په اسلام کے ابتدائی دور میں مسلم شخصیت انہی واقعات کے درمیان ڈھلی۔ ہر نئے دن اور ہر نئی صورتِ حال کے ساتھ یہ شخصیت پختگی کے قریب ہوتی گئی اور اپنی امتیازی خصوصیات نمایاں کرتی گئی۔ مزید یہ کہ یہ مسلم امت، جو اپنے افراد کی شخصیات کے مجموعی مجموعے کی عکاس تھی، اپنی منفرد خوبیاں اور اقدار بھی رکھتی تھی جو اسے دوسری تمام امتوں سے ممتاز کرتی تھیں۔ بعض اوقات وہ مشکلات جن سے مسلم امت دوچار ہوتی، اس کے افراد کے سامنے ایک کڑا امتحان رکھ دیتیں جو سچ اور جھوٹ کو الگ کر دیتا اور ہر ایک کی اصل قوت و استقامت کو بھی ثابت کر دیتا۔

In the early days of Islam, it was in the midst of events that the Muslim personality was moulded. With every new day and every new situation, this personality came closer to maturity, presenting its distinctive features. Furthermore this Muslim community, reflecting the total sum of its members’ personalities, also had its own unique qualities and values that distinguished it from all other communities. At times, the predicaments the Muslim community faced presented its members with an acid test that separated the true from the false and which also proved everyone’s true mettle.

قرآني وحيونه يا د يوې ځانګړې ازموينې څخه مخکې ورکول کېدل او يا وروسته، چې پېښې بيانوې او د هغو ستونزو پر رڼا يې رڼا اچوي. په دې سره د هغو رويو ته پاملرنه کېده چې پېښې د پرمختګ پر مهال په کې غوره کېدل، او دا چې دغه رويو او احساساتو شاته کومې نيتې او انګېزې وې. بيا قرآن د خلکو زړونو ته خطاب کاوه، څرنګه چې هغه د رڼا لپاره پرانيستي وو او د پردې څخه پاک وو. دا قرآن په سمه ځای کې لمس کاوه، ترڅو سم ځواب يقيني شي. دا يو دوامداره ښوونيز کار وو چې پېښې او تجربې يو په پي له بل سره، ورځ په ورځ کارول کېدې.

Qur’ānic revelations were given either before or after a particular test, describing events and throwing light on the difficulties involved. This brought into focus the attitudes taken as the event unfolded, and what intentions and motives were behind these attitudes and feelings. The Qur’ān then addressed people’s hearts as they lay open to the light, with no screen to cover them. It touched them at precisely the right spot so as to ensure the right response. This was a continuous educational exercise making use of events and experiences, one after the other, day after day.

مسلمانانو ته قرآن په یوه ځل په بشپړه توګه ندی راکړل شوی ترڅو دا یې زده کړي، د هغې لارښوونې پوه شي، د هغې منع شوو شیانو څخه ډډه وکړي او د هغې حکمونه پوره کړي.

The Muslims were not given the Qur’ān in its totality in one go so that they could study it, understand its directives, observe its prohibitions and fulfil its commands.

بلکه الله تعالیٰ دوی ته مختلف ډوله ازمېښتونه ورکړل، ځکه هغه ښه پوهیږي چې انسان د عملي تجربې پرته بشپړ پختګي ته نه رسېږي، او همدا تجربه ده چې درسونه په زړه کې ښه ډېروي او کرکټر جوړوي. بیا قرآن کریم خلکو ته د هغو پېښو حقیقت او اهمیت بیانوي چې پېښې شوي دي. په همدې ډول قرآن خپل لارښوونې هغه وخت راکوي چې خلک له دغه امتحان څخه تېر شوي وي.

دا برخه د مسلمانانو د ټولنې د تاریخ یوې لویې پیښې ته وقف ده، بلکې د هغې یوه ترټولو سخته ازموینه. دا پیښه د هجرت د پنځم یا شپږم کال په لومړیو کې د متحدو ځواکونو د مدینې پر وروستۍ هڅې ده. ۱ د دې برخې یو دقیق لوستل او د هغې دا طریقه چې پیښې انځوروي او پرې تبصره کوي، ځینې ځانګړې صحنې راڅرګندوي او ځینو مسلمانانو ته پیښ شوي ځینې فکرونه او احساسات بیانوي، موږ ته دا امکان راکوي چې پوه شو څنګه خدای د مسلمانې ټولنې شخصیت د پیښو او د قرآن په واسطه جوړ کړ. ددې د پوهېدو لپاره، موږ به د قرآني متن تشریح وکړو وروسته لدې چې د پیغمبر ﷺ د ژوند او تاریخ په کتابونو کې راغلې پیښې په لنډه توګه بیان کړو. دا به د هغه لوی توپیر ښودنه وکړي چې د خدای د تاریخي پیښو د بیان او د انسان د هغو د بیان ترمنځ دی.

