جس طرح سورتونه ۲ تر ۵ پورې، چې په جلدونو I تر IV کې بحث شوي دي، دا سورت هم د نبي ﷺ د رسالت د مدني دورې پر وخت نازل شوی، پداسې حال کې چې سورتونه ۶ او ۷، چې په جلدونو V او VI کې بحث شوي دي، لا مخکې د نبي ﷺ د مکې میشت کیدو پر وخت نازل شوي وو. لکه څنګه چې دا خبره دمخه روښانه شوې ده، زموږ د دې تفسیر طریقه داده چې د قرآن د ترتیب پیروي وکړو، نه د نزول د تاریخي ترتیب، کوم چې د ترجیح وړ دی. یو دلیل دا دی چې د هر سورت د نزول د وخت په اړه په بشپړ ډول یقین حاصلول ممکن نه دي، پرته له دې چې په عمومي ډول وویل شي چې یوه سورت مکي دی او بل مدني دورې پورې اړه لري، او حتی په دې کې هم ځینې اختلافي نظرونه شتون لري. د هرې آیت، برخې یا سورت د نزول دقیق ترتیب موندل عملاً ناشونې دي، سره له دې چې د یو لړ لږو آیتونو د نزول د دقیق وخت په اړه مو تایید شوي روایتونه لرو.

Like Sūrahs 2-5, discussed in Volumes I—IV, this sūrah was revealed in the Madinah period of the Prophet’s mission, while Sūrahs 6 and 7, discussed in Volumes V and VI, were revealed earlier when the Prophet was still in Makkah. As is already clear, our approach in this commentary is to follow the order adopted in the Qur’ān, in preference to the chronological order of revelation. For one thing, it is not possible to be absolutely certain about the time of revelation of each sūrah, except in general terms indicating that one sūrah is a Makkan revelation and another belongs to the Madinah period, but even then there are some differences of views. To try to determine the exact order of when each verse, passage or sūrah was revealed is practically impossible, despite the fact that in the case of a small number of verses we have confirmed reports concerning the exact time of revelation.

باوجود دې چې د پیغمبر ﷺ په وخت کې د اسلامي تحریک د پرمختګ د نمونې د ټاکلو لپاره د وحي د نزول د تسلسل پیژندل ارزښت لري، خو د روښانه او ټینګو شواهدو نشتوالی دا هڅه هم ګرانه او هم ستونزمنه کوي. هغه پایلې چې موږ ترلاسه کولی شو تل نا‌څرګندې به پاتې وي، او کیدای شي جدي یا غلطې پایلې ته ورسوي. له همدې امله، ما غوره کړې ده چې قرآن کریم د هغه دودیز ترتیب سره وړاندې کړم چې د دریم خلیفه عثمان ‌ؓ په وخت کې نهایي شوی اصلي نسخه کې راغلی دی. په دې سره سره، زه هڅه کوم چې د هرې سورت د نزول سره تړلي تاریخي پیښو ته وګورم، په دې پوهې سره چې دا کار یوازې په عمومي او نا‌څرګند ډول کیدای شي. داسې کولو سره، زه یوازې هڅه کوم چې د هرې سورت د نزول د شرایطو یوه عمومي او نا‌څرګنده انځور وړاندې کړم.

Valuable as the endeavour to trace the chronological order of revelation may be in trying to establish the pattern of progress of the Islamic movement at the time of the Prophet, the lack of clear and firm evidence makes this endeavour both hard and problematic. The conclusions that we may arrive at will always remain uncertain, and could lead to serious or erroneous results. Therefore, I have chosen to present the Qur’ān in the traditional order given in the original copy finalized at the time of `Uthmān, the third Caliph. However, I try to look at the historical events associated with the revelation of each sūrah, knowing that this can only be done in general and tentative terms. In so doing, I am only trying to give a general and tentative idea of the circumstances leading to the revelation of each sūrah.

دا سورت، سورة الانفال، یا د جنګ غنیمتونه، د سورة البقرې (سورت ۲) وروسته نازل شوې، او دا د بدر د جنګ لږ وروسته نازل شوه، کوم چې د اسلامي کلنۍ دوهم کال، رمضان کې پیښ شو، د دې لپاره چې د پیغمبر ﷺ له مدینې ته د هجرت شاوخوا ۱۹ میاشتې وروسته. خو کله چې موږ وایو چې دا سورت د سورة البقرې وروسته نازل شو، زموږ دا خبره بشپړ انځور نه ورکوي، ځکه چې سورة البقرې په یوه وخت کې په بشپړه توګه نه ده نازله شوې. د هغې ځینې برخې د مدني دورې په پیل کې نازلې شوې، او ځینې د هغې په پای کې، چې نږدې نهه کاله یې اوږدې شوې. دا سورت، سورة الانفال، د دې دوو نیټو په منځ کې نازل شو، پداسې حال کې چې سورة البقرې لاهم د خپلې بشپړتیا په لاره کې وه. دا معنی درلوده چې یوه برخه به نازله شوه او د الهي لارښوونې له مخې، د پیغمبر ﷺ له لارې، په خپل مناسب ځای کې به ایښودل کیده. عموماً، خو کله چې موږ وایو چې یوه ځانګړې سورت په فلاني نیټه نازل شو، موږ یوازې د هغې د نزول د پیل ته اشاره کوو.

This sūrah, al-Anfāl, or The Spoils of War, was revealed after Sūrah 2, The Cow, shortly after the Battle of Badr which took place in Ramađān, in the second year of the Islamic calendar, approximately 19 months after the Prophet’s migration to Madinah. However, when we say that it was revealed after Sūrah 2, our statement does not give a complete picture, because Sūrah 2 was not revealed in full on one occasion. Some of its passages were revealed early in the Madinan period, and some towards its end, stretching over a period of nearly nine years. The present sūrah, al- Anfāl, was revealed sometime between these two dates, while Sūrah 2 was still in the process leading to its completion. This meant that a passage would be revealed and placed in its appropriate position, according to divine instruction given through the Prophet. Normally, however, when we say that a particular sūrah was revealed on such and such date, we are simply referring to the beginning of its revelation.

بعضې رواياتو څرګندوي چې د ۳۰ تر ۳۶ آیتونو پورې آیتونه په مکه کې نازل شوي، ځکه چې دوی د هغو پیښو ته اشاره کوي چې د پیغمبر ﷺ له مدینې ته د هجرت دمخه هلته پېښې شوې وې. خو دا د دې نتیجې د اخیستو لپاره کافي دليل نه دی. ډېر داسې آیتونه شته چې په مدینه کې نازل شوي او د مکې د دورې تېرې پیښو ته اشاره کوي. په دې سورت کې ۲۶مه آیت د داسې یوې بیلګې حیثیت لري. سربیره پر دې، ۳۶مه آیت، چې د هغه پاسنۍ برخې وروستی آیت دی او ویل شوي چې په مکه کې نازل شوی، د مشرکانو د هغه کار څرګندوي چې د بدر له ماتې وروسته یې د احد د جګړې لپاره مالي وسایل برابر کړل، او احد جګړه د بدر وروسته وشوه.

Some reports suggest that verses 30-36 were revealed in Makkah, since they refer to events that took place there before the Prophet’s migration to Madinah. This, however, is not a sufficient reason to draw such a conclusion. Many are the verses revealed in Madinah that refer to past events from the Makkan period. In this sūrah, verse 26 provides such a case. Moreover, verse 36, the last one in the passage claimed to have been revealed in Makkah, speaks of how the idolaters allocated funds to prepare for the Battle of Uĥud, which took place after their defeat at Badr.

هغه روایتونه چې ویلي دي چې دا آیتونه مکي نازل شوي دي، یوه داسې خبرې هم ذکر کوي چې ډېره بعیده ښکاري. دوی وایي چې «ابوطالب، د پیغمبر ﷺ هغه تره چې هغه ته یې ساتنه برابره کوله، له پیغمبر ﷺ څخه وپوښتل: ستا قوم ستا په وړاندې څه پلان جوړوي؟ هغه ځواب ورکړ: دوی غواړي چې په ما جادو وکړي، یا ما له ځایه وباسي، یا ما ووژني. ابوطالب وپوښتل: دا خبره دې چا درته وکړه؟ پیغمبر ﷺ ځواب ورکړ: زما رب. ابوطالب وویل: ستا رب ښه رب دی، د هغه ساتنه وکړه. پیغمبر ﷺ وویل: زه د هغه ساتنه کوم! نه، بلکې هغه زما ښه ساتنه کوي.» د دې خبرې په تشریح کې، ۲۶م آیت نازل شو چې وايي: {او یاد کړئ کله چې تاسو په ځمکه کې لږ او بې وسه وئ، ډار وه چې خلک به مو له منځه يوسي، نو هغه تاسو ته پناه ورکړه، په خپل مرسته يې تاسو ځواکمن کړئ او تاسو ته يې ښې ښې شیانې روزي کړې، ترڅو تاسو شکر وباسئ.} (۲۶ م آیت)

The reports that claim that these verses were a Makkan revelation also mention a conversation that is highly improbable. They mention that “Abū Ţālib, the Prophet’s uncle who provided him with protection, asked the Prophet: ‘What are your people plotting against you?’ He answered: ‘They want to cast a magic spell on me, or to banish or kill me.’ He said: ‘Who told you this?’ The Prophet replied: `My Lord.’ Abū Ţālib then said: ‘Your Lord is a good one. Take care of him.’ The Prophet said: ‘I take care of Him! No, it is He who takes good care of me.’ By way of comment on this, verse 26 was revealed, saying: “Remember when you were few and helpless in the land, fearful lest people do away with you: how He sheltered you, strengthened you with His support and provided you with many good things so that you might be grateful.” (Verse 26)

ابن کثیر دا روایت ذکر کوي او په ردولو سره وايي: "دا خورا بعیده خبره ده، ځکه چې دا آیت په مدینه کې نازل شوی و. بل دا چې ټوله پیښه، کله چې قریش د خپلو مشرانو مجلس راوغوښت ترڅو وګوري چې څنګه له پیغمبر ﷺ څخه خلاص شي او د هغه د بندي کولو، جلاوطنولو یا وژلو وړاندیزونه یې وکړل، د پیغمبر ﷺ د هجرت په شپه کې وشوه، شاوخوا درې کاله وروسته له هغه چې ابوطالب مړ شو. کله چې ابوطالب مړ شو، پیغمبر ﷺ هغه تره له لاسه ورکړ چې هر ډول ملاتړ او ساتنه یې ورته کوله. نو قریشو وکولی شول چې په هغه باندې ظلم وکړي او د وژلو توطئه جوړه کړي." محمد بن اسحاق، د پیغمبر ﷺ یو خورا پخوانی سوانح لیکونکی، د پیغمبر ﷺ د ترور زوی ابن عباس ﷺ څخه، چې یو لوی عالم و، د قریشو د دغو توطیو په اړه څو اوږدې روایتونه نقل کوي. هغه دا خبرې په دې ټکي پای ته رسوي:

Ibn Kathīr mentions this report and discounts it, saying: “This is highly improbable, because this verse was revealed in Madinah. Besides, the entire event, when the Quraysh convened a meeting of its notables to discuss how they could get rid of the Prophet and the suggestions they made of imprisoning, banishing or killing him, took place on the eve of the Prophet’s migration, about three years after Abū Ţālib’s death. When Abū Ţālib died, the Prophet lost his uncle who had given him full support and protection. The Quraysh were thus able to abuse him and concoct a plot to kill him.” Muĥammad ibn Isĥāq, a very early biographer of the Prophet, transmits a couple of long reports on the authority of Ibn `Abbās, the Prophet’s cousin who was an eminent scholar, concerning these plots by the Quraysh. He concludes by saying:

