱۲۶) همین سخن را پیامبر ﷺ به فرمان خداوند به اهل کتاب‌هایی که پیش از این نازل شده بودند و با او مخالفت می‌کردند نیز گفت.

اکنون شایسته است این پرسش مطرح شود: این گزاره‌ها به کدام مراحل تاریخ و به کدام جوامع مربوط می‌شوند؟ و چه ابعاد تاریخی و اجتماعی بر آن‌ها حاکم است؟

It is now pertinent to ask: to what stages of history and to what communities do these statements apply? What sort of historical and social dimensions apply to them?

آیا این احکام تنها در مورد عربستان در زمان نزول معتبرند؟ یا به زمان‌ها و مکان‌های دیگر نیز تعمیم می‌یابند؟ این آیات بیانگر وضعیتی است که در آن زمان در عربستان میان مسلمانان و اردوگاه شرک حاکم بود. هیچ تردیدی نیست که احکامی که آیات بیان می‌کنند ناظر به آن وضعیت‌اند؛ و مشرکانی که آیات از آنان یاد می‌کنند، همان مشرکان عربستان در آن مقطع خاص‌اند. همه‌ی این‌ها درست است؛ اما تا چه حد قابل اِعمال‌اند و در چه موقعیت‌هایی؟ برای پاسخ به این پرسش‌ها، باید نگرش‌هایی را که مشرکان در طول تاریخ نسبت به مؤمنان اتخاذ کرده‌اند بررسی کنیم.

Are they valid only in the case of Arabia at the time of revelation? Or do they extend to other times and places? These verses reflect a situation that prevailed at the time in Arabia between the Muslims and the camp of idolatry. There is no doubt that the rulings they outline deal with that situation; the idolaters they mention are those in Arabia at that particular time. All this is true; but how far are they applicable and in which situations? In order to answer these questions, we need to review the attitudes idolaters have adopted towards the believers throughout history.

در مورد دوران عربستان، رویدادهایی که در زمان حیات پیامبر ﷺ رخ داد برای دادن پاسخی روشن کافی است. در تفسیر ما بر این سوره تنها، اطلاعات کافی وجود دارد تا نگرش مشرکان نسبت به این دین و پیروان آن را از همان روزهای آغازین آن در مکه تا زمان نزول این آیات توصیف کنیم. درست است که درگیری بعدی و بسیار طولانی‌تر، میان اسلام از یک سو و یهودیان و مسیحیان از سوی دیگر بود، نه میان اسلام و بت‌پرستی. با این حال، مشرکان همواره همان نگرشی را نسبت به مسلمانان داشته‌اند که در این آیات توصیف شده است: «چگونه [ممکن است عهدی باشد]، در حالی که اگر بر شما چیره شوند، نه پیمانی را که با شما بسته‌اند رعایت می‌کنند و نه تعهدی از روی جوانمردی نسبت به شما را. با سخنان خود می‌کوشند شما را خشنود سازند، در حالی که در دل سخت دشمن‌اند. بیشترشان نافرمان‌اند. آیات خدا را به بهای ناچیزی می‌فروشند و دیگران را از راه او بازمی‌دارند. چه بد است آنچه انجام می‌دهند.»

As for the Arabian stage, the events that took place during the lifetime of the Prophet are sufficient to give us a clear answer. In our commentary on this sūrah alone we have enough information to describe the attitude of the idolaters towards this religion and its followers ever since its early days in Makkah up to the time of the revelation of these verses. It is true that the later and much longer-lasting conflict was between Islam on the one hand and the Jews and Christians on the other, rather than between Islam and idolatry. Nevertheless, the idolaters have always adopted the same attitude towards Muslims as described in these verses: “How [else could it be] when, should they prevail over you, they will respect neither agreement made with you, nor obligation of honour towards you? They try to please you with what they say, while at heart they remain adamantly hostile. Most of them are transgressors. They barter away God’s revelations for a paltry price and debar others from His path. Evil indeed is what they do.