The present passage analyses one of the great events in the history of the Muslim community, indeed, one of its hardest tests. The event was the attack launched by confederate forces on Madinah, which took place in the fourth or fifth year of the Prophet’s migration. 1 A thorough reading of this passage and the way it portrays the events and comments on them, highlighting certain scenes and bringing out certain thoughts and feelings experienced by some Muslims, will enable us to understand how God shaped the personality of the Muslim community through both the events themselves and the Qur’ān. In order to understand this we will explain the Qur’ānic text after we have briefly related the events as given in books on the Prophet’s life and history. This will demonstrate the great difference between how God relates historical events and the narrative man gives of them.

محمد بن اسحاق روایت کوي: "د خندق د جګړې د پیښو پیل داسې شو چې یو شمیر یهودان، پدې کې سلام بن ابي الحقیق بن اخطب او کنانه بن ابي الحقیق، دواړه د بني نضیر قبیلې څخه، او هوذه بن قیس او ابو عمار د وائل څخه، او نور یهودان له دواړو یهودي قبیلو څخه مکې ته لاړل او له قریشو سره یې خبرې وکړې. دغه یهودان وو چې د رسول الله ﷺ په مقابل کې د اتحاد د جوړولو لپاره یې سخت کوښښ وکړ. کله چې دوي د قریشو مشرانو سره وليدل، نو هغوي ته یې وویل چې د پیغمبر ﷺ سره د جګړې لپاره له دوي سره یوځای شي. دوي ورته وویل: "موږ به له تاسو سره یوځای شو تر هغه چې هغه او د هغه پیروان ټول له منځه يوسو." قریشو له دوي څخه دا پوښتنه وکړه: "تاسو یهود، هغه خلک یاست چې لومړني الهي کتاب پیروي کوئ، او تاسو هغه مسایل پیژنئ چې په کښې موږ د محمد ﷺ سره اختلاف لرو: آیا زموږ دین بهتر دی یا د هغه دین؟" هغو یهودي مشرانو ځواب ورکړ: "ستاسو دین د هغه د دین څخه بهتر دی، او تاسو د هغه په پرتله حق ته نږدې یاست." د دغو خلکو په اړه خدای په قرآن کې نازل کړه:

Muĥammad ibn Isĥāq relates: “The beginning of events leading to the Encounter of the Moat started when a number of Jews, including Sallām ibn Abī Ĥuqayq ibn Akhţab and Kinānah ibn Abī al-Ĥuqayq, all of the al-Nađīr tribe, and Ĥūwathah ibn Qays and Abū `Ammār of Wā’il, as well as others of both Jewish tribes travelled to Makkah and spoke with the Quraysh. It was these Jews who worked hard to forge the alliance against God’s Messenger. When they met the Quraysh elders they called on them to join them in fighting the Prophet. They said to them: ‘We will join forces with you until we have exterminated him and his followers.’ The Quraysh put the following question to them: ‘You, the Jews, are the people who follow the first divine book, and you know the issues over which we differ with Muĥammad: which is better, our religion or his?’ Those Jewish elders answered: ‘Your religion is better than his, and you are closer to the truth than him.’ It is concerning these people that God revealed in the Qur’ān:

ایا تاسو هغه کسانو ته نه یی کتل چې د الهي کتاب یوه برخه ورکړل شوې وه، څوک چې اوس باطل ته ایمان لري او د سرکشۍ لاره نیسي، او کافرانو ته وایي چې دوی د مومنانو په پرتله ډیر سم لارښود دي؟ دغه هغه خلک دي چې خدای لعنت کړي دي، او هر چا چې خدای لعنت کړی، ته به یې هیڅ مرستندوی ونه مومي. آیا د خدای په سلطنت کې دوی ته کومه برخه ده؟ که وای، نو دوی به خلکو ته د یوې خرما د ډډې د سوري په اندازه هم ونه بخښلې. آیا دوی په هغه څه حسد کوي چې خدای خپل فضل څخه خلکو ته ورکړي دي؟ مونږ په حقیقت کې د ابراهیم د کورنۍ کسانو ته کتاب او حکمت ورکړی دی، او مونږ هغوی ته لوی سلطنت هم ورکړی و.

Are you not aware of those who, having been granted a share of Divine revelations, now believe in falsehood and arrogant deviation [from Divine faith], and they say to the unbelievers that they are better guided than the believers. These are the ones whom God has rejected; anyone whom God rejects shall find none to succour him. Have they, perchance, a share in (God’s) dominion? If so, they would not give other people so much as [would fill) the groove of a date- stone. Do they, perchance, envy other people for what God has given them out of His bounty? We have indeed given revelation and wisdom to the House of Abraham, and We did bestow on them a mighty dominion.

