اللہ نے فرښتو ته وفرمایل: «زه له لږدونکي خټي، یعنې تور لجن چې شکل ورکړل شوی وي، یو انسان پیدا کوم. کله چې زه هغه جوړ کړم او خپله روح یې په کې پوکه کړم، نو د هغه په وړاندې سجده وکړئ.» (آیتونه ۲۸-۲۹) او هغه څه چې الله وفرمایل فوراً عملي شول، ځکه د هغه خبره د هغه د ارادې اظهار دی، او د هغه اراده تل پوره کیږي. موږ دا پوښتنه نشو کولی چې د الله د ابدي روح پوکه د محدود ژوند لرونکې خټې سره څنګه یوځای شوه. داسې استدلالونه له بیکاره لوبو پرته بل څه نه دي. دا په حقیقت کې د انسان په عقل سره د ماشومانو لوبه ده. دا انسانی ذهن له خپل هغه ځای څخه بهر کوي چیرې چې هغه د ادراک، فکر او پوهیدو خپل ځواکونه کارولی شي. په دې موضوع باندې په تیرو او اوسنیو وختونو کې ټول جنجالونه د انسانی ذهن د طبیعت، ځانګړتیاوو او محدودیتونو په اړه د ناپوهۍ څرګندوونه کوي. دا یوازې انسانی ذهن ته اړ کوي چې د الله کار د انسانی معیارونو په واسطه اندازه کړي. دا په بشپړه توګه یوه غلطه مقدمه ده.
God said to the angels: “I am creating a human being out of sounding clay, out of black mud moulded into shape. When I have fashioned him and breathed of My spirit into him, fall down in prostration before him.” (Verses 28-29) And what God said immediately took effect, for His word expresses His will, and His will is always done. We cannot question how the breath of God’s eternal spirit mixed with the clay that has limited life. Such arguments are no more than idle play. It is indeed a child’s play with man’s intellect itself. It forces the human mind out of its own realm in which it may exercise its powers of perception, reflection and comprehension. All the controversy that has been raised over this issue, past and present, betrays ignorance of the nature of the human mind, its characteristics and limitations. It simply forces the human mind to try to measure God’s work by human standards. It is an altogether wrong premise.
خدای ﷻ یوازې دا وایي چې دا پېښه شوې ده، پرته لدې چې وښيي چې څنګه. نو پېښه پخپله داسې یوه حقیقت ده چې انساني عقل یې نشي انکار کولی. خو عقل دا پېښه د هغې تفسیر له لارې نشي ثابتولی چې پخپله یې جوړ کړی وي، پرته له دې چې د خدای ﷻ هغه خبره ومني چې یې فرمایلې ده. انسان یو مخلوق دی چې پیل لري، او په دې حالت کې نشي کولای چې د ازلي شیانو په اړه قضاوت وکړي، یا دا چې ازلي ذات څنګه پیدا کوي. کله چې انساني عقل دا ټکی ومني، نو خپل ځواک بې ګټې بحثونو ته نه ضایع کوي.
God simply says that this has happened without saying how. Hence, the event itself is a fact that the human mind cannot deny. Yet it cannot prove it by any interpretation it invents, other than accepting what God has said. Man is a creature with a beginning, and as such, he cannot judge what is eternal, or how the eternal creates. When the human mind accepts this point, it stops expending its power in futile argument.
د خدای ﷻ له خوا فرښتو ته د آدم علیه السلام په وړاندې د سجدې د امر له صادرېدو وروسته څه پېښ شول؟ «نو ټولو فرښتو په ټوله کې سجده وکړه۔» (آیت ۳۰) دا د خدای د تخلیق د دې اړخ، یعنې فرښتو، په طبیعت کې دی۔ دوی د خدای امر، هر څه چې وي، بې له بحث او ځنډه منې۔ خو په همدې وخت کې بل څه هم پېښ شو: «مګر ابلیس، هغه د سجده کوونکو له ډلې څخه انکار وکړ۔» (آیت ۳۱)
What happened after God issued His order to the angels to prostrate themselves before Adam? “Thereupon, the angels, one and all, prostrated themselves.” (Verse 30) That is in the nature of this aspect of God’s creation, the angels. They obey God’s orders whatever they are, without argument or delay. However, something else also took place at the same time: “Not so Iblīs, who refused to be among those who prostrated themselves.” (Verse 31)
ابلیس د ملایکو څخه بل ډول مخلوق دی، چې له ملایکو جلا دی. هغه له اور څخه پیدا شوی دی، پداسې حال کې چې ملایک له رڼا څخه پیدا شوي دي. دوی د خدای نافرماني نه کوي، د هغه هر حکم وي. خو هغه د خدای نافرماني وکړه، د هغه حکم یې رد کړ.