بیا الله تعالی (خدای ‌ج) هغه ته د وتلو اجازه ورکړه. کله چې هغه مدینې کې آباد شو، الله تعالی ‌ج هغه ته د «الأنفال» نومې سورت نازل کړ او د خپل فضل یادونه یې ورسره وکړه: {او یاد کړه هغه وخت چې کافرانو ستا په اړه چل کاوه، ترڅو تا بند کړي، یا وژني، یا وباسي. دوي چل کوي او الله هم چل کوي، او الله تر ټولو غوره چل کوونکی دی.} (آیت ۳۰)

“God then gave him permission to depart. After he settled in Madinah, He revealed to him the sūrah entitled al-Anfāl, reminding him of His grace: “Remember how the unbelievers were scheming against you, seeking to keep you in chains or have you slain or banished. Thus they plot and plan, but God also plans. God is above all schemers.” (Verse 30)

دا د ابن عباسؓ روایت د سورت د ټول متن سره ښه سمون لري، او په دې کې د پیغمبر ﷺ او د هغه د صحابه‌وو ته د خدای د فضل یادونې شوې دي. کله چې دوی د خدای د فضل دا اړخونه یادوي، نو دوی د خپل فرض د ادا کولو، د خپل دین د دښمنانو سره د جګړې کولو او په خپل حق کې د ټینګ پاتې کیدو هڅه کوي. له همدې امله دا ویل چې ټوله سورت د مهاجرت وروسته د مدینې په لور نازل شوې، ډیر سم دي.

This report by Ibn `Abbās fits well with the general text of the complete sūrah, and its reminders to the Prophet and his companions of His grace. When they remember these aspects of God’s grace, they are motivated to fulfil their duty, fight the enemies of their faith and stand firm. Hence, to say that the whole sūrah was revealed after the Muslims’ migration to Madinah is more accurate.

دا سورت د بدر جنګ موضوع اخلي. دا جنګ، د هغه شرایط، پایلې او د انساني تاریخ باندې د هغه اغیزې د اسلامي نهضت د پرمختګ په تاریخ کې یو لوی نښه ده. خدای (ج) دا جنګ داسې بیانوي: "هغه ورځ چې حق له باطله جلا شو، هغه ورځ چې دوه لښکرې یو بل سره مخ شوې."(آیت 41)

This sūrah takes up the Battle of Badr as its subject matter. This battle, its circumstances, results and effects on human history constitute a major landmark in the progress of the Islamic movement. God describes this battle as “the day when the true was distinguished from the false, the day when the two hosts met in battle.” (Verse 41)

ده دې خبرې ته هم ځانګړی ځای ورکوي، نه یوازې په دې ژوند کې یا د انساني تاریخ په لړ کې، بلکې په راتلونکي ژوند کې هم. هغه په قرآن کې فرمايي: ﴿دوه دا دواړه دښمنان دي چې د خپل رب په اړه يې جګړه کوله. نو هغو کسانو لپاره چې کافر شول، د اور جامې به پرې کړل شي، او په سرونو به يې تودې اوبه واچول شي، چې هرڅه به په دې سره وپوښتل شي چې په کې دي او پوستکي به يې. او د دوی لپاره به د اوسپنې ګرزونه وي. هر کله چې په غم او تکليف کې دې له دوزخه د وتلو اراده وکړي، بيرته به هلته واچول شي، او ورته به وويل شي: د اور عذاب خوند وګورئ. خدای به هغه کسان چې ايمان يې راوړی او نېک عملونه يې کړي دي، داسې جنتونو ته داخل کړي چې لاندې يې ويالې روانې دي، هلته به دوی ته د سرو زرو او مرغلرو کړۍ واچول شي، او هلته به د دوی جامې ريښمين وي. ځکه دوی د ښو خبرو ته لارښوونه شوي وو، او د هغه ذات لارې ته ښوونه شوي وو چې ټول ستاينې هغه ته دي.﴾ (۲۲: ۱۹-۲۴) ځينې روايتونه وايي چې دا آيتونه هغو دوو لښکرو ته اشاره کوي چې د بدر په جګړه کې يو له بل سره مخ شول. دا خبره دا ثابتوي چې دا جګړه هغه معيار دی چې په راتلونکي ژوند کې به خلک پرې توپير کيږي. د خدای عزوجل دا خبره زموږ لپاره د هغې ورځې د جګړې د لويې اهميت د روښانه تصور لپاره کافي ده. موږ به هڅه وکړو چې د جګړې، د هغې د مخکنيو پېښو او پايلو په بحث کې د هغې لوی ارزښت تصور ورکړو.

He also makes it the parting point not merely in this life or in human history, but also in the life to come. He says in the Qur’ān: “These two adversaries have become engrossed in contention about their Lord. For the unbelievers garments of fire shall be cut out; and scalding water will be poured over their heads, melting all that is in their bellies and their skin. In addition, there will be grips of iron for them. Whenever, in their anguish, they try to get out, they are returned there, and will be told: ‘Taste the torment of fire.’ God will certainly admit those who believe and do righteous deeds into gardens through which running waters flow, wherein they will be adorned with bracelets of gold and pearls, and where silk will be their raiment. For they were guided to the best of words; and so they were guided to the way that leads to the One to whom all praise is due.” (22: 19-24) Some reports suggest that these verses speak of the two hosts that met in battle at Badr. This confirms that this battle provides the criterion by which people shall be distinguished in the life to come. This statement by God Almighty is sufficient to give us a clear idea of the importance of that day of battle. We will try to give an idea of its great value as we discuss the battle, the events leading to it and its outcome.

د هغو لیکوالانو دفاعي او عذرخواهانه ذهنیت لري، او هغه څوک چې د اسلامي جهاد دفاع کوي، ډیری وخت دوه سره توپیرلي اصولې سره گډوي. لومړی اصل دا دی چې اسلام په توندي سره د کوم ځانګړي عقیدې د منلو لپاره د خلکو په زور مجبورولو مخالفت کوي، او دوهم اصل دا دی چې اسلام داسې طریقه غوره کوي چې هغه سیاسي او مادي ځواکونه لرې کړي چې د دې دې لپاره مخنیوی کوي چې خلکو ته وړاندې شي، ترڅو دوی خپل ځانونه د خدای سپارلو ته وسوځي. دا دواړه اصولې جلا جلا دي او هیڅکله نه باید سره گډ شي. خو د دې ډیر دفاعي مزاج له امله، دغه لیکوال هڅه کوي چې جهاد یوازې هغه څه پورې محدود کړي چې نن ورځ ورته «دفاعي جګړه» وایې. خو اسلامي جهاد یو بالکل بل شی دی چې د نن ورځې جګړو سره، یا د هغو د انګیزو او تقدیم سره هیڅ اړیکه نه لري. د اسلامي جهاد انګیزې د اسلام په طبیعت، د هغه رول چې په انساني ژوند کې لري، او هغو اهدافو کې موندل کیدای شي چې خدای د هغه لپاره ټاکلي دي، او د هغو د تحقق لپاره یې خپل وروستی پیغمبر ﷺ د خپل کامل پیغام سره لیږلی دی.

Writers with a defeatist and apologetic mentality who try to defend Islamic jihād often confuse two clearly different principles. The first is that Islam comes out clearly against forcing people to accept any particular belief, while the second is its approach that seeks to remove political and material forces that try to prevent it from addressing people, so that they may not submit themselves to God. These are clearly distinct principles that should never be confused. Yet it is because of their defeatism that such writers try to limit jihād to what is called today ‘a defensive war’. But Islamic jihād is a totally different matter that has nothing to do with the wars people fight today, or their motives and presentation. The motives of Islamic jihād can be found within the nature of Islam, its role in human life, the objectives God has set for it and for the achievement of which He has sent His final Messenger with His perfect message.

اسلام دین را کولی شو چې د انسان د آزادۍ اعلان دی، یعنې د مخلوقاتو، په دې کې د انسان د خپلو خواهشاتو د بندګۍ څخه د خلاصون اعلان. دا هم اعلان کوي چې د کائناتو په ټولو برخو کې خدای‌توب او ربوبیت یوازې د خدای لپاره دی. دا د هغو ټولو نظامونو لپاره ننګونه ده چې په هر ډول کې حاکمیت انسانانو ته سپاري. دا په حقیقت کې د هغې هرې انساني حالت په وړاندې بغاوت دی چیرته چې حاکمیت، یا په حقیقت کې خدای‌توب، انسانانو ته ورکول کیږي. هغه حالت چې انسانانو ته نهایی واک ورکوي، په حقیقت کې دغه انسانان د معبودانو مقام ته لوړوي او د خدای د خپل واک غصب کوي. د انسان د آزادۍ د اعلان په توګه، اسلام معنا لري چې د خدای واک بیرته هغه ته ورکړل شي، او هغه غاصبان رد شي چې د انسانی ټولنو باندې د بشري جوړو شویو قوانینو له مخې واکمني کوي. په دې ډول هیڅ انسان د نورو انسانانو باندې د ربوبیت په مقام کې نه ایښودل کیږي. د خدای د واک او حاکمیت اعلان کول د ټولو انساني پاچاهیو له منځه وړل معنا لري او د کائناتو د رب د واکمنۍ قائمول. د قرآن کریم په وینا: «هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ فِي السَّمَاوَاتِ وَفِي الْأَرْضِ» (الزخرف: ۸۴)، «إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ ۚ أَمَرَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ ۚ ذَٰلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلَٰكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ» (یوسف: ۴۰)، «قُلْ:

کله چې موږ د اسلام ماهیت پوه شو، لکه څنګه چې دمخه تشریح شوی، نو موږ د جهاد حتمیت پوهیږو، یعنې د خدای د لاره کې د کوښښ کولو لپاره، چې د تبلیغ له بڼې سره سره د جنګ بڼه هم اخلي. همدارنګه به پوه شو چې جهاد هیڅکله هم دفاعي نه و، په هغه تنګ مفهوم کې چې د "دفاعي جنګ" اصطلاح نن ورځ عموماً پکې کارول کیږي.

When we understand the nature of Islam, as it has already been explained, we realize the inevitability of jihād, or striving for God’s cause, taking a military form in addition to its advocacy form. We will further recognize that jihād was never defensive, in the narrow sense that the term `defensive war’ generally denotes today.

دا همدا تنګ مفهوم دی چې هغه شکست خوړل کسان ټینګار پرې کوي چې د اوسني حالاتو فشار ته تسلیم شوي دي او د مستشرقینو مکارو حملو ته اخته دي. په حقیقت کې د خدای د لاره کې د ځان ماندول، یعنې جهاد، یو مثبت حرکت دی چې موخه یې په ټوله نړۍ کې د انسان ازادول دي، او په هر حالت او هر مرحله کې د مناسبو وسیلو په کارولو سره د هرې پیښې سره مقابله کوي.

It is this narrow sense that is emphasized by the defeatists who succumb to the pressure of the present circumstances and to the Orientalists’ wily attacks. Indeed the concept of striving, or jihād, for God’s cause represents a positive movement that aims to liberate man throughout the world, employing appropriate means to face every situation at every stage.