په دې سورت کې چې کومې پېښې بيانېږي، د هغو په تفصيل کې او د هغوی په اړه د ېو تبصرو او د مسلمانانو ټولنې ته د ورکړل شويو لارښوونو په بيان کې، سورت نه د خلکو نومونه اخلي او نه د دندو تعيينوي؛ بلکې دا د خلکو ډولونه او د کردار ځانګړتياوې بيانوي. دا لږ تفصيلات راوړي مګر ثابت ارزښتونه او پايلې روڼوي. تمرکز يې په هغو عناصرو دی چې پېښې ختمې شوې او د هغو فعالان ليرې شوي وي، هغه پاتې کيږي. په دې ډول، دا تمرکز راتلونکو نسلونو او مختلفو ټولنو لپاره درسونه راويستلو ته خدمت کوي. د قرآن متن پېښې د خدای د مشيت سره هم تړي چې هم پېښه او هم هغه کسان چې په کې برخه اخلي، کنټرولوي. دا ښيي چې د خدای مشيت څنګه په نرمۍ او اسانۍ سره کار کوي، ترڅو هغه پای ته ورسوي چې هغه يې غواړي. سورت همدارنګه د کيسې په هر پړاو وروسته درېږي، ترڅو لارښوونه ورکړي يا تبصره وکړي چې اوريدونکي د بنسټيز حقيقت په ياد ور واچوي.

In its reporting of the events and its comments on them and the directives it gives to the Muslim community, the sūrah neither mentions people by name nor specifies positions; rather it describes types of people and patterns of character. It gives few details but highlights constant values and consequences. It focuses on the elements that remain after the events are over and their actors have departed. In this way, its focus serves to draw lessons for future generations and different communities. The Qur’ānic text also relates events to God’s will that controls both the event and those who participate in it. It shows how God’s will operates gently and smoothly to bring about the end He wants. The sūrah also pauses after each stage in the story to give a directive or to make comments reminding the listeners of the essential truth.

هرچند دا سورت کیسه د هغو کسانو لپاره بیانوي چې په هغې کې برخه درلوده، دا یوازې دوی ته د کیسې نور معلومات نه ورکوي، بلکې هغه اړخونه هم دوی ته ښیي چې دوی پرې خبر نه وو. په دې ډول دا د خلکو داخلي فکرونه، احساسات، نیتونه او هغه څه څرګندوي چې د دوی په زړونو کې پټ وو.

Although the sūrah relates the story to the people who took part in it in the first place, it does not only give them more information about it, but also lays before them certain aspects which they were unaware of. In this way, it brings to light people’s inner thoughts, feelings, intentions and what was hidden within their hearts.

په دې ټولو سره، د بیانول شوو انځورونو ښکلا، ژوندیتوب او تازه والی هم.

Added to all this is the fine style, vividness and freshness of the images drawn.

مزید برآں، سورت منافقین کی بزدلی کو تلخ طنز کے ساتھ بیان کرتی ہے اور ان کی کج فطرت کی بھی تصویر کشی کرتی ہے۔ یہ اس گہرے متاثر کن ایمانی نقشے کے برعکس ہے جو کھینچا گیا ہے اور اُن صفات کے بھی جو وہ اہلِ ایمان میں پیدا کرتا ہے۔

Furthermore, the sūrah paints the hypocrites’ cowardice with acid derision as also describes their twisted nature. This contrasts with the profoundly inspiring picture of faith that is drawn and the qualities it imparts to believers.

سورت د کنفدرالو قوتونو سره د مقابلې د بحث په پیل کې مؤمنانو ته د خدای هغه نعمتونه یادوي چې هغه یې د هغو لښکرو له شره وساتل چې د دوی د له منځه وړلو اراده یې درلوده. د دې برخې لومړۍ آیت د پیښې ماهیت، پیل او پای لنډ بیانوي، مخکې له دې چې تفصیلات ورکړل شي یا چلند تشریح شي. په دې ډول د خدای نعمت په ډاګه کیږي، ترڅو مسلمانان تل یې په یاد ولري. همدا راز دا هم څرګندوي چې لکه څنګه خدای مؤمنانو ته امر کوي چې د هغه وحیو ته تابع شي، په هغه توکل وکړي او د کافرانو یا منافقانو مخې ته ونه دریږي، همداسې هغه خپل پیغام او د انساني ژوند لپاره د هغه دین ملاتړ کوونکي د تېرۍ له شره هم ساتي: «ای مؤمنانو! د خدای هغه نعمت یاد کړئ چې کله لښکرې ستاسو پر سر راغلې، نو موږ په دوی باندې طوفاني باد او داسې لښکرې ولېږلې چې تاسو یې نه ویدل. او خدای د هغو کارونو چې تاسو یې کوئ ښه لیدونکی دی.» {الأحزاب: ۹}

The sūrah begins its discussion of the encounter with the confederate forces by reminding the believers of God’s favours when He repelled the armies that were intent on exterminating them. The first verse in the passage sums up the nature of the event, its beginning and end, before giving any details or explaining any attitudes. Thus, God’s favour is brought into focus so that the Muslims will always remember it. It also makes it clear that as God commands the believers to follow His revelations, place their trust in Him and not yield to the unbelievers or the hypocrites, it is also He who protects those advocating His message and code for human life against aggression: “Believers! Remember the blessings God bestowed on you when hosts came down upon you. We let loose against them a windstorm and hosts that you could not see. Yet God sees all that you do.” (Verse 9)

په دې لنډه پیل آیت کې د جنګ د پیل او پای یوه انځور موجود دی، سره د هغو فیصله کوونکو عواملو سره چې د جنګ د پایلې د رامنځ ته کولو لپاره یوځای کار کوي: د دښمن د ځواکونو راتلل؛ د خدای لخوا د سختو بادونو او نورو لښکرو لیږل چې مؤمنانو ته نه لیدل کیږي؛ او د هغه مرستې چې د دوی د رویې او عمل پورې تړلې ده، ځکه خدای د هغو ټول کارونو ښه پوهیږي چې دوی یې کوي.

