دا سورت د دوو برخو په توګه ويشل کېدای شي، چې هره برخه د ایمان له یو لوی اصل څخه بحث کوي. لومړی اصل د قیامت هغه عظیم انقلاب دی چې د کائنات په ټولو برخو اغیزه کوي؛ دا انقلاب لمر او ستوري، غرونه او سمندرونه، آسمان او ځمکه، وحشي او کورني حیوانات او انسان ټول اخته کوي. دویم اصل د وحي اصل دی. سورت د هغه فرښتې په اړه خبرې کوي چې الهي وحي راوړي، د هغه پیغمبر ﷺ په اړه چې دا وحي ترلاسه کوي، د هغو خلکو په اړه چې ورته خطاب کېږي، او د هغه لوړ اراده په اړه چې د دوی طبیعت یې جوړ کړی او دا وحي یې ورکړې ده.

This sūrah may be divided into two parts, each of them treating one major principle of faith. The first is the principle of resurrection accompanied by a great upheaval in the universe, which affects the sun and the stars, the mountains and seas, heaven and earth, wild and domestic animals, as well as man. The second principle is that of revelation. The sūrah has something to say about the angel carrying the divine revelation, the Prophet receiving it, the people addressed by it, and the Supreme Will which has shaped their nature and bestowed this revelation.

د سورت آهنگ داسې یوه تند حرکت دی چې هیڅ شی په خپل ځای پاتې نه پرېږدي. ټول شیان یا ږدل کېږي، یا ماتېږي، یا خوړل کېږي. دا حرکت دومره تند دی چې هم راپاروي او هم ويروي. هر ځانګړی او پېژندل شوی حالت بدلوي او د خلکو زړونه داسې په سختۍ سره لړزوي چې دوی ځان له پناه او ډاډ څخه محروم احساسوي. په داسې یوه ويجاړونکي توپان کې انساني زړه له یوې کوچنۍ وریځې پرته بل څه نه دی چې په هرې خوا اړولی شي. د خدای تعالی له خوا ورکړل شوې پرته بل هېڅ ساتنه او په حقیقت کې بل هېڅ امنیت نشته. نو د سورت آهنگ په خپل ځان کې داسې اغیزه لري چې د انسان زړه او روح له هغو ټولو شیانو څخه لرې کوي چې له امن او ثبات سره تړاو لري، ترڅو سوکالي، امنیت او ساتنه د خدای په لور ولټوي.

The rhythm of the sūrah is one of violent movement which leaves nothing in its place. Everything is thrown away, smashed or scattered. The movement is so violent that it excites and frightens. It alters every familiar situation and shakes people’s hearts violently so that they feel deprived of both shelter and reassurance. In such a violent destructive storm the human heart is no more than a little feather, blown in every direction. No protection and, indeed, no safety can be found except what is granted by God, the Eternal. Thus, the rhythm of the sūrah has, on its own, the effect of pulling man’s heart and soul away from everything associated with safety and security, in order to seek peace, safety and protection with God.

یہ سورت اُن نادر تصویروں کا بھی خزانہ ہے جو کائنات سے لی گئی ہیں، اس کی موجودہ خوبصورت حالت میں بھی جو ہمارے لیے مانوس ہے، اور قیامت کے دن کی حالت میں بھی، جب ہر مانوس چیز اس قدر بدل جائے گی کہ پہچانی نہ جا سکے۔ مزید یہ کہ سورت باریک اور دلکش تعبیرات سے بھری ہوئی ہے جو پیش کی گئی تصویروں میں رنگ بھرتی ہیں۔ چونکہ یہ سورت بہت مختصر ہے، اس لیے اس کا آہنگ، تصویریں اور تعبیرات مل کر ایک نہایت مضبوط اور دیرپا اثر پیدا کرتے ہیں۔ اگر یہ بات نہ ہوتی کہ سورت میں کچھ ایسے الفاظ ہیں جو آج ہمارے لیے مانوس نہیں رہے، تو میں اس پر کوئی تبصرہ نہ کرنا ہی پسند کرتا۔ اس کا آہنگ اور اس کی تصویریں اُس سے کہیں زیادہ گہرا اثر چھوڑتی ہیں جو کوئی انسانی تفسیر حاصل کرنے کی امید رکھ سکے۔

کله چې لمر تیاره شي، کله چې ستورې راښکته او منتشر شي، کله چې غرونه له ځایه ولاړ کړل شي، کله چې لس میاشتني حاملې اوښان بې مالکه پریښودل شي، کله چې وحشي حیوانات راټول کړل شي، کله چې سمندرونه ولګول شي، کله چې ژوندۍ ځمکې ته ښخې شوې انجونې پوښتنه وشي چې دا د کوم ګناه له امله ووژل شوه، کله چې اعمالنامې خلاصې شي، کله چې اسمان له ځایه لیرې کړل شي، کله چې دوزخ ډیر بل شي، کله چې جنت ته نږدې کړل شي، نو هر نفس به پوه شي چې څه یې مخکې لیږلي دي۔ (آیتونه ۱-۱۴)