که د اسلامی جهاد د دفاعی تشریح ضرورت وي، نو باید د "دفاع" اصطلاح معنا داسې واوړو چې د انسانانو د ټولو هغو عواملو په وړاندې دفاع معنا ورکړي چې د دوی د آزادۍ او ازادۍ په لاره کې خنډ جوړوي او د دوی آزادي محدودوي. دا عوامل کیدای شي د نظرياتو او عقیدو په بڼه وي، ې همدارنګه هغه سیاسي نظامونه چې اقتصادي، طبقاتي او نژادي توپیرونه پیدا کوي. کله چې اسلام په لومړي ځل راڅرګند شو، دا نړۍ د داسې خنډونو څخه ډکه وه، چې ځينې بڼې یې اوس هم د معاصر جاهلیت په توګه پاتې دي.

If we must describe Islamic jihād as defensive, then we need to amend the meaning of the term `defence’ so that it means the defending of mankind against all factors that hinder their liberation and restrict their freedom. These may take the form of concepts and beliefs, as well as political regimes that create economic, class and racial distinctions. When Islam first came into existence, this world was full of such hindrances, some forms of which persist in present- day jāhiliyyah.

کله چې موږ د «دفاع» اصطلاح ته دومره پراخ معنا ورکړو، نو د نړۍ په ټولو سیمو کې د اسلامي جهاد انګیزې درک کولی شو، او د اسلام ماهیت پوهیدلی شو. که نه نو، د جهاد د دفاعي توجیه موندلو هر هڅه، د دفاع په معاصر تنګ مفهوم کې، د اسلام د ماهیت او په دې نړۍ کې د هغه د رول په اړه د پوهې نشتوالی ښیي. دا ډول هڅې داسې شواهد لټوي چې ثابته کړي لومړني مسلمانان د دې لپاره جهاد ته تللي چې د مسلمانانو د ځمکې پر وړاندې د خپلو ګاونډیانو تیرځپنه دفع کړي، چې ځینو خلکو لپاره یې سیمه یوازې د عربي ټاپوزمکې پورې محدوده ده. دا ټول د ښکاره بې وسۍ او ماتې ذهنیت څرګندوي۔

د مکې په ښار کې د الهي حکم له مخې د جګړې څخه ځان ساتل یوازې د یوې اوږدمهاله ستراتیژۍ یوه مرحله وه. همدغه حال د رسول الله ﷺ د مدینې ته د هجرت له وروستیو ورځو وروسته هم وو. خو هغه څه چې د مدینې مسلمان ټولنه یې دې دریځ ته وهڅوله، یوازې د مدینې د دفاع او د بریدونو څخه د هغې د امن ساتلو اړتیا نه وه. دا یقیناً یو لومړنی هدف و، خو هیڅکله هم وروستی هدف نه و. د دې هدف ترلاسه کول هغه وسیله او هغه محفوظ بنسټ برابر کړ چې له مخې یې د هغو خنډونو د لرې کولو کار پیل شو چې انسان یې تړلی ساتلی و او د هغه له آزادۍ څخه یې محرومه کړی و.

Holding back from fighting in Makkah, by divine order, was only a stage in a long-term strategy. The same was the case in the early days after the Prophet’s migration to Madinah. However, what made the Muslim community in Madinah take its stance was not merely the need to defend Madinah and make it secure against attack. This was certainly a primary objective, but it was by no means the ultimate one. Achieving this objective provided the means and the secure base from which to remove the obstacles that fettered man and deprived him of his freedom.

یوں بھی یہ بات بالکل قابلِ فہم ہے کہ مسلمان مکہ میں ہتھیار اٹھانے سے باز رہیں۔ اسلام کی تبلیغ نسبتاً آزاد تھی۔ اپنے ہی قبیلے، بنو ہاشم، کے تحفظ کی یقین دہانی کے ساتھ نبی ﷺ اپنا پیغام کھلے طور پر سنا سکتے تھے، اسے افراد اور گروہوں تک پہنچا سکتے تھے اور اس کے واضح اصول اور عقائد ان کے سامنے رکھ سکتے تھے۔ کوئی منظم سیاسی طاقت ایسی نہیں تھی جو انہیں ایسا کرنے سے روکتی، یا لوگوں کو ان کی بات سننے سے منع کرتی۔ اس لیے اس مرحلے پر طاقت کے استعمال کی کوئی ضرورت نہیں تھی۔ اس کے کچھ دوسرے اسباب بھی تھے جن کا ذکر ہم نے جلد سوم، صفحات 197-198 میں اس آیت کی تفسیر کرتے ہوئے کیا تھا: ‘کیا تم نے ان لوگوں کو نہیں دیکھا جن سے کہا گیا تھا کہ اپنے ہاتھ روکے رکھو [یعنی جنگ سے باز رہو]، نماز قائم کرو اور زکوٰۃ ادا کرو...؟’ یہاں ہمارے اس بیان کا ایک حصہ نقل کرنا مفید ہو سکتا ہے:

Besides, it is perfectly understandable that Muslims should refrain from taking up arms in Makkah. Advocacy of Islam was reasonably free. Assured of protection by his own clan, the Hāshimites, the Prophet was able to declare his message, addressing it to individuals and groups and putting to them its clear principles and beliefs. There was no organized political power to stop him from doing so, or to stop individuals from listening to him. Hence, there was no need at this stage to resort to force. There were other reasons which we outlined in Volume III, pp. 197-198, when commenting on the verse that says: “Are you not aware of those who have been told, ‘Hold back your hands [from fighting], and attend regularly to prayer, and pay your zakāt... ?’” It may be useful to quote here a part of what we stated there:

1. ایک وجہ یہ ہو سکتی ہے کہ مکی دور تربیت، تعلیم اور ایک خاص گروہ کو مخصوص حالات میں تیار کرنے کا دور تھا۔ ایسے منصوبے کے مقاصد میں سے ایک عرب ذہن کو نظم و ضبط کا پابند بنانا تھا تاکہ وہ ذاتی اور اجتماعی مشکلات کو برداشت کرے اور صبر سے کام لے، تاکہ ذاتی انا سے بلند ہوا جا سکے۔ انسان کی اپنی ذات اور اس کی فوری برادری اس کی زندگی کا مرکز اور محرک نہیں رہنی چاہیے تھی۔ لوگوں کو ضبطِ نفس اور خود پر قابو رکھنا سکھانا ضروری تھا، اور یہ کہ وہ اپنی فطری عادت کے مطابق فوری غصے اور اشتعال میں ردِعمل نہ دکھائیں۔ انہیں ایک منظم معاشرے کے افراد کی طرح رہنا سیکھنا تھا، جس میں ایک مرکزی قیادت ہو جس سے ہر معاملے میں مشورہ لیا جائے اور جس کی اطاعت کی جائے، خواہ یہ ان کے رسوم و رواج سے کتنا ہی مختلف کیوں نہ ہو۔ عرب کردار کی ازسرنو تشکیل کے لیے یہی بنیادی پتھر تھا تاکہ ایک مہذب، باضابطہ، غیر قبائلی مسلم معاشرہ قائم ہو جو ایک حکمران قیادت کو تسلیم کرے۔

کله چې موږ دې ته د ټولو اړوندو شرایطو په رڼا کې وګورو، نو پوهیږو چې دا استدلال چې جهاد یوازې یو دفاعي جنګ دی، په تنګ مفهوم کې، نشي کولی ټینګ دریږي. هغه کسان چې د اسلام د پراخیدو د توجیه لپاره د محض دفاعي دلایلو د موندلو هڅه کوي، په داسې وخت کې د مستشرقینو په بریدونو کې راګیر کیږي چې مسلمانان بې وسه دي. په حقیقت کې نن ورځ مسلمانان له اسلام څخه ډیر لرې دي، پرته له یوې کوچنۍ اقلیت څخه چې د انسان د ټولو واکمنیو څخه د آزادۍ د اسلامي اعلان، یعنې یوازې د خدای د واکمنۍ پرته له بلې هرې واکمنۍ څخه د آزادۍ د عملي کولو عزم لري.

When we review the situation with all its relevant circumstances, we realize that the argument that jihād is nothing more than a defensive war, in the narrow sense of the term, cannot hold. Those who try to find pure defensive reasons to justify the expansion of Islam find themselves cornered by Orientalists’ attacks at a time when Muslims are powerless. Indeed Muslims today are far removed from Islam, except for a small minority who are determined to implement the Islamic declaration of man’s liberation from all authority except that of God.

د اسلام د خپریدو لپاره د قرآن کریم د بیان شوو دلایلو پرته بل هیڅ توجیه ته اړتیا نشته.

The spread of Islam does not need to find any justification other than those stated in the Qur’ān:

هغه باید د خدای په لاره کې جهاد وکړي، هغه څوک چې د دنیا ژوند د آخرت په ژوند پلورل غواړي. او هغه څوک چې د خدای په لاره کې جهاد کوي، که وژل شي یا بریالی شي، موږ به ورته لوی اجر ورکړو. او تاسو ولې د خدای په لاره کې او د هغو بې وسه سړو، ښځو او ماشومانو لپاره جهاد نه کوئ، چې وایي: "ای زموږ رب! موږ له دې کلي څخه چې خلک یې ظالمان دي وباسه، او له خپل فضل څخه موږ ته یو ساتونکی راولېږه، او موږ ته یو مرستندوی راولېږه." هغه څوک چې ایمان لري د خدای په لاره کې جنګ کوي، او هغه څوک چې کافر دي د طاغوت په لاره کې جنګ کوي. نو د شیطان دوستانو سره جنګ وکړئ، بېشکه د شیطان مکر ډېر کمزوری دی. {فَلْيُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ ۚ وَمَن يُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا ۝ وَمَا لَكُمْ لَا تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَٰذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا وَاجْعَل لَّنَا مِن لَّدُنكَ وَلِيًّا وَاجْعَل لَّنَا مِن لَّدُنكَ نَصِيرًا ۝ الَّذِينَ آمَنُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ۖ وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ فَقَاتِلُوا أَوْلِيَاءَ الشَّيْطَانِ ۖ إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ كَانَ ضَعِيفًا} (النساء: 74-76)

Let them fight in God’s cause — all who are willing to barter the life of this world for the life to come. To him who fights in God’s cause, whether he be slain or be victorious, We shall grant a rich reward. And why should you not fight in the cause of God and the utterly helpless men, women and children who are crying, “Our Lord! Deliver us from this land whose people are oppressors, and send forth to us, out of Your grace, a protector, and send us one that will help us.” Those who believe fight in the cause of God, and those who reject the faith fight in the cause of evil. Fight, then, against the friends of Satan. Feeble indeed is the cunning of Satan. (4: 74-76)

اسلام یو داسې نظام دی چې د خدای لخوا ورکړل شوی دی، او هدف یې د خدای د حاکمیت او د انسانانو د یوازې هغه د بندګۍ بنسټیز اصل قایموول دي. دا نظام دا اصل په یوه انساني ټولنه کې په عملي ډول پلی کوي، په داسې ټولنه کې چې خلک د خدای پرته د هیچا له بندګۍ څخه په بشپړ ډول آزاد وي. په دې ترتیب سره خلک یوازې د خدای د قانون له مخې اداره کیږي، چې د هغه د واک، یا په بل عبارت، د هغه د معبودیت ښکارندوی دی.