In this short opening verse we have a picture of the beginning and end of the battle, along with the decisive factors that combine to produce its result: the arrival of the enemy forces; God’s sending strong winds and other troops unseen by the believers; and His support which is dependent on their attitude and action as God is fully aware of all that they do.

بیا سورت د پیښې تفصیلات بیانوي:

The sūrah then gives details of the situation:

هغوی له پورته او له ښکته له تاسو باندې راغلل، او ستاسو سترګې حیرانې شوې او زړونه ستاسو غاښونو ته ورسیدل، او تاسو د خدای په اړه ګمانونه کول. هلته مومنان وازمول شول او په سختې توګه وخوځول شول. منافقانو او هغو کسانو چې په زړونو کې ناروغي وه وویل: «خدای او د هغه رسول مونږ سره له غرور پرته بل هیڅ ژمنه نه ده کړې.» له هغوی څخه یوې ډلې وویل: «اې د یثرب خلکو! تاسو دلته ودریدلی نه شئ، نو بیرته لاړ شئ.» او له هغوی څخه یوې ډلې د پیغمبر ﷺ څخه د تګ اجازه وغوښته او ویل: «زموږ کورونه بې ساتنې دي،» په داسې حال کې چې دا کورونه بې ساتنې نه وو. دوی یوازې د تښتېدو اراده لرله۔ (آیتونه ۱۰-۱۳)

سورت دلتە لږ وقفه کوي ترڅو په هغو منافقانو کې د یوه ذهني انځور رامنځ ته کړي چې ایمان یې څومره کمزوری و او دا چې دوی تل د کومې لږې وجې له امله هم د صف څخه وتلو ته تیار وو. دوی حتی هڅه نه کوله چې خپلې کمزورۍ پټې کړي: «که چرې د دوی ښار له هر اړخه ونیول شي، او له دوی وغوښتل شي چې خپل دین پریږدي، نو دوی به له لږ ځنډ پرته همداسې وکړي.» (آیت ۱۴) هغه طرز عمل چې پورتنیو آیتونو کې بیان شوی، هغه وخت وو کله چې دښمنان لا د مدینې بهر وو او نشو کولی دې ښار ته ننوځي. هرې سختې او دباوونکې حالت کې هم یوه احتمالي خطر له حقیقي خطر څخه ډیر کم وي. که چرې د دوی بدترین ویره ریښتیا شي، مدینه له هر اړخه ونیول شي، او له دوی وغوښتل شي چې اسلام پریږدي، نو دوی به دا کار په لږ ځنډ سره وکړي، یا به یو لږ شمیر یو څه وخت ځنډ وکړي او بیا بیرته کفر ته راګرځي. په لنډه توګه، د دوی ادعا شوی ایمان ټینگ بنسټ نه درلود، پداسې حال کې چې ترسره کمزوري به یې دوی له مقاومت څخه بې وسه کړي وو.

The sūrah pauses a little here in order to draw a mental picture for those hypocrites as to how hollow their faith was and how they were always ready to break ranks, even for the slightest reason. They would not even try to cover their weaknesses: “Had their city been stormed from all sides, and had they been asked to renounce their faith they would have done so without much delay.” (Verse 14) The attitude described in the previous verses was the one they adopted when the enemy were still outside Madinah, unable to storm it. No matter how hard and stressful a situation is, a potential danger is far less than a real one. Should their worst fears come true and Madinah be stormed from all sides, and should they be asked to renounce Islam, they would do so with little hesitation, or a few would hesitate for a while before then reverting to disbelief. In essence, their claimed faith lacked firm roots while their cowardice made them unable to resist.

پس قرآن کریم د دوی حقیقت څرګند کړ او دوی یې د آیینې په وړاندې لوڅ ودرولل، ترڅو خپل ځانونه داسې وویني لکه څنګه چې دوی په حقیقت کې وو. بیا دوی په دې تورنه کړل چې هغه روښانه ژمنې یې ماتې کړې چې دمخه یې له خدای پرته په بل چا ته ورکړې وې. خو دوی د خپلو وعدو او ژمنو په اړه غافل وو: «دوی له مخه د خدای په وړاندې ژمنه کړې وه چې هیڅکله به له جګړې شاته نه اړوي. او د خدای سره شوې ژمنه خامخا د پوښتنې وړ ده.» (آیت ۱۵)

Thus the Qur’ān exposed their reality and put them naked before the mirror to see themselves as they truly were. It then accused them of breaking their clear pledges which they had earlier given to none other than God. Yet they were heedless of their promises and pledges: “They had previously vowed before God that they would never turn their backs in flight. A vow made to God must surely be answered for.” (Verse 15)

ابن هشام روایت کوي: "دا د حارثه قبیلې ته اشاره ده چې د سلمه قبیلې سره یوځای د احد د جګړې څخه مخکې د مسلمانانو له لښکر څخه د جلا کیدو اراده لرله."