چنین بودند وقایع تاریخ هنگامی که مشرکان بر مسلمانان چیره شدند. آنان به هیچ مفاد هیچ پیمانی پایبند نبودند و نه به هیچ تعهد شرافتمندانه‌ای. پرسشی که در اینجا باید مطرح شود این است: آیا این ماجرا تنها رخدادی جدا از تاریخ باستان بود که فقط به تاتارها در آن مقطع زمانی خاص تعلق داشت؟

Such were the facts of history when the idolaters overpowered the Muslims. They respected no provision of any treaty, nor any obligation of honour. The question to be asked here is whether this was an isolated episode of ancient history, typical only of the Tartars at that particular period of time?

جواب قطعاً منفی است. در تاریخ معاصر نمونه‌هایی از فجایع به همان اندازه هولناک را می‌بینیم. آنچه بت‌پرستان هندی در زمان تقسیم هند انجام دادند، به هیچ وجه کمتر از زشتی و هولناکی کارهایی نیست که تاتارهای قدیم مرتکب شدند.

The answer is certainly a negative one. In modern history we find examples of similarly ghastly atrocities. What the Indian idolaters did at the time of the partition of India is by no means less hideous or appalling than what the Tartars of old did.

هشت میلیون مسلمان تصمیم گرفتند به پاکستان مهاجرت کنند، زمانی که به جان خود بیم داشتند، در نتیجه حملات وحشیانه‌ای که علیه آن مسلمانانی که تصمیم گرفته بودند در هند بمانند آغاز شده بود. تنها سه میلیون نفر از آنان توانستند به مرزهای پاکستان برسند.

Eight million Muslims decided to migrate to Pakistan when they were in fear of their lives as a result of the barbaric attacks launched against those Muslims who decided to stay in India. Only three million of them managed to reach the Pakistani borders.

بقیہ پانچ ملین افراد راستے میں ہی قتل کر دیے گئے۔ ان پر منظم ہندو ملیشیا نے حملے کیے۔ یہ گروہ ہندوستانی حکومت کے علم میں تھے، بلکہ انہیں ہندوستانی حکومت ہی کے بعض اعلیٰ عہدیداروں کی سرپرستی حاصل تھی۔ ان پانچ ملین مسلمانوں کو بھیڑ بکریوں کی طرح ذبح کیا گیا۔ ان کی لاشیں سڑکوں پر چھوڑ دی گئیں، اور ان میں سے بہت سوں کے اعضا اس طرح مسخ کیے گئے جو پرانے زمانے میں بغداد میں تاتاریوں کے کیے ہوئے مظالم سے کم بھیانک نہ تھے۔

The other five million were killed on the way. They were attacked by well organized Hindu militia. These were well known to the Indian government, and indeed were controlled by some highly placed officials in the Indian government itself. Those five million Muslims were slaughtered like sheep. Their bodies were left along the roads after many of them were disfigured in a way which was no less horrendous than what the Tartars of old did in Baghdad.

وحشتناک‌ترین واقعهٔ منفرد، واقعهٔ قطاری بود که دست‌کم ۵۰٬۰۰۰ کارمند مسلمان را از نقاط مختلف هند در راه پاکستان حمل می‌کرد. هنگام امضای توافق‌نامهٔ تقسیم، این امر پذیرفته شده بود که هر کارمند دولتی که بخواهد به پاکستان مهاجرت کند، اجازهٔ این کار را داشته باشد.

آیا با گروهی که پیمان‌های خود را شکستند و تصمیم گرفتند فرستاده را بیرون کنند و نخستین بار آغازگر جنگ با شما بودند، نمی‌جنگید؟ آیا از آنان می‌ترسید؟ اگر مؤمن هستید، تنها خداست که سزاوار است از او بترسید. با آنان بجنگید تا خدا آنان را به دست شما عذاب کند و خوار سازد و شما را بر آنان پیروز گرداند و دل‌های گروه مؤمنان را شفا بخشد و خشم دل‌هایشان را ببرد. خدا توبه هر که را بخواهد می‌پذیرد. خدا دانا و حکیم است. آیا گمان کرده‌اید که رها خواهید شد، در حالی که خدا هنوز کسانی از شما را که در راه او جهاد کرده‌اند و جز خدا و فرستاده‌اش و مؤمنان را محرم راز نگرفته‌اند، معلوم نکرده است؟ و خدا به آنچه انجام می‌دهید آگاه است.