Islam is a system given by God and it aims to establish the fundamental principle of God’s sovereignty and people’s servitude to Him alone. It gives practical implementation of this principle in the form of a human society where people are totally free from servitude to anyone other than God. Thus, people are governed only by God’s law, demonstrating His authority, or, in other words, His Godhead.

دې سره، اسلام دا حق لري چې خپل لاره کې ټول خنډونه لرې کړي او خلکو سره په آزاده توګه خبرې وکړي، پرته له داسې خنډونو لکه سیاسي نظام یا ټولنیزو دودونو او رواجونو څخه. اسلام په دې ډول کتل له دې څخه ډیر لرې دي چې هغه د یوه ځانګړي هېواد یا تابعیت محلي نظام وګڼل شي، چې یوازې خپلو ملي سرحدونو دننه د ځان د دفاع حق ولري.

As such, Islam has the right to remove all obstacles in its way and address people freely, without any impediments such as a political system or social customs and traditions. Viewing Islam in this way is far removed from viewing it as a local system of a particular country or nationality, having the right to defend itself within its national borders.

دا دواړه نظرونه یو له بل څخه ډیر لرې دي، که څه هم د دواړو په صورت کې اسلام باید جنګ کړی وای. مګر د دواړو مفهومونو له مخې د جهاد دلیلونه، انګیزې، موخې او پایلې سره ډیر توپیر لري. د دې شیانو درک زموږ د عقیدې، ستراتیژیو او اهدافو یوه برخه ده۔

The two views are worlds apart, even though in both cases Islam would have had to fight. However, the reasons, motives, objectives and results of jihad under the two concepts are widely different. Our understanding of these is part of our beliefs, strategies and aims.

د اسلام حق دا دی چې پیل وکړي. دا د یوې ځانګړې ډلې عقیده یا د یوه ځانګړي هېواد نظام نه دی. دا هغه نظام دی چې خدای د ټول نړۍ لپاره ورکړی دی. په همدې بنسټ اسلام دا حق لري چې هغه ټول خنډونه له مینځه یوسي چې د انسان د انتخاب ازادي تړي. دا داسې دین نه دی چې په هېڅ فرد باندې زور واچوي؛ دا یوازې هغه حالتونو او رژیمونو ته ورځي چې د انسان فطرت خرابوي او انسان ته د ازادۍ د محدودولو سبب کیږي، ترڅو افراد له هغو کجه اغېزو خلاص کړي.

It is the right of Islam to take the initiative. It is not the creed of a particular people or the system of a particular country. It is a system given by God for the entire world. As such, it has the right to take action to remove all obstacles that fetter man’s freedom of choice. It is a faith that does not force itself on any individual; it only attacks situations and regimes in order to free individuals from deviant influences that corrupt human nature and restrict man’s freedom.

دې موضوع د جهاد د ماهیت او خپل اسلام د ماهیت په اړه نور توضیحات د هغه لوی مسلمان عالم ابوالاعلیٰ مودودي د یوه لیکلي مقالې کې راغلي دي، کوم چې موږ دلته په اوږدو سره نقل کوو۔ هغه څوک چې غواړي د دې مسئلې باره کې واضح پوهه ولري، کوم چې د اسلامي تحریک د فکر مرکزي برخه ده، دا خبره ډېره مهمه ده۔

Further explanation of the nature of jihād and the nature of Islam itself is given in a paper written by the great Muslim scholar, Abū’l A`lā Mawdūdī, which we will quote here at length.4 This is very important for anyone who wishes to formulate a clear understanding of this issue which is central to the way of thinking of the Islamic movement.

په عام خبرو کې لفظ «جهاد» په انګليسي کې د holy war سره برابر ګڼل کېږي۔ يو څه وخت راهیسې ناکرېدونکي مفسرین دا لفظ داسې تحریف کوي لکه دا چې يوازې تعصب وي، او د مذهبي متعصبينو يوه لښکر يې انځور کوي چې په لاسونو کې توره، څېرې يې د شونډو لاندې شوې، او «الله اکبر» (الله لوی دی) نعره وهي۔ د دې انځور د زیاتولو لپاره، سترګې يې د وينو ډکې ښودل کېږي. چېرته چې دوی کافر (غیر مسلم) وویني……

In common parlance the word jihād’ equates with holy war in English. For a considerable time now unfriendly interpreters have been adding spin to it as if it were nothing but pure zealotry — giving an image of a horde of religious fanatics surging forward, swords in hands, beards tucked under their lips, and chanting Allāhu Akbar (God is great). To intensify this imagery, their eyes are shown as filled with blood. Wherever they see an infidel (non- Muslim)

هغوی لاسونه پر هغه ږدي او هغه مجبوروي چې اعلان وکړي چې له الله پرته بل معبود نشته، که نه نو اعدام ته سپارل کیږي. په همدې ډول د تبلیغاتو استادانو زموږ په اړه د دې ټګ سره زموږ انځور په ماهرانه توګه رنګ کړی دی: «د دې ملت تاریخ د وینو بوی لري۔» ځکه چې موږ ته د انځورونو جوړونکي زموږ زوړ خیرخواهان دي، هغه کسان چې پخپله د ډیرو پیړیو راهیسې د ځمکې د بې وزله او بدبختو خلکو پر ضد یوه ناوړه جګړه کې ښکیل دي۔ تاریخ د لویدیځوالو یو ډیر ناکاره انځور راښیي: د ټولو ډولونو وژونکو وسلو سره، دوی د نړۍ خلکو ته ځانونه ور واچول، د خپلو توکو لپاره بازارونه جوړول، د خامو موادو سرچینې لټول، د استعمار لپاره ځمکې لټولې، او د معدنیاتو د استخراج لټون یې کاوه، ترڅو د بل خلکو د شتمنیو لپاره خپل نه پای لرونکی لیونتوب پوره کړي۔ د دوی جګړه د خدای لپاره نه، بلکې د حرص لپاره ده، ترڅو د خپلو ټیټو نفسي غوښتنو پوره کړي۔ د دوی لپاره دا د وینو تویولو د بهیر لپاره کافي دلیل دی که نورو خلکو سره داسې سرچینې وي چې دوی ته شتمني ورکړي۔ په دې سره بدتره دا چې دوی د نورو خلکو ځمکې نیولې دي، چیرته چې خپل اضافي انساني ځواک یې ځای پر ځای کړی دی۔ ځینې خلک حتی دا وړتیا لري چې د دوی جغرافیایي سیمې د هغه خاوری لاسرسی ورکړي چې دوی یې غواړي زور ورباندې وکاروي، نو همداسې سزا ورکونکي اقدام ته ارزښت لري۔

they lay their hand on him and force him to declare that there is no deity except God or face execution. The spin masters have thus painted us masterly with their tag: “This nation’s history smells of blood.” Ironically, our picture makers are our old well wishers who have themselves been involved in an unholy war for the past many centuries against the poor and the wretched of the earth. History reveals a very ungainly picture of Westerners: equipped with all kinds of deadly weapons, they have thrown themselves on the peoples of the world establishing markets for their goods, searching for raw material resources, looking for lands to colonize, and minerals to exploit so that they can fuel their never-ending lust for other people’s wealth. Their war is not for God but for greed to satisfy the demands of their baser selves. For them, it is enough of a reason for their bloodletting pursuits if others have resources to enrich them. Worse, they have annexed other people’s lands where they have settled their surplus manpower. Some people even qualified themselves for such punitive action if their geographical areas provided access to a territory that they wanted to overpower.

بیان‌بازی کنار، کله چې هغه لاملونه تحلیل کړو چې د الله تعالیٰ د رضا لپاره جهاد د غیر مسلمانانو او مسلمانانو دواړو لپاره یو ناخوښ او نامناسب کار ګرځولی دی، نو دوه لومړني غلطفهمۍ په کې موندل کیږي. لومړۍ دا ده چې اسلام د یو عام مذهب په توګه غلط درک شوی دی. دویمه د دې څخه سرچینه اخلي چې مسلمانان داسې یوه ملت په توګه ګڼل کیږي چې دا نوم په عام معنا کې پکې اخیستل کیږي. په دې توګه دوه غلطفهمۍ نه یوازې د جهاد مفهوم خراب کړی دی، بلکې د اسلام ټول څېره یې هم زیانمنه کړې ده، چې د مسلمانانو یو ډیر بد انځور یې جوړ کړی دی.

Rhetoric aside, when we try to analyze the causes that have made jihād for God’s sake an ungainly proposition for the non-Muslims as well as Muslims, we find two primary misconceptions behind it. The first lies in the fact that Islam has been misconceived as just another religion. The second centres around the fact that the Muslims are being viewed as a nation in the sense that this noun is generally perceived. Thus, two misconceptions have distorted not only the concept of jihād but have also damaged the whole complexion of Islam, giving Muslims a very bad image.

په عام محاورے کې مذهب د څو عقیدو او څو عبادتي رسمونو مجموعې ته وایي. په دې معنا مذهب بې شکه یو شخصي مسئله ده. انسان حق لري چې هر ډول عقیده وټاکي. هغه کولی شي خپل وجدان ته په پام سره د هر معبود عبادت وکړي. او که چیرې دې کار سره ځان آرام احساس کړي، نو هغه کولی شي د دې عقیدې د خپریدو په کوښښ کې هم برخه واخلي او د نورو سره بحثونه وکړي. دا ډول عقیده د ملاتړ لپاره توره ته اړتیا نه لري. د دودیز مذهب ملاتړي په سمه توګه پوښتنه کولی شي:

In common parlance, religion is nothing but a combination of a few articles of faith, and a few worship rituals. In this sense religion is doubtless a matter of private concern. One has the right to choose any faith one likes. One can also follow one’s conscience in worshipping any deity one wants. And if one feels comfortable with it, one can even become part of the effort to spread it across the globe engaging others in polemics. This kind of faith does not need a sword for support. The proponents of traditional religion may rightly ask:

«کیا تم لوگوں کو زبردستی اپنا دین قبول کروانا چاہتے ہو؟» یہ ایک درست سوال ہے جو لازماً اس وقت پوچھا جائے گا جب اسلام کو محض ایک مذہب تک محدود کر دیا جائے، جیسا کہ لفظ «مذہب» کے عام مفہوم میں ہے۔ درحقیقت، جب اسلام کو صرف ایک عقیدے کی حیثیت دے دی جائے تو اسلام کے مجموعی ڈھانچے میں جہاد خود اپنی نفی کر دیتا ہے۔

“Do you want to beat people into embracing your faith?” This is a valid question that will inevitably be asked if one reduces Islam to a religion, in the common nuance of the word. In fact, once Islam is reduced to just another faith, then jihād invalidates itself in the overall scheme of Islam.

همدرې ډول، قوم څه شی دی پرته له هغه یوې متجانسې ډلې نه چې د خپلو ځانګړو بنسټیزو ارزښتونو په ایمان سره له نورو ډلو څخه بیلتون پیدا کوي؟ په همدې مانا یوه داسې ډله چې قوم شوې وي، یوازې په دوو سببونو وسله اوچتولی شي: کله چې نور هڅه وکړي چې د هغې مشروع حقونه له هغې واخلي، یا کله چې هغه د نورو په لوري یرغل وکړي ترڅو له هغوی څخه د دوی حقونه واخلي. په لومړۍ حالت کې هغې ته د دفاع اخلاقي بنسټ حاصل دی؛ خو حتی هلته هم ځینې سولې غوښتونکي ممکن مخالفت وکړي. دویم حالت د مسلح یرغل د توجیه لپاره اخلاقي محتوا نه لري. د یوه بې رحمه ظالم پرته، بل هیڅوک داسې تیري د توجیه هڅه نه کوي.