Ibn Hishām reports: “This is a reference to the Ĥārithah clan who, together with the Salamah clan, were about to desert the Muslim camp before the Battle of Uĥud.

سورت دا خبره واضحه کوي چې خدای د هغو کسانو زړه کې پټ خیالات پوهیږي چې نه یوازې د جهاد په وخت کې شاته پاتې کیږي، بلکې نورو هم منع کوي چې جنګ ته ورشي. دا سورت د دې خلکو ذهنیت خورا ریښتیني انځور کوي، خو په ټولو ټولنو کې ترلیدل کیدونکو داسې خلکو باندې خندا او ټوکې هم کوي. دا د بزدلۍ یو داسې انځور دی چې په سختۍ کې د ویرې او وحشت، په آسانۍ کې د تکبر او ځان غوښتنې، د هر ښه شي څخه د کنجوسۍ، د هر ښه کار د برخې اخیستو څخه د ډډه کولو، خو د لرې راروان خطر په وخت کې د بشپړ دهشت او هیجان له کیفیت څخه جوړ دی. قرآن کریم دا انځور د ځینو په زړه پورې نښو سره داسې رسموي چې نه یې بدلون راتلی شي او نه د هغې ځای نیول کیدای شي:

The sūrah then clearly states that God knows the inner thoughts of those who not only stay behind at times of Jihād, but who also try to dissuade others from joining the battle. It draws a very truthful picture of their mentality, yet it provokes laughter and derision at such people who are encountered in all communities. It is a picture of cowardice composed of lines of fright and panic in times of hardship, arrogance and presumptuousness in times of ease, a begrudging nature of every good thing, a reluctance to participate in anything good, yet a state of utter terror and hysteria when danger looms from afar. The Qur’ān paints this picture with some fascinating touches that can neither be substituted nor replaced:

بې شکه خدای هغه کسان ښه پیژني چې له تاسو څخه نور خلک جهاد ته تر لاسه نیسي، او هغه چې خپلو ورونو ته وایي: «راځئ زموږ سره یوځای شئ»، پداسې حال کې چې دوی پخپله په جنګ کې لږ ګډون کوي، او تاسو ته د مرستې په کولو کې بخیلي کوي. بیا کله چې ویره راشي، ته به وویني چې دوی ستا په لور داسې ګوري، سترګې یې داسې ګرځي لکه څوک چې د مرګ په سیوري کې وي.

God is indeed aware of those of you who hold others back; and those who say to their brethren: ‘Come and join us,’ while they themselves hardly ever take part in the fighting, begrudging you all help. But then, when danger threatens, you see them looking to you for help, their eyes rolling as though they were overshadowed by death.

او کله چې خطر تېر شي، نو تاسو [مؤمنانو] ته به په تېز ژبو سره حمله وکړي، ستاسو د ټولو ښېګڼو څخه حسد کوي. دغه خلک د ایمان تجربه نه لري. الله به د دوی اعمال بې اغېزې کړي. دا د الله لپاره پوره اسانه ده. دوی گمان کوي چې لښکر والا (احزاب) نه دي تللي. که چېرې لښکر والا بېرته راشي، نو دوی به غوښتل چې کاشکې په صحرا کې د بدوو سره وي، او تاسو څخه د خبرونو پوښتنه کوي. که څه هم دوی ستاسو سره وي، نو په جګړه کې به ډېر لږ برخه واخلي. (آیتونه ۱۸-۲۰)

Yet when the danger has passed, they will assail you [believers] with sharp tongues, begrudging you all that is good. Such people have not experienced faith. God will bring their deeds to nothing. That is all too easy for God. They think that the Confederates have not withdrawn. Should the Confederates return, they would wish they were in the desert, among the Bedouins, asking for news about you. Even if they were with you, they would take but little part in the fighting. (Verses 18-20)

دا ډول سختې او آزمېښتي شېبې ټول خلک په دومره بد ډول نه وې ګرځولي چې په ډارو ګوري. په حقیقت کې بیا بل ډول حالت هم و، یو داسې حالت چې د دې ټولې تیارې په منځ کې ږلا خپروله، یو داسې حالت چې د سختۍ سره سره ثابت پاتې شو، یو داسې حالت چې الله ﷻ ته یې توکل کاوه، د هغه رضا ته یې غاړه ایښې وه، باور یې درلود چې د هغه مرستې به راځي، او د ټولو ویرو او اضطراب سره سره یې زړه نه لړزاوه. قرآن کریم د دې خوښونکې انځور د رسولی الله ﷺ د بیلګې په یادولو سره پیل کوي: «یقیناً ستاسو لپاره د الله رسول کې ښه نمونه ده، د هغه چا لپاره چې د الله او د وروستۍ ورځې امید لري او ډېر د الله یاد کوي.» (آیت ۲۱)