Will you not fight against people who have broken their solemn pledges and set out to drive out the Messenger, and who were the first to attack you? Do you fear them? It is God alone whom you should fear, if you are true believers. Fight them: God will punish them at your hands, and will bring disgrace upon them; and will grant you victory over them and will grant heart felt satisfaction to those who are believers, removing all angry feelings from their hearts. God will turn in His mercy to whom He wills. God is All-knowing and Wise. Do you think that you will be left alone, unless God takes cognizance of those of you who strive hard for His cause and establish close association with none other than God, His Messenger and the believers? God is well aware of what you do. (Verses 13-16)

این آیات بلافاصله پس از پرسش‌هایی می‌آیند که درباره‌ی اصل اعطای پیمان و عهد از سوی خدا و فرستاده‌ی او به مشرکان مطرح شده است. در همین آیات به مشرکان این اختیار داده شده که یا بر پایه‌ی تسلیم در برابر خدای یگانه دین را بپذیرند، یا با جنگ آشکار روبه‌رو شوند؛ مگر کسی که بخواهد در پناه مسلمانان قرار گیرد. چنین کسی پناه داده می‌شود و کلام خدا را می‌شنود، سپس امان‌نامه به او داده می‌شود تا به جایگاه امنش بازگردد. علت پرسش از خود این اصل آن است که مشرکان هرگاه بر مسلمانان چیره شوند، هیچ عهد یا تعهد جوانمردانه‌ای را نسبت به هیچ مؤمنی رعایت نخواهند کرد.

These verses come immediately after questions have been raised over the very principle of a treaty or a covenant being granted to the idolaters by God and His Messenger. In the same verses the idolaters were given the choice either to accept the faith based on submission to God alone or open warfare, except for the person who may seek refuge with the Muslims. Such a person is given shelter and made to listen to God’s revelations before he is given safe conduct to his place of security. The reason for questioning the principle itself is that the idolaters will never respect any agreement or obligation of honour with regard to any believer when they prevail over the Muslims.

این آیات برای پاسخ دادن به تردیدهایی آمده است که در میان جامعه مسلمانان، در همه سطوح، وجود داشت، و به اکراه برخی از مؤمنان از انجام چنین اقدام سختی، یعنی لغو پیمان‌های موجود. همچنین پاسخی است به آرزوی برخی مؤمنان که مشرکان باقی‌مانده در جزیرة‌العرب سرانجام به حقانیت پیام اسلام پی ببرند و بی‌آنکه نیازی به جنگیدن با ایشان باشد آن را بپذیرند، با همه آنچه جنگ از خطر برای جان و مال در خود دارد.

احساسات آن مسلمانان نخستین زمانی شعله‌ورتر می‌شد که به یاد آن رویدادها می‌افتادند: اینکه مشرکان چگونه برای ترور پیامبر ﷺ نقشه می‌کشیدند، و چگونه بارها پیمان‌های خود با مسلمانان را نقض کردند و هرگاه فرصتی به دست می‌آوردند، با حمله‌ای غدارانه و غافلگیرانه به آنان می‌تاختند.

The feelings of those early Muslims were heightened when they were reminded of those events: how the idolaters plotted to assassinate the Prophet, and how they repeatedly violated their agreements with the Muslims and launched a treacherous attack against them, taking them by surprise whenever a chance presented itself.

آنان همچنین به یاد می‌آوردند که مشرکان با سرکشی ستمگرانه خود، نخستین کسانی بودند که به ایشان حمله کردند. با برانگیخته شدن احساساتشان، تشویق می‌شوند که با مشرکان بجنگند و به آنان وعدهٔ پیروزی داده می‌شود: «با آنان بجنگید؛ خداوند آنان را به دست شما عذاب خواهد کرد و ایشان را خوار خواهد ساخت؛ و شما را بر آنان پیروز خواهد گرداند و دل‌های گروه مؤمنان را شفا خواهد داد، و خشم را از دل‌هایشان خواهد برد.» (آیات ۱۴ و ۱۵)