پس، که اسلام یو دین وي او مسلمانان یوه ملت وي، نو جهاد خپلې هغه مهمې ځانګړتیاوې له لاسه ورکوي چې هغه د اسلامي عبادت یوه مهمه برخه جوړوي.

Thus, if Islam is a religion and the Muslims are a nation, then jihād loses its most significant qualities that make it an important part of Islamic worship.

په حقیقت کې اسلام د عام معنا لرونکي یوازې یو مذهب نه دی، او نه "مسلمان" نوم د کومې ملت نوم دی.

Strictly speaking, Islam is neither a mere religion in the common sense, nor is the denomination “Muslim” the name of a nation.

اسلام څه شی دی؟ اسلام یو انقلابي نظریه او د ژوند یوه لاره ده، کومه چې غواړي موجود ټولنیز نظام بدل کړي او د خپل وړاندوینې سره سم یې نوی جوړ کړي. د دې تعریف پر بنسټ، لفظ «مسلمان» د یوې نړیوالې انقلابي ډلې نوم ګرځي، چې اسلام غواړي د دې لپاره جوړه کړي چې خپل انقلابي پروګرام عملي کړي. «جهاد» هغه انقلابي جدوجهد ته اشاره کوي چې کې اسلامي ډله خپل هدف ته د ځان، مال او ټولو وسایلو د اعظمي کارونې له لارې ترسره کوي۔

So what is Islam? Islam is a revolutionary concept and a way of life, which seeks to change the prevalent social order and remould it according to its own vision. Based on this definition, the word `Muslim’ becomes the name of an international revolutionary party that Islam seeks to form in order to put its revolutionary programme into effect. Jihād signifies that revolutionary struggle involving the utmost use of resources that the Islamic party mobilizes in the service of its cause.

په نورو انقلابي نظریاتو سره ورته، اسلام هم هغه عامه کلمې نه کاروي چې دمخه په دودیز ډول رواج وې، بلکې دقیق اصطلاحات غوره کوي ترڅو د خپلو بنسټیزو اړخونو توپیر ښکاره شي. د دې ځانګړې اصطلاحاتو په لړۍ کې، جهاد یو واضح مقصد پوره کوي. اسلام په قصدي ډول د جنګ معنا ورکوونکې کلمې پریږدي. پر ځای یې دا د جهاد کلمه کاروي، چې د انګلیسي کلمې "struggle" (هڅه او مبارزه) سره برابره ده. خو عربي کلمه ډیره پراخه معنا لري او ډیر ژور مفهومونه پکې شامل دي، ځکه دا د یو مقصد د بریالۍ کولو لپاره د انسان له ټولې وسې څخه کار اخیستل معنا ورکوي.

Like other revolutionary concepts, Islam avoids common words already in currency and opts for a more precise terminology so that its radical aspects stand distinct. As part of this special terminology, jihād serves a clear purpose. Islam deliberately discards words denoting war. Instead, it uses the word jihād, which is the equivalent of the English word “struggle”. The Arabic word, however, is far more expressive and carries broader connotations, as it stands for exerting one’s utmost endeavour to promote a cause.

دا پوښتنه کیدای شي چې ولې زاړه کلمې لرې شوې او نوي اصطلاحات جوړ شوي؟ ځواب دا دی چې «جنګ» کلمه تل د هغو وسله‌والو شخړو لپاره کارول شوې ده چې ملتونه او امپراتورۍ د شخصي یا ملي ګټو د ترلاسه کولو په موخه کوي، پرته له کومې نظریې یا لوړو اصولو څخه. څرنګه چې اسلام د داسې دنیوي ملاحظو سره علاقه نه لري، نو هغه زاړه ژبنی اصطلاحات په بشپړه توګه پریښودې. اسلام هم د ملي اندیښنې لخوا ځان ترلاسه شوی نه بولي.

اسلامي جهاد صرف د کوښښ کولو نوم نه دی؛ دا باید یوازې د خدای (ج) لپاره وي۔

Islamic jihād is not the mere exertion of effort; it has to be for God alone.

لهذا، لازمه ده چې جهاد یوازې د خدای د رضا لپاره وشي، یا په عربي عبارت سره، `فی سبیل الله`. دا یوه ځانګړې جمله ده چې د هغه اصطلاحاتو له ډلې ده چې ما یادې کړې. په لفظي ژباړه کې دې معنا `د خدای په لاره کې` ده. که څه هم دا ژباړه سمه ده، ځینې تنګ نظره خلک داسې فکر کوي چې خلکو ته د اسلام د منلو لپاره زور ورکول هم په دې عنوان کې راځي. داسې پوهه یوازې د دوی د تنګ نظره مفهومونو څرګندونه کوي. حقیقت دا دی چې د اسلامي لغت په اصطلاح کې دې جملې ډیر پراخ مفهومونه او مطلبونه لري.

Thus, it is imperative that jihād be undertaken only for God’s cause, or to use the Arabic phrase, `fī sabīlillāh’. This is a special phrase that belongs to the particular repertoire of terminology that I have mentioned. Literally translated, it means `in the way of God.’ True as this translation is, some narrow- minded people imagine that coercing others to accept Islam falls under this heading. Such understanding only betrays their rigidly narrow concepts. The fact remains that in the Islamic lexicon it has much wider connotations and implications.

مثال کې، هر هغه کار چې د ټولنې ښېګڼه پکې وي او بې له کوم دنیوي ملاحظې د خدای لپاره وي، دا د خدای لپاره دی. له همدې امله هغه خیرات چې یو څوک د اخلاقي یا مادي بدل په موخه ورکوي، نوي نیکي نه ګڼل کېږي. خو که نیت دا وي چې غریبانو ته د مرستې په واسطه د خدای رضا تر لاسه کړي، نو دا به د فی سبیل اللہ په دایره کې راځي. نو دا اصطلاح په هغو کارونو پورې ځانګړې ده چې د خپلواک ګټو له ککړتیا پاکې وي، یوازې د انسان د حال د ښه کولو د لیوالتیا په هڅه کې ترسره کېږي، او په دې کار سره د لوړ خدای رضا ترلاسه کېږي، چې د ټولو انساني هڅو اصلي موخه ده. د «فی سبیل اللہ» شرط د همدې یوې خبرې لپاره زیات شوی دی.

For example, any work that involves collective well-being with no worldly considerations is for God. That is why a charity dispensed by a person for a moral or material return is not altruistic. If, however, the intention is to please God by helping the poor, it will fall within the purview of fisabīlillāh. Thus, this term is specific to those works that are unsoiled by selfish considerations, solely motivated by the desire to help improve the human situation. And that in doing so will please God the Exalted, who is the end-all of all human endeavours. This is the sole reason for adding the condition of ft sabīlillāh.

مطلب دا دی چې کله یو انسان د ژوند د نظام د بدلون لپاره اسلام ته ځان وقف کوي، نو هغه باید د ځان پالنې هیڅ ډول اندیښنه ونه لري. په بل عبارت، هغه نباید د یو قیصر په ځای بل قیصر راولي. همدارنګه د دې مشن لپاره د هغه جدوجهد کې د مال، شهرت یا عزت د غوښتنې هیڅ شائبه هم نه باید وي. بلکې د هغه ټول هڅې او قرباني باید د انسانیت لپاره د عادلانه نظام د قیام په لور وي، او یوازې د خدای د رضا لپاره وي، د بل چا د خوښولو لپاره نه.

اسلام کے پیغام کا خلاصہ یوں کیا جا سکتا ہے: "اے انسانو! اپنے رب کی عبادت کرو جس نے تمہیں اور تم سے پہلے کے لوگوں کو پیدا کیا، تاکہ تم پرہیزگار بن جاؤ۔" (2: 21) اسلام کا خطاب زمین کے مالکان اور سرمایہ دار صنعت کاروں سے نہیں، نہ ہی کسانوں اور صنعتی مزدوروں سے، بلکہ پورے بنی نوعِ انسان سے ہے۔ اس کے مخاطب انسان ہیں (طبقات نہیں):

One can summarize the Islamic message as follows: “Mankind, worship your Lord who has created you and those who lived before you, so that you may become God-fearing.” (2: 21) Islam does not address itself to the farm holders and the moneyed class of industrialists, or to the peasants and industrial workers, but rather to the whole of mankind. Its audiences are human beings (not classes):

که تاسو د خدای پرته د بل چا بندګي کوئ، نو باید دا کار پرېږدئ. که تاسو غواړئ چې انسانانو باندې خدای شئ، نو دا خیال له ذهنه وباسئ، ځکه هېڅ چاته دا حق نشته چې ځان له نورو لوړ وګڼي. ټول باید په مساوي ډول د خدای بندګۍ ته ځان وسپارئ. همدا سبب دی چې د اسلامي دعوت دایره عمومي ده، او دا یو بشپړ بدلون ته رابلي. د حکومت کولو حق یوازې د خدای لپاره دی، او بل چا ته نه دی.

for if you are subservient to someone other than God, then you should give this up. If you crave to be a deity over humanity, then push this out of your mind for none has the right to exalt himself over others. You must all enter into God’s servitude as equals. Thus, the Islamic call is universal, inviting a total change. It is to God alone that the right to rule belongs, and none else.

په بل ډول ووایو، هیڅ څوک دا واک نلري چې د نورو ښاغلی شي، او دوی ته وویلی شي چې څه سم دي او څه ناسم. چا ته چې داسې حیثیت ورکړل شي، هغه ته د خدایي صفت منسوب کول دي، او بې شکه دا کار د انسان حالت ستونزمن کوي.

Expressed differently, nobody has the authority to become the master of others, dictating to them what he thinks is right and wrong. To acknowledge anyone as such is to attribute Godhead to him, which undoubtedly complicates the human situation.