Iblīs belongs to a different type of creation, separate from the angels. He is created out of fire while they are created out of light. They do not disobey God, whatever His command may be. He, on the other hand, disobeyed God, rejecting His command.
ډېر ښه، نو یقینًا هغه له فرښتو څخه نه دی، او نه و. دلته چې د عربي متن په اړه د یو ډول استثنا ښکاره کېږي، هغه د عربي ژبپوهنې هغه څه ده چې "بېاغېزې استثنا" ورته ویل کېږي. په عربي کې ویل جائز دي: "جونز راغلل مګر احمد"، کله چې پوهېږئ چې احمد د جونز کورنۍ څخه نه دی، بلکې تل له هغوی سره وي. اوس چې دا امر فرښتو ته ورکړل شوی و، نو دا څنګه د ابلیس پورې اړه درلودلی شي؟ دا چې همدغه امر ابلیس ته هم ورکړل شوی و، په سورة الأعراف (۷) کې په ښکاره ډول بیان شوی دی. هلته په یوه وروستي آیت کې د ابلیس ذکر کېږي، کله چې الله تعالی له هغه پوښتنه کوي: "څه شی تا منع کړ چې کله مې امر وکړ سجده وکړې؟" (۷: ۱۲) دا د دې ښکاره دلیل دی چې ابلیس ته همغه امر ورکړل شوی و. هغه شاید د فرښتو امر کې شامل وای، که چېرې هغه په هغه وخت کې د دوی سره وای، یا شاید ده ته جلا امر ورکړل شوی و. په هرصورت، دلته دا نه دی ذکر شوی، او دا ښیي چې هغه د فرښتو په پرتله ډېر ټیټ مقام لري. سربیره پر دې، زموږ شته متنونه، او د شیطان خپل چلند، دا ټول ښیي چې هغه له فرښتو څخه نه و.
For certain, then, he is not, and never was, one of the angels. That we have here a form of exception, more strongly pronounced in the Arabic text, refers to what is called in Arabic linguistics ‘inconsequential exception’. It is acceptable to say in Arabic: “The Joneses have come except for Ahmad”, when you know that Ahmad does not belong to the Jones family, but is always with them. Now since the order stated here has been issued to the angels, how could it apply to Iblīs? That the same order was issued to Iblīs is clearly stated in Sūrah 7, The Heights. There the order to Iblīs is mentioned in a later verse, when God questions him: “What has prevented you from prostrating yourself when I commanded you?” (7: 12) This is clear proof that Iblīs was given the same order. He might have been included in the order given to the angels, if he was with them at the time, or perhaps a separate order was issued to him. However, this is not mentioned here and this shows that he is of a far lesser position than the angels. Furthermore, the texts we have, and Satan’s own behaviour, all demonstrate that he was not one of the angels.
دا هم باید یادونه وشي چې موږ دلته داسې مسایلو سره معامله کوو چې د بلې نړۍ پورې اړه لري، او موږ د دې ماهیت یا د دې پېښېدو کیفیت نشو سپړلای، مګر یوازې د هغو متنونو د معنا په چوکاټ کې چې موږ یې لرو. دلته نه انساني عقل رول لري او نه تصور.
It should be also mentioned that we are dealing here with matters that belong to a different realm, and that we cannot fathom their nature or how they took place, except within the meaning of the texts we have. Neither human reason nor imagination has any role to play here.
“خدای تعالیٰ وفرمایل: اې ابلیسه! ستا د سجده کولو کښې د شامل نه کیدو سبب څه دے؟ ابلیس ووې: زه داسې نه یم چې هغه انسان ته سجده وکړم چې ته یې د کڼ خشت شوې ښایستې خاورې نه پیدا کړے یم.‘“ (آیتونه ۳۲-۳۳) نو د دې مخلوق فطرت، چې د تودو باد د اور نه پیدا شوے وو، ښکاره شو. وینو چې تکبر، غرور او نافرمانی د هغه د فطرت برخه ده. ابلیس د خاورې او ښایستې شوې ګارې ذکر کوي، مګر هغه لوړ روح ذکر نه کوي چې د هغې خاورې سره په نه بدلیدونکې توګه مل شوے دے. د خپل سرکشۍ په وجه هغه اعلان کوي چې یو لوی مخلوق لکه ده د هغه انسان ته سجده نه شي کولے چې خدای تعالیٰ یې د ښایستې شوې ګارې نه پیدا کړے دے.