Such severely testing times did not make all people look about in such an ugly way. Indeed, there was a totally different scenario going on, one casting light within all this darkness, one that remained stable despite the hardship, one that trusted to God, accepted His will, was reassured that His help would be forthcoming, and one that remained unshaken despite all the fear and confusion. The Qur’ān begins drawing this delightful image by citing the example given by the Prophet: “In God’s Messenger you have a good model for everyone who looks with hope to God and the Last Day, and always remembers God.” (Verse 21)

په ټولو اندیښنو، فشارونو او ویرو کې پیغمبر ﷺ د مسلمانانو لپاره پناه وه؛ هغه د دوی د امید، باور او ډاډ سرچینه وه. د دې دورې د پیښو په جریان کې د هغه ﷺ چال‌چلن مطالعه کول نن ورځ د مسلمانو ټولنو او احیاګر سازمانونو مشرانو لپاره ضروري دي، ترڅو دوی د راتلونکي لاره وټاکي.

In the midst of all the worry, stress and fear, the Prophet provided shelter for the Muslims: he was the source of their hope, confidence and reassurance. Studying his attitude during the unfolding events of this period is necessary for leaders of Muslim communities and revivalist organizations today so that they can chart the way ahead.

د هغه دریځ د هغو کسانو لپاره ښه بیلګه ده چې د قیامت په ورځ د خدای رضا په لاس راوړل غواړي، او د هغو کسانو لپاره هم چې تل خدای یاد ساتي. شاید باید د هغه د دریځ ځینې اړخونه د بیلګې په توګه وڅیړو، که څه هم موږ نشو کولای په دې تفسیر کې دا خبره ډیره اوږده کړو.

His attitude provides a good example for those who hope to earn God’s pleasure on the Day of Judgement, and for those who always remember God. We should perhaps look at some aspects of his attitude, by way of example, though we cannot discuss this at any great length in this commentary.

پیغمبر ﷺ د خندق د کیندلو په کار کې د مسلمانانو سره د کار لپاره ووته، تبر یې کاراوه، خاوره یې لرې کوله او خاوره یې په یوه ټوکرۍ کې اچوله. کله چې اصحابو کار کاوه، نو دوی ځینې شعرې مصرعې ویلې چې همدغه وخت یې جوړولې او هغه څه چې پېښېدل یې پرې بنسټ ایښی و. پیغمبر ﷺ به د کرښو په پای کې د هغوی قافیې بیا ویلې. د مثال په توګه، د اصحابو یو سړی جُعَیل نومېده، خو پیغمبر ﷺ خوښ نه و چې نوم یې ددې معنا لرله چې «یو واړه ګوبرۍ ګنډونکی»، نو هغه یې عمرو ونومااوه. نو شاوخوا خلکو د همدې موضوع په اړه، چې یو سړي ته ښه نوم ورکول کېږي، یوه قافیې جوړه شعر ووایه. پیغمبر ﷺ د هغوی سره دواړه قافیې بیا ویلې. موږ کولی شو هغه فضا تصور کړو چې د پیغمبر ﷺ ګډون ورته ورکوله، او دا چې څنګه کولی شو هغوی ته ډاډ او ځواک ورکړي.

دا سورت د ایمان یوه ځلنده انځورګرۍ کوي، چې په کې مؤمنان د ریښتینې خطر سره مخ کیږي، هغه خطر چې د مؤمنانو زړونه هم د لرزې لاندې راولي. مګر مؤمنان دغه لرزه داسې یوه شی ته اړوي چې هغوی ته امید او تسلی ورکوي: «او کله چې مؤمنانو د متحدو ځواکونه ولیدل، ویې ویل: دا هغه څه دي چې الله او د هغه پیغمبر موږ ته ژمنه کړې وه! او ریښتیا ویلي دي الله او د هغه پیغمبر». دا خبره یوازې د دوی ایمان او د خدای ته د دوی تسلیمیدل زیات کړل۔ (آیت ۲۲)

The sūrah then depicts an image of firm faith and believers confronting real danger, one which is great enough to make even believers’ hearts tremble. Yet the believers transform this trembling into something that gives them hope and reassurance: “When the believers saw the Confederate forces they said: ‘This is what God and His Messenger have promised us! Truly spoke God and His Messenger.’ This only served to strengthen their faith and their submission to God.” (Verse 22)

دې موقع کې د مسلمانانو حالت دومره ازمېښتي او دروند و، چې خپله خدای ﷻ یې داسې بیان کړی دی: �«دا هغه وخت و کله چې مؤمنان په سخته توګه ازمایل شول او په ډېر شدت سره وښورول شول.» (آیت ۱۱) دوی عام انسانان وو، او انسان محدود وسه لري. خدای د دوی په شا هغه بار نه اچوي چې دوی یې تحمل نه شي کولای.

The situation the Muslims faced on this occasion was so testing and stressful that it is described as such by none other than God: “That was a situation when the believers were sorely tested and severely shaken.” (Verse 11) They were ordinary people, and people have limited ability. God does not charge them with more than they can hear.