They also remembered how the idolaters, in their despotic insolence, were the first to attack them. With their feelings so heightened, they are encouraged to fight the idolaters and are promised victory over them: “Fight them: God will punish them at your hands, and will bring disgrace upon them; and will grant you victory over them and will grant heart felt satisfaction to those who are believers, removing all angry feelings from their hearts.” (Verses 14-15)

هنگامی که با آنان بجنگید، خداوند شما را وسیلهٔ اجرای اراده‌اش قرار خواهد داد و کیفر ایشان را به دست شما رقم خواهد زد، و آنان را پس از آنکه با غرور قدرت خود را به نمایش گذاشته‌اند، شکست خورده و خوار خواهد کرد.

When you fight them, God will make you the means of the execution of His will, and He will bring about their punishment by your hands, causing them to be defeated and humiliated after they have arrogantly been demonstrating their power.

با پیروزی‌ای که خداوند به تو عطا می‌کند، مؤمنانی را که زیر فشار و آزار مشرکان قرار داشتند شاد خواهد کرد. این شادی بر اثر پیروزی کامل حق و شکست باطل و طرفداران آن حاصل می‌شود.

With the victory He will grant you, God will make the believers who had been at the receiving end of the idolaters’ repression and persecution happy. This happiness will come about as a result of the complete victory of the truth and the defeat of falsehood and its advocates.

اما این همه ماجرا نیست. مژده‌های بیشتر و پاداش افزون‌تری برای برخی افراد وجود دارد.

But this is not all. There is more good news and more reward for certain people:

مشرکان را نرسد که مساجد خدا را آباد کنند، در حالی که خودشان بر کفر خود گواهی می‌دهند. اعمال ایشان تباه شده و در آتش جاودانه خواهند بود. مساجد خدا را تنها کسانی آباد می‌کنند که به خدا و روز قیامت ایمان دارند، نماز را برپا می‌دارند، زکات (یعنی صدقهٔ واجب) می‌دهند و جز از خدا از هیچ‌کس نمی‌ترسند. امید است که اینان از راهیافتگان باشند. آیا شما آب دادن به حاجیان و آباد نگه داشتن مسجد‌الحرام را برابر با ایمان آوردن به خدا و روز قیامت و جهاد در راه خدا می‌دانید؟ نزد خدا این دو برابر نیستند، و خدا گروه ستمکاران را هدایت نمی‌کند.

It is not for the idolaters to visit or tend God’s houses of worship; for they are selfconfessed unbelievers. Vain shall be their actions and they shall abide in the fire. God’s houses of worship may be tended only by those who believe in God and the Last Day, are constant in prayers, pay zakāt (i.e. the obligatory charity) and fear none other than God. It is those who are likely to be rightly guided. Do you, perchance, consider that the provision of drinking water to pilgrims and tending the Sacred Mosque are equal to believing in God and the Last Day and striving for God’s cause? These are not equal in God’s sight. God does not provide guidance for people who are wrongdoers.

کسانی که ایمان آوردند و هجرت کردند و با اموال و جانهای خود در راه خدا جهاد نمودند، نزد خدا دارای مقام برتری هستند. و تنها ایشان رستگارانند.

Those who believe, and leave their homes and strive hard for God’s cause with their property and their lives stand higher in rank with God. It is they who shall triumph.

پروردگارشان به آنان مژده می‌دهد که از رحمت و خشنودی خود برخوردارشان می‌سازد، و به باغ‌هایی از بهشت جاودان که در آن برای همیشه ماندگار خواهند بود. پاداش خداوند به راستی بزرگ است. (آیات ۱۷ تا ۲۲)

Their Lord gives them the happy news of bestowing on them His grace, and acceptance, and of the gardens of eternal bliss where they shall reside for ever. God’s reward is great indeed. (Verses 17-22)