When the sun is darkened, when the stars fall and disperse, when the mountains are made to move away, when the camels, ten months pregnant, are left untended, when the wild beasts are brought together, when the seas are set alight, when people’s souls are paired [like with like], when the infant girl, buried alive, is asked for what crime she was slain, when the records are laid open, when the sky is stripped bare, when hell is made to burn fiercely, when paradise is brought near, every soul shall know what it has put forward. (Verses 1-14)

دا آیتونه د یوې داسې لویې پیښې انځور کوي چې ټوله کائنات احاطه کوي.

These verses sketch a scene of great upheaval which envelops the whole universe.

دا یوه پیښه ده چې هر پټ راز ښکاره کوي او هیڅ شی پټ نه پرېږدي.

It is an event which reveals every guarded secret and leaves nothing hidden away.

هر انسان هغه څه ته مخ کیږي چې د حساب او قضاوت د ورځې لپاره یې مخته لیږلي دي۔ ذکر شوي لوی پېښې دا ښيي چې کائنات خپله اوسنۍ پېژندل شوې حالت، د خپل کامل توازن، اندازه شوي حرکت، کنټرول شوو اړيکو سره، هغه جوړونکي لخوا کامل شوی چې کار یې بې عيبه دی، بشپړ ټوټه ټوټه کيدو ته مخ کيږي۔

Every human being faces what he has put forward for the day of reckoning and judgement. The great events mentioned indicate that the present familiar state of the universe, with its perfect harmony, measured movement, controlled relations, perfected by the Maker whose work is flawless, will suffer a complete break down.

دا به خپل رول ختم کړي. د ټولې مخلوقات سره یوځای، دا به د ژوند یو نوي مقرر شوي پړاو ته داخل شي، داسې یو پړاو چې په دې نړۍ کې موږ ته نامعلوم دی.

Its role will be finished. Along with all creation, it will move into a new predetermined phase of life, unlike anything known to us in this world.

دا سورت دې خبرې ته زور ورکوي چې د ګڼ شمیر بدلونونو راتلل حتمي دي، ترڅو خلکو زړونو او ذهنونو کې دا خبره ښه ټینګه شي، او د دې نړۍ ارزښتونو او شتمنیو ته لږ یا هېڅ اهمیت ورنه کړي، که څه هم دا شیان داسې ښکاري لکه د تل پاتې پایلو لرونکي وي.

The sūrah aims to get this idea of the inevitable upheaval well established in people’s hearts and minds so that they may attach little or no importance to the values and riches of this world, though these may seem to be of lasting consequence.

کله چې هغه ژوندۍ خاوروته ښخې شوې نجلۍ وپوښتل شي، چې د کومې ګناه پر بنسټ هغه وژل شوې وه. (آیتونه ۸-۹)

“When the infant girl, buried alive, is asked for what crime she was slain.” (Verses 8-9)

د انسانی ژوندون ارزښت په اسلام کې له مخه داسې ټیټ شوی وو چې د جاهلیت د ټولنې په ژوند کې ډیر ډیر ټیټ شوی و.

The value of human life must have sunk very low in pre-Islamic Arabian society.

په جاهلیت کې دا رواج وو چې د ویره او بې عزتۍ یا غربت له امله ځینې ځوانې نجونې ژوندۍ ښخول کیدې.

There existed a convention of burying young girls alive, for fear of shame or poverty.

قرآن کریم دا عمل بیانوي ترڅو د هغې بې رحمۍ ښکاره کړي او دا د جاهلیت د یوه عمل په توګه وغندي. د دې محکومیت په کامل ډول د اسلام د اعلان شوي هدف سره سمون لري، یعنې جاهلیت له منځه وړل او انسانان د هغې په ژورو کې د ډوبیدو څخه وژغورل. د سورت النحل (۱۶) کې په ژباړه کې داسې راځي: «کله چې د دوی یو چا ته د نجلۍ زیری ورکړل شي، نو مخ یې تور کیږي او په زړه کې غم او غضب ډک کیږي. د دې بد خبر له امله هغه له خلکو څخه پټیږي: ایا دا نجلۍ په ذلت وساتي، که یې په خاورو کې ښخه کړي؟ دوی څومره بد فیصله کوي!» (۱۶:۵۸-۵۹). او د سورت الاسراء (۱۷) کې: «خپل اولادونه د غریبۍ له ویرې مه وژنئ. موږ دوی ته هم رزق ورکوو او تاسو ته هم.» (۱۷:۳۱)