دهغه شی چې د انسان په حقیقي نفس کې انحراف رامنځته کوي او انسانان د خدای ورکړل شوي سم لاره نه ګرځوي، دا دی چې دوی خپل ژوند کې د هغه له یادولو غافل کیږي او په دې توګه د خپل حقیقي ماهیت هېروي. د دې پایله هم هماغومره ویجاړونکې ده. د یوې خوا، ځینې خلک، ټولګۍ یا ډلې د خدایۍ دعوو سره راپورته کیږي او د خپل واک په زور نورو خلکو ته د غلامۍ حیثیت ورکوي. د بلې خوا، د خدای له ژوند څخه د ایستلو دې تمایل او د زموږ د حقیقي ماهیت په دې انحراف له امله، ډیر شمېر خلک د واکمنانو د خدایۍ تابع کیږي او د دوی دې حق ته غاړه ږدي چې دوی ته پرېکړې وکړي. دا، لکه څنګه چې وویل شول، د نړۍ د ظلم سرچینه ده: اسلام د خدایۍ دې دستګاه باندې لومړی ضرب وهي. دا په ښکاره او روښانه ډول وایي: «د هغو خلکو خبرو ته غوږ مه ږدئ چې له حده تېري کوي — هغه کسان چې په ځمکه کې فساد خپروي، نه دا چې امور سم کړي.» (۲۶: ۱۵۱-۱۵۲) «د هغو کسانو سره صبر وکړه چې سهار او ماښام خپل رب ته دعا کوي، د هغه د مخ غوښتونکي دي. ستا سترګې د دنیا د ژوند د ښکلاوو په لټه کې له دوی تېرې نه شي. هغه چا ته غوږ مه ږدئ چې زمونږ له ذکر څخه یې زړه غافل کړی دی، ځکه چې هغه تل خپلې خواهشاتو پسې ولاړ و، او د هغه حالت له حده تېر شوی دی.» (۱۸: ۲۸) «دا هغه کسان دي چې خلک د خدای له لارې منع کوي او غواړي چې دا لاره کږه شي، او د آخرت انکار کوي.» (۱۱: ۱۸)

بې شکه ټول پیغمبران انقلابي مشران وو. او په دوی کې تر ټولو انقلابي محمد (صلی الله علیه وسلم) وو ﷺ. خو هغه څه چې پیغمبران د نورو انقلابیانو څخه جلا کوي د ژوند په اړه د دوی متوازن چلند، د عدالت او مساوات د دوی پاک احساس دی. غیر پیغمبر انقلابیان، که څه هم نیت یې ښه و، د عدالت او مساوات په اړه یو کږ احساس درلود. [ستونزه د دوی د نسبي پس منظر وه.] یا دا انقلابیان له مظلومو طبقو راغلي وو یا د دوی د ملاتړ سره راپورته شوي وو. نو تعجب نلري چې دوی هر څه د طبقاتي زاویې څخه ګوري. د دوی لیدلوری د طبقاتي تعصب له امله رنګ شوی و، نه د انساني ملاحظاتو یا بې طرفۍ له امله. دوی د یوې ځانګړې طبقې څخه د کرکې او هغې طبقې ته د تعصب ترمنځ ګرځیدل چې دوی ته ملاتړ کاوه. له همدې امله د ظلم په وړاندې د دوی حل عکس‌العملي و، چې دوی یې د همدې دام ته ورسوه او دوی یې د ظالمانو یوه نوې طبقه جوړه کړه. د دوی لپاره متوازن ټولنیز سیستم جوړول یو ناممکن وړاندیز و. برعکس، پیغمبران او د هغوی ملګري هرڅومره چې ځورول شوي، د دوی انقلابي غورځنګ له کرکې او تریخوالي څخه پاک پاتې شو.

There is not a shadow of doubt that all the prophets were revolutionary leaders. And the most revolutionary among them was Muĥammad (peace be upon him). However, what separated the prophets from the rest of the revolutionaries is their balanced approach towards life, their untainted sense of justice and equality. The non-prophet revolutionaries, despite their being well intentioned, had a tilted sense of justice and equality. [The problem being their relative backgrounds.] Either such revolutionaries came from the oppressed classes or they rose with their support. Small wonder then that they viewed everything from a class perspective. Their vantage was coloured by their class bias and not by humanity considerations or impartiality. They swung between hatred for a particular class and their bias for the class that supported them. Hence why their solution for oppression was reactive, leading them to fall into the same trap and making them a new class of oppressors. For them to formulate a balanced collective system was an impossible proposition. Contrary to this, no matter how much the prophets and their companions were persecuted, their revolutionary movement remained free from resentment and bitterness.

دا ځکه ممکن شو چې دوی د خدای تعالی د مستقیم نظارت لاندې کار کاوه، هغه خدای چې د بشري کمزورۍ څخه پاک دی، نه د کوم ځانګړي طبقې سره ځانګړې اړیکه لري او نه د چا سره کینه. له همدې امله پیغمبرانو چارو ته د انصاف په سترګه کتل. د دوی یوازینی هدف دا و چې انساني ګټې وساتل شي، داسې نظام رامنځته شي چې خلک په مشروع وسیلو کې ژوند کوي او خپل حقونه ترلاسه کړي، او د انفرادي او ټولنیزو ګټو تر منځ کامل توازن رامنځته شي. شاید همدا دلیل وي چې د پیغمبرانو په مشرۍ پاڅونونه هیڅکله طبقاتي جګړې ته نه وې اړول شوي. د دوی د بیارغونې پروګرام د یوې طبقې د بلې باندې د تحمیل لپاره نه و جوړ شوی. بلکې دوی د انصاف لاره تعقیبوله، په داسې ډول چې خلکو ته د مادي او روحاني وده مساوي فرصت میسر و.

This was possible for they worked under the direct supervision of God, the Exalted, who does not suffer from any human weakness nor does He have a particular relation with any class of people or a grudge against anyone. This is why the prophets viewed things with justice. Their sole desire was to make sure that humanity’s interests were served by bringing about a system in which people could exercise their due rights while living within legitimate means, and by creating a perfect balance between individual and societal interests. This perhaps explains why the prophet-led movements never turned into class warfare. Their reconstruction programme was not designed to impose one class over another. Rather, they followed the course of justice in a manner that people had equal space for their material and spiritual growth.

په دې لنډ وړاندې کولو کې زه دا توان نه لرم چې د اسلام ټول ټولنیز او سیاسي نظام تشریح کړم. د خپل موضوع په چوکاټ کې زه غواړم دا ټکی ټینګ کړم چې اسلام یوازې د ځینو عقیدو او عبادتونو یوه ټولګه نه ده، بلکې دا یو جامع ژوندي دستور دی چې د ټولو ظالمانه ژوندي طریقو د له منځه وړلو او د انسانانو د ښېګڼې لپاره خپل ځانګړی پروګرام وړاندې کولو ته هڅه کوي۔

In this short presentation it is difficult for me to spell out the entire sociopolitical order of Islam. Keeping within the constraints of my subject, I wish to emphasize the point that Islam is not merely the amalgamation of certain dogmas and rituals but rather a comprehensive code of life that seeks to blot out all oppressive modes of life and introduce its own programme for human welfare.

دې هدف ته د رسیدو لپاره، اسلام یوه پراخه ډله غواړي، د انسانیت په ټول ټولنه کې ځای نیسي، نه یوازې یو ځانګړی ډله. په حقیقت کې، دا حتی دې ته هم رسیږي چې ظالمان، پشمول پاچاهان او ډیر شتمن خلک، رابولي چې د خپل پیدا کوونکي له خوا ټاکل شوو مشروع حدودو په منځ کې ژوند وکړي. که دوی حق ومني، وايي، دوی به سولې او امنیت ته ورسیږي. دلته د انسانانو په وړاندې هیڅ دښمني نشته.

To meet this end, Islam seeks a wider audience by embracing humanity and not just a particular group. In fact, it even goes to the extent of inviting oppressors, including kings and the super rich, to come and live within the legitimate bounds fixed by their Creator. If they accept the truth, it says, they will have peace and security. Here, there is no enmity toward human beings.

که چیرې دښمني شتون ولري، نو هغه د ظلم، ټولنیز بې نظمۍ او بې حیایۍ پر وړاندې ده.

If there is hostility, it is towards oppression, social disorder, and immorality.

یعنې دا هغو کسانو ته دی چې د هغه څه اخیستلو په واسطه چې د دوی نه دی، خپل طبیعي حدود تېروي۔

In other words, it is towards those who by taking what is not theirs, transgress their natural limits.

دې سربیره، هرڅوک چې دا پیغام قبول کړي، د هغه طبقې، نسل، ملت یا دولت له امتیاز پرته چې ته یې تعلق لري، په اسلامي ټولنه کې مساوي حقوق او مقام لري، او په دې توګه هغه نړیواله انقلابي ډله جوړه کیږي چې قرآن یې «حزب الله» بولي، یا چې «اسلامي ډله» یا «امت مسلمه» په نوم هم یادیږي.

Besides, whoever embraces this message no matter to what class, race, nation, and state he or she belongs, will have equal rights and status in the Islamic society, creating thus that universal revolutionary party which the Qur’ān describes as “Hizb Allāh” or what is also known as the “Islamic party” or “the Muslim ummah”.

هغه شیبه چې دا ګوند رامینځته کیږي، د خپلو جوړېدو موخو د ترلاسه کولو لپاره جهاد پیل کوي. دا کومه حیرانونکې خبره نه ده، ځکه دا د دې موجودیت له غوښتنې سره سم منطقي ده، چې دا به د انساني ژوند څخه د بتپرستۍ د ځای نیولو لپاره کوښښ وکړي، د یوه متوازن ټولنیز بیا جوړونې نظام په ځای، چې قرآن کریم ته د "کلمة الله" یعنې د خدای خبرې په نوم اشاره کوي.

پہ دې بحث کې تر اوسه دا ټکې واضح شوي دي چې اسلامي جهاد غیر اسلامي نظامونو د واکمنۍ د ځای نیولو لپاره هڅه کوي. دا انقلاب سیمه ییز نه بلکې نړیوال دی، که څه هم د پیل په توګه د مسلمان ګوند غړي، هرچیرې چې ژوند کوي، باید پر هماغه ځای تمرکز وکړي. خو د دوی وروستی هدف باید نړیواله انقلاب وي، ځکه هر انقلابي نظریه چې د انسانیت لپاره ده او د نړیوالې ټولنې ښېګڼه غواړي، خپل ځان د یوې ځانګړې دولت یا ملت پورې نشي محدودولای. دا د هغې په طبیعت کې دی چې ټوله نړۍ په غېږ کې ونیسي، ځکه حقیقت د جغرافیې په چوکاټ کې نه پاتې کېږي. د هغې لپاره حقیقت نه وېشل کېږي: که د یوې سیند په یوه غاړه حق وي، نو د بلې غاړې حق هم همغه حق دی. د انسانیت هیڅ برخه باید د هغې له مهربانۍ بې برخې نه وي. هرچیرې چې انسانان ظلم شوي وي، هغه باید د دوی مرستې ته ورسېږي. دا د هغې د پیغام امر دی. قرآن کریم هم همدا ټکی وایي:

The discussion so far should clarify the point that Islamic jihād seeks to replace the dominance of non-Islamic systems. This revolution is not territorial but international, though as a starter the members of the Muslim party, wherever they live, should focus on that place. Their eventual goal should, however, be a world revolution for the simple reason that any revolutionary ideology, which is humanity specific and seeking universal welfare, cannot reduce itself to a particular state or nation. It is innate in its nature to embrace the whole world, for the truth refuses to be confined to geography. For it, truth is indivisible: if it is truth on one side of a river, it is the same truth on the other side as well. No segment of humanity should be barred of its compassion. Wherever humans are oppressed, it must come to their rescue. Such is the dictate of its message. The Qur’ān says the same:

او تاسو ولې د خدای په لاره کې او د هغو بې وسه سړو، ښځو او ماشومانو په خاطر نه جنګیږئ، څوک چې وايي: «اې زموږ رب! موږ له دې کلي څخه، چې اوسیدونکي یې ظالمان دي، وباسه، او له خپل فضل څخه موږ ته یو ساتونکی راولېږه، او موږ ته یو مرسته کوونکی راولېږه.»