“God said: ‘Iblīs! What is your reason for not being among those who have prostrated themselves?’ [Iblīs] replied: I am not one to prostrate myself to a human being whom You have created out of sounding clay, out of mud moulded into shape.’“ (Verses 32-33) Thus the nature of this creature, who was created out of the fire of scorching winds, has surfaced. We see that arrogance, conceit and disobedience are part of his nature. Iblīs mentions the clay and mud, but does not mention the sublime spirit that mixes irrevocably with that mud. In his insolence he declares that a great creature like him could not prostrate himself to a human being whom God has created out of mud moulded into shape.
داسې رویہ خپل طبیعي نتیجې ته رسیږي: «خدای وفرمایل: "نو له دې ځایه ووځه، ځکه ته لعنت شوی یې، او لعنت به تا باندې تر قیامت پورې وي۔"» (آیتونه ۳۴-۳۵)
Such an attitude leads to its natural consequence: “God said: ‘Then get out of here, for you are accursed, and the curse shall be on you till the Day of judgement.’“ (Verses 34-35)
دا د نافرمانۍ او سرکشۍ یوه عادلانه سزا ده۔
This is a just reward for disobedience and rebellion.
په دې ځای کې د هغه بدې خصلتونه په ټول ځواک سره ښکاره کیږي. موږ وینو چې هغه څنګه کینه ساتي او څنګه د بدۍ د خپرولو پلان جوړوي: «وې ویل: ای زما ربه، ماته تر هغه ورځې مهلت راکړه چې ټول به بیا ژوندي کیږي.» [خدای] وفرمایل: «ته له هغو کسانو څخه یې چې تر هغې ورځې پورې مهلت ورکړل شوي دي چې معلومه وخت ته ټاکل شوې ده.» (آیتونه ۳۶-۳۸)
هغه له قیامت تر ورځې پورې مهلت غواړي، خو دا نه غواړي چې د هغه ګناه په لوی خدای د حضور کې کړې ده، له هغې توبه وباسي. د هغه غوښتنه د دې لپاره نه ده چې خپله ګناه وبخښل شي، بلکې دا غواړي چې تر قیامت پورې له مرګه وساتل شي، ترڅو له آدم او د هغه له اولادې څخه انتقام واخلي. هغه د خپل ایستل کیدو او هغه لعنت په وجه چې ترې ښکاره شوی، له انسانانو څخه غچ اخلي. په دې توګه هغه د خپل ایستل کیدو ملامتي آدم ته اړوي، پرځای دا چې ومني چې دا د خپلې ګناهګاره سرکشۍ پایله وه.
At this point, his evil characteristics come out in full force. We see how he nurses his grudges and how he plans to spread evil: “He said: My Lord, grant me a respite till the Day when all shall be resurrected.’ [God] said: ‘You are among those who are granted respite till the Day of the appointed time.’“ (Verses 36-38) He requests respite to the Day of Judgement, but not to have the opportunity to repent of his sin which he has committed in the presence of God Almighty. It is not to atone for his sin that he wants to be spared death until the Day of Judgement, but rather to exact revenge on Adam and his offspring. He is avenging himself against mankind for his expulsion and the curse that he has incurred. He thus blames Adam for his expulsion, instead of acknowledging that it was the result of his own sinful insolence.
«ابلیس وویل: ‹زما رب، ځکه چې ته ماته ګمراهي راکړې، زه به په ځمکه کې دوی ته (بدي) ښکلې ور وښیم او زه به ټول دوی ګمراه کړم، پرته له هغو بندګانو څخه چې ستا خالص بندګان دي.›» (آیتونه ۳۹-۴۰)
ابلیس پخپله د جګړې میدان غوره کړی، هغه ځمکه ده. «زه به په ځمکه کې دوی ته (بدي) ښکلې ور وښیم.» (آیت ۳۹) هغه دا هم بیانوي چې د وسلې په توګه به یې څه کاروي. هغه به په ساده ډول انسانانو ته وسوسه واچوي، هغه ناوړه شیان چې ناکاره دي د ښکلو په توګه ورته وښيي، ترڅو دوی یې وکړي.