په دې حال کې چې دوی ته د خدای د وروستي مرستې ډاډ ورکړل شوی و او هغه ښې زېری چې پیغمبر ﷺ ورکړی و، پیغمبر ﷺ د دوی له فوري ستونزو هاخوا هم دوی ته دا خبر ورکړ چې اسلام به ډېر ژر په کومو سیمو کې خپور شي، یعنې یمن او شام ته او حتی لا ختيځ او لوېدیځ ته به هم ورسېږي؛ خو په دې وخت کې خطر د دوی په سترګو کې ګوري و، او دوی ته داسې فشار ورکړی و چې د زغملو وړ به هم نه و.

Despite being assured of God’s eventual support and the good news the Prophet gave them, going beyond their immediate problems to tell them of where Islam would soon expand to, spreading into Yemen and Syria and even further east and west, danger was staring them in the eye, giving them almost too much stress to cope with.

د حُذَيفہ رضي الله عنه روایت شاید هغه ځای ښه بیانوي چې مسلمانان څنګه احساس کوله۔

Ĥudhayfah’s story is perhaps the most accurate in relaying how the Muslims felt.

پیغمبر ﷺ دا ویره او اندیښنه احساس کړه. نو کله چې هغه غوښتل چې یوه دنده ترسره شي، نو د هغې اجر یې واضح کړ. هغه وفرمایل: "څوک دی چې لاړ شي او معلومه کړي چې زموږ دښمنان څه کوي او بېرته راشي؟ زه به له خدایه دعا وکړم چې د دې ماموریت هر رضاکار مې په جنت کې ملګری کړي." تر دې ډاډمن ژمنې وروسته چې بیرته به سالم راستانه شي او په جنت کې به لوړ ځای ولري، بیا هم هېڅ رضاکار نه و. کله چې پیغمبر ﷺ حذیفه نومه غږ کړ، هغه وویل: "نو زه بل هېڅ چاره نه درلوده، مګر دا چې لاړ شم." دا یوازې د ډېر سخت فشار او ستونزې په حالت کې کېدای شو چې پېښ شي.

دا یوازې قریش او غطفان نه وو چې په سختې ماتې اخته شول.

It was not only the Quraysh and the Ghaţafān that suffered a miserable defeat.

دوی متحدین، د قریظہ یہودانو هم همدې انجام سره مخ شول: «هغه هغه کسان چې د اهل کتابو څخه د دوی مرستې کولې، د دوی له قلعو څخه یې کوز کړل، او د دوی په زړونو کې یې وېره واچوله. تاسو یې یو ځینې وواژل او یو ځینې مو قیدي کړل. او هغه تاسو ته د دوی ځمکه، د دوی کورونه او د دوی مالونه وراثت کړل، او داسې ځمکه هم چې تاسو تر اوسه پرې پښه نه وه ایښې. او الله پر هرې شۍ قادر دی۔» (آیتونه ۲۶-۲۷) په هرصورت، مخکې لدې چې دې آیتونو ته وګورو، باید هغه چلند ته رڼا واچوو چې په مدینه کې یهودانو د اسلام په وړاندې غوره کړی و۔

Their allies, the Jews of Qurayżah also shared the same outcome: “He brought down from their strongholds those of the people of earlier revelations who aided them, casting terror in their hearts: some you slew, and some you took captive. And He passed on to you their land, their houses and their goods, as well as a land on which you had never yet set foot. God has power over all things.” (Verses 26-27) However, before we discuss these verses we need to throw some light on the attitude the Jews in Madinah adopted towards Islam.

کله چې اسلام مدینې ته ورسید، هغه یهودان چې هلته وو، له اسلام سره یوازې د لنډ وخت لپاره سوله ایز اړیکې وساتلې. د مدینې ته له ورتګ څخه لږ وروسته، پیغمبر ﷺ له دوی سره یو تړون لاسلیک کړ چې د بهرنیانو دښمنانو په وړاندې د ملاتړ متقابل مسؤولیتونه لري، او روښانه شرطونه یې درلودل: دا چې دوی به هیڅکله خپلو ژمنو ته ماتې ورنکړي، نه به کومه دښمن مرسته کوي، او نه به د مسلمانانو په وړاندې کومه خصمانه کړنه کوي.

When Islam arrived in Madinah, the Jews there maintained peaceful relations with it for only a short period. Shortly after his arrival in Madinah, the Prophet signed a treaty with them with mutual obligations of support against outside enemies and clear conditions that they would never be in breach of their commitments, or aid any enemy, or take any hostile action against the Muslims.

یهودان، په هرحال، ژر وموندل چې اسلام د دوی دودیز مقام لکه د الهي دین د پیروانو لپاره یوه ګواښ دی. په حقیقت کې، د دې حقیقت له امله مدینې خلکو کې دوی ته ډیر درناوی وو. سربیره پردې، دوی احساس وکړ چې هغه نوې ټولنیزه نظام چې اسلام د رسول الله ﷺ د مشرۍ لاندې په مدینه کې جوړ کړ، هم د دوی د مقام لپاره ګواښ جوړوي. مخکې دوی ډیر هوښیارۍ سره د مدینې د دوو اصلي عربي قبیلو، اوس او خزرج، ترمنځ شخړې څخه ګټه پورته کړې وه، ترڅو ډاډ ترلاسه کړي چې دوی پخپله برتري لري. پیغمبر ﷺ دوه قبیلې په یوه نوي ټولنیز نظام کې متحد کړې، چې د یهودو څخه دا فرصت واخیست چې ترمنځ یې نفاق واچوي.