“And why should you not fight in the cause of God and the utterly helpless men, women and children who are crying, ‘Our Lord! Deliver us from this land whose people are oppressors, and send forth to us, out of Your grace, a protector, and send us one that will help us.’“ (4: 75)

برسره دې سره، خلک که څومره هم په ملي حدودو ویشل شوي، د انسانانو تر منځ اړیکې د خپلې ماهیت له مخې نړیوالې دي. په حقیقت کې هیڅ دولت نشي کولی خپلو ایډیالوژیکو بنسټونو ته وفادار پاتې شي که چیرې ګاونډي دولتونه د هغې د انسانیت په لید نظر کې شریک نه وي. د مسلمان ډلې د هغې ماموریت د خپرولو لپاره چې د انساني حالت د ښه کولو هدف لري، نو له همدې امله حتمي ده چې اسلامي نظام باید له تنګ نظره ځان لوړ کړي او نړیوالتوب ومني. له یوې خوا باید د خپل پیغام لپاره نړیوال رسا ځای ولټوي او هرچا ته بلنه ورکړي چې د ښه ژوند لپاره د هغې په چاپیلایر کې راشي. له بلې خوا، د خپلو واک سرچینو پر بنسټ باید غیر اسلامي حکومتونه مجبور کړي چې خپلې طویلې پاکې کړي، که نه نو د اسلامي واکمنۍ د پاکولو له طوفان سره مخ کیږي.

په اسلام د ماهیت، د جهاد رول او اهمیت، همدارنګه هغه ژوند طرز چې اسلام یې د عملي کولو هڅه کوي، او د جهاد ستراتیژي او د هغې پړاوونه چې پکې شامل دي، په دې څرګندونې کې د رڼا په ځلا کې اوس موږ د بدر جنګ او د هغه اهمیت په اړه غور کولی شو. دا هغه جنګ و چې الله ﷻ یې د «یوم الفرقان» (د توپیر ورځ) په نوم یادوي. موږ دا سورت، سورت الانفال، هم په پام کې نیولی شو چې په دې جنګ تبصره کوي۔

In the light of this exposition of the nature of Islam, the role of jihād and its importance, as well as the way of life Islam seeks to implement and its strategy of jihād and what it involves of progressive stages we can now consider the Battle of Badr and its importance. This was a battle which God describes as the Day of Distinction. We can also look at this sūrah, al Anfāl, which comments on this battle.

که څه هم، د بدر غزا د اسلامي جهاد لومړۍ کړنه نه وه. دې څخه مخکې یو شمېر لښکرې ولېږل شوې، خو جګړه یوازې په یوه کې وشوه، هغه هم د عبدالله بن جحش په مشرۍ کوچنۍ ډله وه، د رسول الله ﷺ له مدینې ته د هجرت له پیل څخه ۱۷ میاشتې وروسته. دا ټولې لښکرې د هغه بنسټیز اصل سره سمې وې چې د اسلامي جهاد مفهوم پرې ولاړ دی، او ما په دې مقدمه کې په بشپړه توګه پرې بحث کړی دی۔ دا ټولې، د حقیقت له مخې، د قریشو پر ضد وې، هغه قریشو چې رسول الله ﷺ او د هغه ګران صحابه کرام یې له خپلو کورونو وشړل، او هغه مقدس بیت الحرام یې د عبادت د حرمت پرېښودلو سره سره، چې اسلام راتلو سره او د هغه له راتګ مخکې هم درلودل شوی وه، سپکه کړه۔ خو د اسلامي جهاد مفهوم پر دې بنسټ نه دی ولاړ. بنسټ دا دی چې اسلام غواړي ټوله انسانیت د هرې مخلوق د غلامۍ څخه خلاص کړي، تر دې چې دوی یوازې خالق ته عبادت وکړي. دا غواړي چې معبودیت یوازې د الله تعالی حق وګرځي، او هغه ظالمانه واکمنۍ له منځه یوسي چې انسانان غلامان کوي. قریش هغه فوري ظالمه قدرت وو چې د عرب خلکو ته یې د یوازې خدای عبادت او د هغه د حاکمیت د منلو مخه نیولې وه. له همدې امله، د خپل عمومي ستراتیژي سره سم، اسلام ته د دې ظالم قدرت سره جګړه کول پرته له بل چاره نه وو. دې کار یوه ګټه هم درلوده: د مکې کې د رسول الله ﷺ د ګرانو صحابه کرامو پر وړاندې ظلم لرې کېده، او د مدینې کې د مسلمانانو د ځای امنیت د هرې ممکنې یرغل په وړاندې ټینګېده.

As stated earlier, the Battle of Badr was not the first action of Islamic jihād. Prior to it, a number of expeditions were sent out, but fighting took place during only one of these, involving the small company led by `Abdullāh ibn Jaĥsh, 17 months after the Prophet’s migration to Madinah. All of these were in line with the fundamental principle underlying the concept of Islamic jihād, which I have fully discussed in this Prologue. They were all, it is true, directed against the Quraysh which drove the Prophet and his noble companions away from their homes, violating the sanctity of the Inviolable House of worship that was rightly observed under Islam and prior to its advent. But this was not the basis upon which the concept of Islamic jihād is founded. The basis is that Islam wants to liberate all mankind from servitude to any creature, so that they may serve only the Creator. It wants to establish Godhead as belonging to God alone, and remove all tyrannical authority that enslaves human beings. The Quraysh was the immediate tyrannical power which prevented people in Arabia from turning to the worship of God alone and acknowledging only His sovereignty. Hence, in line with its overall strategy, Islam had no option but to fight this tyrannical power. This had the added advantage of removing the injustice suffered by the noble companions of the Prophet in Makkah, and ensuring the security of the Muslim homeland in Madinah against any possible aggression.

ابن اسحاق روایت کوي:

Ibn Isĥāq reports:

قریش په سهار وخت روان شو ترڅو مسلمانانو ته نږدې شي. کله چې پیغمبر ﷺ وليدل چې دوی په دره کې راځي، وفرمایل: «ای زما ربه، دا قریش دی چې په خپل ټول غرور سره راځي ترڅو ستا سره مقابله وکړي او ستا رسول ته دروغجن ووایي. ای زما ربه، هغه بریا راکړه چې ته يې ماته ژمنه کړې ده. ای زما ربه، نن دوی له منځه یوسه.» پیغمبر ﷺ عتبه بن ربیعه وليد چې سور اوښ يې سپور و، او وفرمایل: «که په دې خلکو کې د کومه چا عقل وي، نو هغه د سور اوښ سپور سړی دی. که دوی د هغه خبره ومني، نو د ښې مشورې پر لاره به شي.» خفاف بن ایماء بن رحضه الغفاري، یا د هغه پلار، قریش ته ځینې ذبح شوي څاروي ولېږل چې هغه د دوی د ډلې ته د تحفې په توګه چمتو کړي وو، کله چې دوی د هغه د کورونو تر ګاو نږدې تېریدل. هغه دوی ته دا پیغام هم ولېږه چې زه د سړو او وسلو په ذریعه ستاسو ملاتړ ته چمتو یم. دوی ته د مننې پیغام ولېږه او وې ویل: «ته له خپل وجیبه څخه ډېر ډېر کار کړی دی. که موږ د خپلو ورته خلکو سره جنګ کوو، نو موږ د دوی لپاره کافي یو، خو که موږ د خدای سره جنګ کوو، لکه څنګه چې محمد ﷺ وایي، نو هیڅوک د خدای مقابله نشي کولای.» کله چې قریش خېمې ولګولې، د دوی ځینې سړي، په دې کې حکیم بن حزام هم و، د پیغمبر ﷺ د اوبو حوض ته راغلل، او پیغمبر ﷺ خپلو ملګرو ته امر وکړ چې دوی ته اجازه ورکړئ چې هغه څه وکړي چې غواړي. هر هغه چا چې له دې حوض څخه اوبه وڅښلې، په بدر کې ووژل شو، پرته له حکیم بن حزام څخه چې وروسته ښه مسلمان شو. وروسته به کله چې هغه ډېر قسم خوړل غوښتل، ویل به یې: «په هغه ذات قسم چې ما په بدر ورځ وژغورلم.» کله چې قریش خېمې ولګولې، دوی عمیر بن وهب د جمح څخه ولېږه ترڅو د مسلمان لښکر د شمېر په اړه ښه اټکل وکړي. هغه په خپل آس د لښکر شاوخوا وګرځېد، بیا خپلو خلکو ته راستون شو او وې ویل: «دوی درې سوه دي، یو څو کم یا زیات. خو لږ انتظار وکړئ، زه به وګورم چې ایا دوی پټ مرستندویان لري.» هغه د دره ډېر لرې ولاړ، خو هیڅ ونه موندل. هغه دا راپور سره راستون شو: «ما هیڅ پټ مرستندوي ونه موندل، خو زه یوه ناورین او ډېر وژنه وینم. دوی د خپلو توروګانو پرته بل هیڅ ساتنه نه لري. زما په اند، موږ به له دوی څخه هیڅوک ونه وژنو تر دې چې هغه لومړی له موږ څخه یو وژنې.» هغه څه چې دوی زموږ له لوري خپل یو تن وژلی وي، نو ژوند به نور ارزښت ونلري. تاسو خپل پریکړه پخپله وکړئ.» کله چې حکیم بن حزام دا خبره واورېده، نو عتبه بن ربیعه ته لاړ او ورته وې ویل: «تاسو د قریشو ویاړلی سړی او د هغوی منل شوی مشر یاست.

The Quraysh marched on in the morning to draw near to the Muslims. When the Prophet saw them coming into the valley, he said: “My Lord, this is the Quraysh demonstrating all its conceit to contend against You and call Your Messenger a liar. My Lord, grant me the victory You have promised me. My Lord, destroy them today.” The Prophet saw `Utbah ibn Rabī`ah riding a red camel, and said: “If any of these people has some wisdom, it is the man with the red camel. If they obey him, they will follow good counsel.” Khufāf ibn Aymā’ ibn Raĥđah al-Ghifārī, or his father, sent to the Quraysh some slaughtered animals he had prepared for them as a gift as they passed close to his quarters. He also sent them a message that he was ready to support them with men and arms. They sent him a message of thanks, and added: “You have done more than your duty. If we are fighting men like us, we are more than a match for them, but if we are fighting God, as Muĥammad says, then no one can stand up to God.” When the Quraysh encamped, some of their men, including Ĥakīm ibn Ĥizām, came up to the Prophet’s basin and the Prophet ordered his Companions to let them do what they wanted. Every one of them who drank from the basin was killed in Badr, except for Ĥakīm ibn Ĥizām who later became a good Muslim. Subsequently, if he wished to swear very firmly, he would say: “By Him who saved me on Badr day.” When the Quraysh had encamped, they sent `Umayr ibn Wahb of Jumaĥ to make a good guess at the number of Muslim troops. He went around the troops on his horse before returning to his people to say: “They are three hundred, give or take a few. But hold on a while and I will see if they have any hidden support.” He went far into the valley, but found nothing. He came back with this report: “I have found no hidden support, but I can see a catastrophe and much killing. They simply have no protection apart from their swords. I think that we will not kill any one of them without him killing one of us first. Should they be able to kill their number from our side, life would not be worth living. You make your own decision.” When Ĥakīm ibn Ĥizām heard that, he went to `Utbah ibn Rabī`ah and said to him: “You are the honourable man of the Quraysh and its obeyed master.