“[Iblīs] said: ‘My Lord, since You have let me fall in error, I shall make [evil] seem fair to them on earth, and I shall most certainly beguile them all into grievous error, except for those of them who are truly Your faithful servants.’“ (Verses 39-40) It is Iblīs himself who has chosen the battleground, which is the earth. “I shall make evil seem fair to them on earth.” (Verse 39) He also states what he will use for a weapon. He will simply tempt mankind by making what is foul appear to be fair, so that they are tempted to do it.
حقیقت دا دی چې هیڅ انسان هم ناوړه کارونو ته نه لاړ شي، مګر دا چې هغه ته د شیطان د یوې چل له امله دا ناوړه کارونه ښه معلوم شي. په دې ډول هغه ناوړه کارونه داسې بڼه کې ویني چې له هغې حقیقت څخه بل ډول وي. له همدې امله، خلکو باید تل د هغه وسلې یاده وساتي چې شیطان یې کاروي. که دوی کوم شی ښکلی وګوري او د هغه په لور کشش ومومي، باید ډاډ ترلاسه کړي چې ایا دا شی شیطان له دې امله داسې ښکاره کړی نه دی. مناسبه پناه دا ده چې دوی خپل تړاو له خپل رب سره داسې وساتي چې د هغه عبادت یې هغسې وکړي لکه څنګه چې باید وشي. شیطان پخپله هم وایي چې د خدای وفادار بندګانو باندې هیڅ واک نه لري: «ما به یقینا ټول دوی په سخت ګمراهۍ کې واچوم، مګر له هغو څخه چې ستا ریښتینې وفادار بندګان دي.» (آیتونه ۳۹-۴۰) خدای له خپلو بندګانو څخه هغه کسان غوره کوي چې له ټولو بدیو ځانونه پاک کوي او یوازې هغه عبادت کوي، داسې لکه چې هغه ووینې. په داسې کسانو باندې شیطان هیڅ واک نه لري.
In fact, no human being resorts to foul things unless these seem fair to him by some trick perpetrated by Satan. Thus he sees such foul things in a guise which is different from what they truly are. Hence people should always remember the weapon which Satan uses. If they find something attractive and are tempted, they should make sure lest it has been made to appear so by Satan. Proper refuge is to ensure that their link with their Lord is kept in fine tuning by worshipping Him as He should be worshipped. Even according to his own statement, Satan has no power over God’s faithful servants: “I shall most certainly beguile them all into grievous error, except for those of them who are truly Your faithful servants.” (Verses 39-40) God chooses from among His servants those who purge themselves of all evil and worship Him alone, as though they see Him. It is over such people that Satan holds no sway.
شیطان پوهیږي چې دا شرط چې هغه پخپله بیان کړی، هغه څه دي چې هغه نشي بدلولای، ځکه دا د انساني فطرت د قوانینو یوه برخه ده. له همدې امله د شیطان د خبرو ځواب داسې ورکړل شوی: «ویې فرمایل: دا زما په نزد یوه سمه لاره ده. تا ته زما په بندګانو باندې هیڅ واک نشته، مګر هغه کسان چې په ګمراهۍ کې ښکیل شوي او ستا تابعداري غوره کوي.» (آیتونه ۴۱، ۴۲) دا هغه لاره ده چې د خدای په ارادې د هدایت او ګمراهۍ د وروستي فیصلې په توګه ټاکل شوې ده. «تا ته زما په بندګانو باندې واک نشته.» (آیت ۴۲) دوی ستا د چلونو او توطیو مقابل دي، ځکه دوی د خپلو زړونو او ذهنونو ټول دروازې تړي. دوی تل د خدای څخه لارښوونه غواړي، او د خپلې فطرت له مخې پوهیږي چې هغه څه خوښوي، او هر ګناه له ځانه پاکوي. شیطان یوازې په هغو کسانو واک لري «چې د هغه تابعداري غوره کوي»، ځکه دوی په ګمراهۍ کې، لیرې تلي دي. هغه کسان چې خپل ځان خدای ته وقف کوي، له لارښوونې نه به پریښودل نشي.
Satan knows that this condition which he himself has stated is one which he cannot change because it is part of the laws governing human nature. Hence, the reply to Satan’s words: “Said He: This is, with Me, a straight way. You shall have no power over My servants, except for those who, having fallen into error, choose to follow you.’“ (Verses 4142) This is the way established by the will of God as a final arbiter with regard to guidance and going astray. “You shall have no power over My servants.” (Verse 42) They are immune to your devices and schemes, as they close all entry points to their minds and hearts. They always look to God for guidance, and they know what pleases Him by their nature which they purge of all sin. Satan has power only over ‘those who choose to follow’ him, as they have been in error, going far astray. Those who dedicate themselves to God will not be left without guidance.