با اعلام برائت و بیزاری‌ای که در آغاز این سوره درباره‌ی لغو پیمان‌ها با مشرکان صورت گرفته، دیگر هیچ عذری برای کسی که از جنگ با مشرکان سر باز می‌زند باقی نمی‌ماند. افزون بر این، ممکن بود در مورد بازداشتن ایشان از ورود به مسجدالحرام در مکه، که در دوران جاهلیت از آن بهره‌مند می‌شدند، تردیدی وجود داشته باشد. این سوره ادعای مشرکان مبنی بر حق زیارت مسجدالحرام را زیر سؤال می‌برد، زیرا این حق ویژه‌ی مؤمنانی است که وظایف خود را در پرستش خدای یگانه ادا می‌کنند. اینکه مشرکان در گذشته به مسجد رفت‌وآمد می‌کردند و به حاجیان آب می‌نوشاندند، به هیچ وجه این وضعیت را تغییر نمی‌دهد. این آیات خطاب به آن مسلمانانی است که شاید هنوز این اصل بنیادین اسلام را به‌طور کامل درک نکرده و دچار تردید شده‌اند.

With the declaration and disavowal made at the beginning of the sūrah concerning the termination of the treaties with the unbelievers, there can be no excuse for anyone who refuses to fight the idolaters. Moreover, there might have been some hesitation to forbid them entry to the Sacred Mosque in Makkah, which they used to enjoy in pre-Islamic days. The sūrah questions the claims of the idolaters to visit the Sacred Mosque, for that is an exclusive right of the believers who attend to their duties of worshipping God alone. That the idolaters used to visit the Mosque and provide drinking water to the pilgrims did not alter the situation in any way. These verses address those troubled Muslims who might not as yet have fully understood this basic Islamic principle.

«ای مؤمنان، پدران و برادران خود را اگر کفر را بر ایمان ترجیح دهند، به دوستی برنگیرید.» (آیه ۲۳) اگر پیوند ایمان در دل‌های مردم جای پیوند خون و خویشاوندی را نگیرد، همه‌ی این پیوندها گسسته می‌شود. وفاداری خانوادگی بی‌اثر می‌گردد، آنگاه که وفاداری بر پایه‌ی ایمان وجود نداشته باشد. نخستین پیوند، پیوندی است که میان انسان و خدا برقرار است؛ همان پیوندی که همه‌ی بشریت را به هم می‌پیوندد. وقتی این پیوند گسسته شود، هیچ رابطه، علقه یا بندی نمی‌تواند پابرجا باشد. «و هر کس از شما آنان را به دوستی برگیرد، آنان همانا ستمکارانند.» (آیه ۲۳) مقصود از «ستمکاران» در اینجا بت‌پرستان است؛ زیرا حفظ پیوندهای وفاداری و هم‌پیمانی با خانواده و قوم، هنگامی که آنان کفر را بر ایمان برمی‌گزینند، نوعی شرک است که مؤمنان را نشاید.

“Believers, do not take your fathers and brothers for allies if they choose unbelief in preference to faith.” (Verse 23) All ties of blood and family relations are severed if the tie of belief does not take its place in people’s hearts. Family loyalty is nullified when loyalty based on faith is nonexistent. The first bond is that which exists between man and God. It is the bond which unites all humanity. When this is severed, no relationships, ties or bonds may exist. “Those of you who take them for allies are indeed wrongdoers.” (Verse 23) The term `wrongdoers’ here means the idolaters, because to maintain ties of loyalty and alliance with family and community when they prefer unbelief to faith is a form of idolatry which believers may not entertain.

سورت صرف اصول کو بیان نہیں کرتی، بلکہ اس کے بعد ہر قسم کے رشتوں، خواہشات اور لذتوں کو فہرست میں لاتی ہے، انہیں ایک ساتھ جمع کرتی ہے اور ایمان اور اس کے تقاضوں کے مقابل ترازو میں رکھتی ہے۔ چنانچہ پہلے گروہ میں باپ، بیٹے، بھائی، شریکِ حیات اور خاندان (یعنی خون اور خاندانی رشتے) ہیں، مال اور کاروبار (یعنی

The sūrah does not merely state the principle. It goes on to list all types of ties, ambitions and pleasures, grouping them all together and putting them in the scale against faith and its requirements. Thus we have in the first group fathers, children, brothers, spouses and clan (i.e. ties of blood and family), property and business (i.e.