دا سورت د بدر د جنګ په اړه نازل شو، چې د هغې لنډه کیسه مو مخکې بیان کړې ده. دا سورت د دې جنګ ظاهري پېښې انځوروي، او همدارنګه هغه پټ قدرت هم ښيي چې د پېښو تر شا دی، او دا چې څنګه خدای د پېښو ترتیب ټاکلی دی. سربیره پردې، دا سورت د انساني تاریخ هغه لاره هم بیانوي چې په ټول تاریخ کې تعقیب شوې ده. دا ټول شیان د قرآن کریم په ځانګړې ژبه او ناسوړې (بې ساری) طرز کې بیان شوي دي. موږ به د متن په لوستلو سره دا ټول شیان په تفصیل سره وڅیړو. دلته یوازې د سورت اصلي کرښې روښانه کوو.

It was in comment on the Battle of Badr, of which we have given a brief outline, that this sūrah was revealed. It portrays the obvious events of this battle, and also shows the ultimate power behind the events and how God determined the sequence of events. Beyond that, it shows the line followed throughout human history. It describes all this in the unique language of the Qur’ān and its inimitable style. We will speak about all these in detail as we discuss the text. Here we will only highlight the main lines of the sūrah.

ابن اسحاق د عبادہ بن الصامت په روایت کړې دہ، چې د پیغمبر ﷺ صحابي وو، او په دې سورت پورې د اړوند ویلې: «دا زمونږ د بدر د خلکو په اړه نازل شوې، کله چې موږ د غنیمت په اړه سره اختلاف وکړ او په دې کې ناسمه چلند وشو. خدای دا له موږ څخه لرې کړه او د خپل پیغمبر ﷺ ته یې ورکړه، هغه هم دا د مسلمانانو ترمنځ په مساوي ډول وویشله.» دا پېښه د سورت د پیل او د هغې د لاري پر مخ ډېره روښانه رڼا اچوي. د پیغمبر ﷺ اصحابو د هغه لږ غنیمت په اړه اختلاف وکړ، کوم چې هغوی د هغه جنګ په پایله کې ترلاسه کړ چې خدای یې د نړۍ د تاریخ د پاره تر ابده یوه ستره مرحله ګڼلې. خو خدای غوښتل چې دوی ته، او د راتلونکو نسلونو ټول انسانانو ته، ځینې ډېر مهم حقایق زده کړي.

A particular event reported by Ibn Isĥāq on the authority of `Ubādah ibn al-Şāmit, the Prophet’s Companion who says in reference to this sūrah: “It was revealed concerning us, the people of Badr, when we disputed about the booty and were impolite about it. God removed it from us and gave it up to His Messenger who divided it equally among the Muslims.” This event sheds ample light on the opening of the sūrah and the line it takes. The Prophet’s Companions disputed over the little booty they gained in a battle that God considered a landmark in human history for the rest of time. But God wanted to teach them, and all humanity in succeeding generations, some highly important facts.

هغه لومړی شی چې الله غوښتل دوی پوه شي دا و چې دا جنګ د جنګي غنیمتونو څخه، چې دوی پرې سره اختلاف درلود، خورا ډیر مهم و. له همدې امله، هغه ورځ چې دا جنګ پکې وشو، هغه یې "هغه ورځ چې حق له باطل څخه جلا شو، هغه ورځ چې دوه لښکرې سره مخامخ شوې" ونومولې. (آیت ۴۱)

The first thing He wanted them to understand was that this battle was far more important than the spoils of war over which they were in dispute. Therefore, He called the day that witnessed it “the day when the true was distinguished from the false, the day when the two hosts met in battle.” (Verse 41)

هرې جګړې چې مؤمنان کوي، د خدای د پلان، د هغه د امر او د هغه د لارې له مخې ده، ځکه سورت په بار بار سره د ثابت قدمۍ، د دې لپاره د ښه تیاري کولو، او دا یادولو ته اړ ایستلی چې د خدای مرسته یقیني راتلونکې ده، د هغه هغه وسوسې څخه ځان ساتل چې مؤمنان له دې څخه لرې ساتي، پشمول د مال او اولاد. دوی باید د دې سره تړلي ټول اصول وساتي، او د ریاکارۍ هر ډول څخه ځان وساتي. پیغمبر ﷺ ته امر شوی چې مؤمنان د دې جګړې ته هڅوي۔ (آیتونه ۱۵-۱۶، ۲۴، ۲۷-۲۸، ۴۵-۴۷، ۶۰، ۶۵)

Since every battle believers fight is of God’s own planning, under His command and for His cause, the sūrah mentions time and again the need to remain steadfast, prepare well for it remembering that God’s support is certain to come, guard against the lure that keeps believers away from it, including property and offspring. They have to observe all values related to it, and guard against any element of showing off. The Prophet is ordered to encourage the believers to fight it. (Verses 15-16, 24, 27- 28, 45-47, 60, 65)

جنګ کې د ثابت قدم پاتې کیدو او ځای نه پریښودو امر ورکړل شوی، پداسې حال کې چې سورت د اسلامي عقیدې مختلفو اړخونه روښانه کوي، د هغې بنسټونه پیاوړي کوي، او دا عقیده د هر حکم او هر فیصلې سرچینه ګرځوي. په دې ډول امرونه جلا او یو له بل سره نه تړلي توکي نه پاتې کیږي؛ بلکې دوی یوې همدې روښانه، یوشان او ژورې سرچینې څخه راڅرګندیږي.

While orders are given to remain steadfast and stand firm in battle, the sūrah provides clarifications of different aspects of the Islamic faith, strengthening its roots, making it the source of every commandment and every judgement. Thus, orders are not left as individual and unrelated items; they are seen to be stemming from the same clear, consistent and profound source.

1. د جنګي غنیمتونو په اړه، مؤمنانو ته یادونه کېږي چې د خدای ویره په زړه کې ساتي، چې کله د هغه یادونه وشي زړونه يې ولرزي، او د خدای او د هغه د رسول اطاعت په ایمان کې دوام او ژوندی ښکاره کوي: ﴿دوی له تا څخه د جنګي غنیمتونو په اړه پوښتنه کوي. ووایه: جنګي غنیمتونه د خدای او د رسول ﷺ دي. نو د خدای ویره وکړئ او خپلې دوستانه اړیکې سمې کړئ. که تاسو واقعي مؤمنان یئ، د خدای او د هغه د رسول ﷺ اطاعت وکړئ. واقعي مؤمنان هغه دي چې کله د خدای یادونه وشي زړونه يې ولرزي، او کله چې د هغه آیتونه ورته ولوستل شي ایمان يې زیات شي. دوی په خپل رب توکل کوي. دوی لمونځ په منظم ډول ادا کوي او له هغه څه څخه چې موږ هغوی ته ورکړي دي، نورو ته مصرف کوي. دغه خلک په حقیقت کې مؤمنان دي. دوی لپاره په خپل رب کې لوړ درجې، د ګناهونو بښنه او ښې روزۍ دي﴾. (۱-۴ آیتونه)

1. On the question of the spoils of war, the believers are reminded of the need to remain God-fearing, to feel their hearts filled with awe when He is mentioned, and of the close and permanent manifestation of faith by obedience to God and His Messenger: “They ask you about the spoils of war. Say: The spoils of war belong to God and the Messenger. So, have fear of God and set to right your internal relations. Obey God and His Messenger, if you are true believers. True believers are only those whose hearts are filled with awe whenever God is mentioned, and whose faith is strengthened whenever His revelations are recited to them. In their Lord do they place their trust. They attend regularly to their prayers and spend on others some of what We have provided them with. It is those who are truly believers. They shall be given high ranks with their Lord, and forgiveness of sins and generous provisions.” (Verses 1-4)

دا د سورت اصلي خطونه دي. کله چې موږ په یاد ولرو چې دا سورت د بدر د جګړې د تفسیر لپاره نازل شوی و، نو د قرآن د هغه طریقې ځینې اړخونه پوهیدای شو چې هغه د مسلمانې ټولنې په روزنه کې تعقیبوي، ترڅو دا ټولنه د انسانیت د مشرۍ لپاره چمتو کړي. همدارنګه موږ پوهیدای شو چې اسلام د هغو پیښو او د انسان په ژوند کې د هغو شیانو ته څه ډول ګوري چې په ځمکه کې رامینځته کیږي، ترڅو مسلمانانو ته سم لید ورکړي.

Such are the main lines of the sūrah. When we remember that it was revealed to comment on the Battle of Badr, we can appreciate some aspects of the method the Qur’ān follows in the education of the Muslim community, preparing it for the leadership of humanity. We can also recognize how Islam looks at what happens on earth and in human life, in order to give Muslims the right perception.

بدر لومړی لوی جنگ و چې په هغه کې مسلمانانو د خپلو مشرکو دښمنانو ته یو ډیر درانه شکست ورکړ. مګر مسلمانان د دې موخې لپاره یا د دې نیت سره له خپلو کورونو ونه وتل. دوی یوازې د قریشو د یوې سوداګریزې قافلې د ځپلو لپاره روان شول، هغه قبیله چې د دوی ټول کورونه او شتمنۍ یې ضبط کړې وې. دوی غوښتل د خپلو تاوانونو یوه برخه بیرته ترلاسه کړي، مګر الله ﷻ بل څه غوښتل. هغه غوښتل چې قافله وتښتي او مسلمانان د هغو خپلو سختو دښمنانو سره جګړې ته مخ شي څوک چې د مکې په کې اسلام محاصره کولای شو. دوی نور هم د دې لپاره پلان جوړ کړ چې د الله رسول ﷺ ووژني، وروسته له هغه چې د خپلو صحابه کرامو په وړاندې یې بې‌رحمه د ځورونې کمپاین پیل کړ.

Badr was the first major battle when the Muslims inflicted a very heavy defeat on their idolater enemies. But the Muslims did not leave their homes for this purpose or with this intention. They only marched to intercept a trade caravan belonging to the Quraysh, the tribe that confiscated all their homes and property. They wanted to regain some of their losses, but God wanted something else. He wanted the caravan to escape and the Muslims to meet in battle their most hardened enemies who were able to place Islam under siege in Makkah. They further plotted to kill God’s Messenger [peace be upon him] after they had mounted an uncompromising campaign of persecution against his companions.

خدای تعالیٰ دا غوښتل چې دا جنګ د حق او باطل د توپیر معیار وي، او د اسلامي تاریخ په کرښه او له همدې امله د انساني تاریخ په کرښه کې یو ستر نښان وي. هغه غوښتل چې دا جنګ دا ښکاره کړي چې د هغو تدبیرونو او پلانونو تر منځ، چې خلک یې د خپلو ښېګڼو په توګه نیسي، او هغه څه تر منځ چې خدای د دوی لپاره غوره کوي، که څه هم لومړي نظر کې دوی دې ته کم اهمیت ورکوي، لوی واټن شتون لري. هغه غوښتل چې نوې مسلمانه ټولنه هغه عوامل په ښه ډول زده کړي چې بریا راوړي او هغه چې ماتې راوړي، او دا ټول په میدان جنګ کې مستقیم له خدای څخه، چې د دوی رب او ساتونکی دی، زده کړي.

God willed that this battle would be the criterion that separates the truth from falsehood, and that it be a landmark in the line of Islamic history and, consequently in human history. He willed that this battle should show the great gulf between what people may plan for themselves, believing it to serve their best interests, and what God chooses for them, even though they may think little of it at first sight. He wanted the emerging Muslim community to properly learn the factors that bring victory and those that bring defeat, receiving these directly in the battlefield, from none other than God, their Lord and protector.