نتیجہ بھی واضح ہے۔ یہ شروع ہی میں بیان کر دیا گیا ہے: ''ان سب کے لیے جہنم ہی وعدہ کی گئی جگہ ہے۔ اس کے سات دروازے ہیں، اور ہر دروازے کے لیے ان میں سے ایک مخصوص حصہ ہے۔'' (آیات 43-44) گمراہ ہونے والے لوگ مختلف درجوں میں تقسیم ہیں۔ جہنم کے ہر دروازے پر ان میں سے ایک حصہ ہوگا، ان کے اعمال کی نوعیت کے مطابق۔
The outcome is also clear. It is stated right at the beginning: “For all such, hell is the promised destiny. It has seven gates, with each gate having its allotted share of them.” (Verses 43-44) For those who go astray are of different categories. Each gate to hell will have its portion from among them, according to the nature of their deeds.
دا د انساني ژوند د پیل منظره پای ته رسوي، او د زده کړې د لوی ارزښت په تاکید سره. دا بیانوي چې شیطان څنګه د انسان په روح کې لاره پیدا کوي، او هڅه کوي چې هغه لوړتیا وځپي چې د انسان په کښته کې اچول شوې ده، د هغه د خټې د اصل له صفاتو سره. هغه کسان چې د خدای سره خپلې اړیکې ساتي، او د خپلو روحي صفاتو ټینګولو ته ځای ورکوي، د شیطان څخه هیڅ ډار نلري.
This ends the scene of the beginning of human life, putting great emphasis on the lesson to be learnt. It tells how Satan finds his way into the human soul, trying to overpower the sublimity of the spirit breathed into man with the characteristics of his clay origin. Those who maintain their links with God, emphasizing their spirit characteristics will have nothing to fear from Satan.
د هغو مؤمنانو تقدیر چې حق پیروي کوي هم دلته بیان شوی دی: ﴿بې شکه پرهېزګاران په باغونو او چینو کې وي. [هغوی ته داسې ویل کیږي:]
The destiny of the believers who follow the truth is also outlined here: “The God- fearing shall dwell amidst gardens and fountains. [They are received with the greeting]:
«په امن او سلامتیا سره دلته داخل شئ.» موږ به د دوی له زړونو څخه هر ډول پټ کرکه او کینه لرې کړو، [او دوی به ژوند کوي] د یو بل مخ ته په تختو کې د ورور په توګه کیناست وي. هلته هیڅ ستړیا به دوی ته ونه رسیږي، او نه به دوی هلته وویستل شي.» (آیتونه ۴۵-۴۸)
‘Enter here in peace and security.’ We shall have removed from their hearts any lurking feelings of malice, [and they shall rest] as brothers, facing one another, on couches. No weariness shall ever touch them there, nor shall they ever be made to depart.” (Verses 45-48)
پرهیزګاره هغه کسان دي چې ټول وخت خبردار وي او هڅه کوي چې هغه څه پرېږدي چې خدای ته ناخوښ دي یا د هغه غضب ته لاره هواروي. ویلی شي چې دلته یادې شوې "چینې" د دوزخ دروازو سره سمون لري. دا خلک په "سوله او امن کې" جنت ته ننوځي، چې دا د هغو کسانو له ویرې او وحشت سره توپیر لري څوک چې دوزخ ته ځي. په زړونو کې ځنې کینه او بد احساس لیرې کېږي، چې دا د هغه کینې سره توپیر لري چې شیطان تل د انسانانو په وړاندې لري. دوی په دې ژوند کې ښې زحمتونه د دې په بدل کې ترلاسه کوي چې امن لري، او له ستړیا او ستومانۍ د ټولو احساساتو څخه خلاص دي.
The God-fearing are those who are on the alert, trying always to avoid what displeases God or incurs His anger. It may be said that the ‘fountains’ mentioned here correspond to the gates of hell. These people enter heaven ‘in peace and security’ which contrast with the fear and panic felt by those who go to hell. ‘Malice’ and ill feelings are removed from their hearts, which contrasts with the grudge that Satan always feels against human beings. Their good labours in this life are rewarded by their being secure, free from all feelings of tiredness and weariness.