...تمایل طبیعی به داشتن ثروت)، و خانه‌ها و مسکن‌های آراسته (یعنی لذت‌های برخورداری از رفاه). در برابر همه‌ی اینها، محبت به خدا و پیامبرش ﷺ و کوشش در راه خدا قرار داده شده است. باید توجه داشت که «جهاد» در اینجا مستلزم سختی و فداکاری بسیار است. ممکن است به معنای تحمل ستم، شرکت در جنگ و از دست دادن جان باشد. افزون بر این، همه‌ی این تلاش باید از هرگونه خواست شهرت یافتن، یا قدردانی و شناخته شدن در میان مردم پاک باشد. زمانی که این تلاش هدفش چنین شناختهشدنی باشد، از جانب خدا پاداشی نخواهد داشت.

the natural desire to have money), and comfortable houses and dwellings (i.e. the pleasures of affluence). Against all this is placed love of God and His Messenger and striving for God’s cause. It is important to realize that striving here implies a great deal of hardship and sacrifice. It may mean suffering oppression, going to war and sacrificing one’s life altogether. Moreover, all this striving must be purged of any desire to be known or to be publicly appreciated or recognized. Once this striving aims at such recognition, it earns no reward from God.

این سوره پس از آن، یادآوری کوتاهی از برخی رویدادهایی می‌آورد که نسل نخست مسلمانان از سر گذراندند. مسلمانان به یاد آورده می‌شوند که در نبردهای بسیاری، زمانی که ناتوان بودند و تجهیزات اندکی داشتند، خداوند پیروزی را به ایشان عطا فرمود.

The sūrah follows this with a quick reminder of some of the events that the first Muslim generation experienced. The Muslims are reminded of the many battles when they were weak and poorly equipped but where God granted them victory.

آنان همچنین به یاد نبرد حنین می‌افتند که با وجود برتری عددی، شکست خوردند، اما سپس خداوند یاری خود را به آنان ارزانی داشت. در آن روز، لشکری که فتح مکه را به دست آورد، با دو هزار تن از مردم آن شهر که پیامبر ﷺ آنان را بخشیده بود، همراه شد. در همان روز، برای چند ثانیه‌ای، مسلمانان توکل خود بر خداوند را فراموش کردند و به نیروی خود و شمار بسیار یارانشان دل بستند. رویدادهای آن روز به مسلمانان این درس را آموخت که وقف کامل خود برای راه خداوند و استوار ساختن پیوندشان با او، بهترین ابزار پیروزی است. این ابزار هرگز آنان را فرو نمی‌گذارد، در حالی که ثروت، دوستان و حتی نزدیک‌ترین خویشاوندان ممکن است چنین کنند.

They are also reminded of the Battle of Ĥunayn when they were defeated despite their numerical strength, but then God granted them His support. On that day, the army which achieved the conquest of Makkah was joined by 2,000 of its people who were pardoned by the Prophet. On that day, there was a time when, for a few seconds, the Muslims overlooked their reliance on God to admire their strength and large following. The events of that day taught the Muslims the lesson that complete dedication to God’s cause and strengthening their ties with Him are the best equipment for victory. These will never fail them, while wealth, friends and even closest relatives may do so.

خداوند در بسیاری از میدان‌های نبرد یاری‌ات داده است، و همچنین در نبرد حُنین، هنگامی که به شمار بسیار خود مغرور شدید، اما آن برایتان سودی نداشت.

God has granted you His support on many a battlefield, and also in the Battle of Ĥunayn, when you took pride in your numerical strength, but it availed you nothing.

با همه وسعتش، زمین بر شما تنگ شد و پشت کرده بازگشتید. سپس خداوند آرامش خود را بر پیامبرش ﷺ و مؤمنان فرو فرستاد، و سپاهیانی را فرستاد که شما آنان را نمی‌دیدید، و کسانی را که کافر شدند عذاب کرد. این است پاداش کافران. سپس خداوند توبه هر که را بخواهد می‌پذیرد، زیرا خداوند آمرزنده و مهربان است.