The Jews, however, soon felt that Islam represented a threat to their traditional position as followers of the divine faith. Indeed they enjoyed much respect by the people of Madinah on account of this fact. Moreover, they felt that the new social system Islam established in Madinah under the leadership of the Prophet also constituted a threat to their position. Previously, they had very cleverly exploited the conflict between the two main Arab tribes in Madinah, the Aws and the Khazraj, to ensure that they themselves had the upper hand. The Prophet united the two tribes in a new social system which deprived the Jews of the chance to sew discord between them.

دا یوازې د قریظه قبیله پاتې شوه، چې د مدینې دریمه لویه یهودي قبیله وه۔ لکه څنګه چې موږ اوس پوهیږو، دوی هم د اتحادي قبیلو سره د مسلمانانو په وړاندې خپل ځان یو ځای کړی و، او دا کار د بني نضیر مشرانو، په ځانګړې توګه د حیي بن اخطب په هڅولو سره وشو۔ د قریظه دا خیانت، چې د پیغمبر ﷺ سره د دوی د تړون ماتول وو، د مسلمانانو لپاره د هغه بهرني یرغل په پرتله چې دوی ورسره مخ وو، ډیر سخت آزموینه وه۔

This left only the Qurayżah, the third major Jewish tribe in Madinah. As we now know, they too had sided with the confederate tribes against the Muslims, this at the instigation of the al-Nađīr chiefs, particularly Ĥuyay ibn Akhţab. This treachery by the Qurayżah, in violation of their treaty with the Prophet, was a much harder test for the Muslims than the external attack they faced from the confederates.

په دې نوي حالت د پوره یقین لپاره، پیغمبر ﷺ څلور صحابه — سعد بن معاذ چې د اوس قبیلې مشر وو، سعد بن عبادة چې د خزرج قبیلې مشر وو، عبدالله بن رواحه او خوات بن جبیر — د بنو قریظه ته ولېږل، تر څو د دوی حالت معلوم کړي. ښاغلي پیغمبر ﷺ وویل: «که تاسو پوهه شئ چې هغه خبر چې موږ ته رسېدلی ریښتیا دی، نو ماته داسې یوه اشاره وکړئ چې زه پرې پوه شم. هڅه وکړئ چې د مسلمانانو روحیه ټیټه نه کړئ.»

To be absolutely sure of this new situation, the Prophet sent four of his Companions — Sa`d ibn Mu`ādh, the chief of the Aws, Sa`d ibn `Ubādah, the chief of the Khazraj, `Abdullah ibn Rawāĥah and Khawāt ibn Jubayr — to the Qurayżah to ascertain their position: “If you find out that the intelligence we have received is true, give me a hint which I will understand. Try to avoid affecting the Muslims’ morale.

که بلکه، که تاسو وګورئ چې بنو قریظه د ما سره خپل تړون ته وفادار پاتې دي، نو دا خبر ټولو ته اعلان کړئ.» دا ښیي چې هغه دا باور درلود چې د خیانت خبر به د ټولې مسلمانې ټولنې باندې څومره ژور اغیزه وکړي.

If, on the other hand, you find that the Qurayżah remain faithful to their treaty with us, make the news known to everyone.” This shows how seriously he expected the news of treachery to affect the Muslim community as a whole.

هیئت قریظه ته ولاړ او هلته د خلکو سره یې وکتل، له هغوی څخه یې وغوښتل چې د سوله ایز اړیکو ساتنه وکړي او د پیغمبر ﷺ سره خپل تړون تایید کړي.

The delegation went to the Qurayżah and met the people there, calling on them to maintain their peaceful relations and to confirm their alliance with the Prophet.

مگر دوی وموندل چې قریظه د هغه څه څخه بد دریځ غوره کړی دی چې دوی ته اورېدلی وو. په سرکښۍ سره یې وویل: "تاسو غواړئ چې اوس موږ د تړون تایید وکړو، کله چې موږ د نضیر د تلو له امله کمزورې شوي یو. د خدای رسول څوک دی؟ موږ هغه نه پیژنو. موږ د محمد ﷺ سره هیڅ تړون یا معاهده نلرو." بیا د مسلمانانو استازی قریظه پرېښودل او رسول الله ﷺ ته د بدې خبرې سره راستانه شول چې یهودانو نور د هغه سره د سولې تړون نه پېژني. کله چې راورسېدل، رسول الله ﷺ یې د خپلو ملگرو په یوه ډله کې وموند. د هغه د مشورې په تعقیب، دوی د دې حقیقت په عامه توگه اعلان کولو پر ځای، د قریظه د خیانت واضح اشاره ورکړه. پیغمبر ﷺ اندېښمن نه شو. برعکس، هغه وفرمایل: "خدای لوی دی."