For all its vastness, the earth seemed too narrow for you, and you turned back in flight. God then bestowed from on high an air of inner peace on His Messenger and on the believers, and He sent down forces whom you could not see, and punished those who disbelieved. Such is the reward for the unbelievers. God will then turn in His mercy to whom He wills, for God is Much forgiving, Merciful. (Verses 25-27)

آن نبردی چنین بود که مسلمانان برای نخستین بار ارتشی دوازده هزار نفره داشتند. وقتی به شمار خود نگاه می‌کردند احساس اطمینان می‌کردند. آنان مهم‌ترین عامل پیروزی را از یاد برده بودند. پس خداوند نخست اجازه داد شکست به ایشان برسد تا به یاد آورند. سپس پیروزی را به دست گروه کوچکی به آنان عطا کرد که با پیامبر ﷺ استوار ماندند و با تمام شجاعتی که توان داشتند از او دفاع کردند. این سوره برخی صحنه‌های نبرد را ترسیم می‌کند تا احساساتی را که کسانی که در میدان جنگ بودند تجربه کرده بودند، به یاد آورد: «آنگاه که به فراوانی‌تان مغرور شدید، ولی آن فراوانی به حالتان سودی نداشت. با همه وسعتش، زمین بر شما تنگ به نظر می‌رسید و پشت کرده گریختید.» (آیه ۲۵)

Such was the battle in which the Muslims had for the first time an army which was 12,000 strong. They felt confident when they looked at their numbers. They overlooked the most essential cause of victory. So God allowed defeat to befall them at first so that they might remember. He then granted them victory at the hands of the small group which remained steadfast with the Prophet and defended him with all the bravery they could muster. The sūrah portrays some scenes of the battle in order to recall the feelings experienced by those who were on the battlefield: “When you took pride in your numerical strength, but it availed you nothing. For all its vastness, the earth seemed too narrow for you, and you turned back in flight.” (Verse 25)

این توصیف نشان می‌دهد که چگونه اعتماد به نفس بیش از حد در یک نیروی بزرگ، به شکست معنوی انجامید؛ به‌طوری‌که مسلمانان چنان بار سنگینی را احساس کردند که زمین پهناور برایشان تنگ به نظر می‌رسید. این امر سپس به شکست جسمی منجر شد و آن نیروهای بزرگ به عقب‌نشینی درآمدند. اما پس از آن چه اتفاقی افتاد؟

This describes how the excessive confidence felt by a large force led to spiritual defeat causing the Muslims to feel such a heavy burden that made the vast earth seem too narrow. This then led to a physical defeat and those large forces were on the retreat. But what happened next?

«سپس خداوند آرامش درونی را از جانب خود بر پیامبرش و بر مؤمنان فرو فرستاد.» (آیهٔ ۲۶) این «آرامش درونی» گویی همچون جامه‌ای است که مردم برای آرام کردن احساساتشان و دادن سکون به خود بر تن می‌کنند. «و سپاهیانی فرو فرستاد که شما آنان را نمی‌دیدید.» (آیهٔ ۲۶) ما ماهیت این نیروها و اینکه واقعاً چه کسانی بودند را نمی‌دانیم. جز خود خداوند هیچ‌کس نمی‌داند که او چه نیروهایی را به میدان می‌آورد. «و کسانی را که کافر شدند عذاب کرد. و این است پاداش کافران.» (آیهٔ ۲۶) کشته شدن برخی از سربازان آنان و اسیر گرفتن دیگران، و شکستی که همه‌شان را فرا گرفت، بخشی از کیفری بود که در این زندگی دیدند؛ کیفری که تنها پاداشی شایسته برای انکارشان نسبت به خداوند و رد کردن ایمان بود.

“God then bestowed from on high an air of inner peace on His Messenger and on the believers.” (Verse 26) This `inner peace’ seems as if it were a garment which people wore to pacify their feelings and give them tranquillity. ‘And He sent down forces whom you could not see.” (Verse 26) We do not know the nature of these forces and whom they really were. No one other than God Himself knows what forces He may bring in. “And He punished those who disbelieved. Such is the reward for the unbelievers.” (Verse 26) The killing of some of their soldiers and taking others captive, and the defeat that befell them all were part of the punishment they received in this life, which is only a fitting reward for their denial of God and rejection of the faith.