The Qur’ān describes this practice in order to portray its horror and denounce it as a practice of ignorance or jāhiliyyah. Its condemnation fits in perfectly with the declared aim of Islam, to destroy jāhiliyyah and save mankind from sinking to its depths. In Sūrah 16, The Bee, we read in translation: “When the birth of a girl is announced to one of them, his face grows dark and he is filled with rage and inward gloom. Because of the bad news he hides himself from everybody: should he keep her with disgrace or bury her under the dust? How ill they judge.”(16:58-9) And in Sūrah 17, The Night Journey: “You shall not kill your children for fear of want. We will provide for them and for you.”(17:31)

په ډیره ظالمانه طریقه نجونې وژل کیدې. دوی ژوندۍ خاوربه کیدې! عربانو د دې کار لپاره مختلف طریقې کارولې. ځینې به نجلۍ تر شپږو کلنۍ پورې پرې ږدېده. بیا پلار به خپلې میرمنې ته ویل چې نجلۍ ښه جامې واغوندوي او ښکلې کړي، ځکه چې هغه به د خپلو راتلونکو خسرو کورته تلې. پلار به د دښته کې د هغې لپاره لا مخکې یوه ګډه کنده کښلې وه. کله چې نجلۍ هلته ورسېده، پلار به ورته ویل چې دا کنده یوه کوهی ده او بیا به یې ورته ویل چې ښکته وګوره. څنګه چې هغه د کندې په غاړه ولاړه وه، پلار به هغه کندې ته واچوله، او کله چې هغه ولوېده، پلار به پر هغې خاورې اچولې او خاوربه یې کړه. ځینو قبیلو کې کله چې حامله ښځه د زیږون په حال کې وه، هغه به د ځمکې د یوې کندې پر سر کښېناسته. کله چې ماشوم زېږېده، لومړی به یې جنس معلوم کړ. که هلک وای، هغه به یې کور ته وړ، او که نجلۍ وای، هغه به یې په کنده کې واچوله او خاوربه یې کړه. که یو پلار پرېکړه وکړه چې خپله لور ژوندۍ خاوربه نه کوي، هغه به یې په داسې حالت کې روزله چې محرومیت کې به وه، تر دې چې د پسونو یا غواګانو د پالنې لپاره عمر ته ورسېده. هغې ته به یوازې د خشنې وړې څخه جوړ شوې یوه جامه ورکول کېده چې واغوندي، او دې ډول کار ته به یې مجبوره کوله.

د سورت دویمه برخه د کائناتو د ځینو ډیرو ښکلو منظرونو په قسم سره پیل کیږي. دا قسم اصل کې د وحي د ماهیت، هغه فرښتې چې دا وحي راوړي، هغه رسول چې دا وحي اخلي او موږ ته رسوي، او د خلکو د دې وحي په اړه چلند، ټول د خدای د ارادې سره سم ثابتول دي: «زه د هغو ستورو په قسم چې ګرځي، ګړندي ځي او ځانونه پټوي، او د هغې شپې په قسم چې تیاره کیږي، او د هغه سهار په قسم چې ساه اخلي، دا یقینا د یوه عزتمن او زورور رسول خبره ده، چې د عرش د خداوند په وړاندې لوړ مقام لري. هغه په آسمانونو کې منل کیږي، د خپل امانت وفادار دی. ستاسو ملګری شیدا نه دی. هغه ده په ښکاره افق کې ولید. هغه د غیب پټ معلومات له ځان سره نه ساتي. دا د یوه ملعون شیطان خبره نه ده. نو تاسو بیا چیرته ځئ؟»

The second part of the sūrah opens with a form of oath using some very beautiful scenes of the universe. Essentially, this oath is made to assert the nature of revelation, the angel carrying it, and the Messenger receiving and delivering it to us, as well as people’s attitudes to it, all in accordance with God’s will: “I swear by the turning stars, which move swiftly and hide themselves away, and by the night as it comes darkening on, and by the dawn as it starts to breathe, this is truly the word of a noble and mighty messenger, who enjoys a secure position with the Lord of the Throne. He is obeyed in heaven, faithful to his trust. Your old friend is not mad. He saw him on the clear horizon. He does not grudge the secrets of the unseen. It is not the word of an accursed devil. Whither then are you going?

دا یوازې د ټولو انسانانو لپاره یوه یادونه ده، د هغو کسانو لپاره چې له تاسو څخه د سمې لارې غوښتنه لري. مګر تاسو هم نه شئ غوښتلی مګر د خدای د غوښتنې سره، چې د ټولو عالمینو رب دی۔

This is only a reminder to all mankind, to those of you whose will is to be upright. Yet, you cannot will except by the will of God, Lord of all the worlds.” (Verses 15-29)

دا ستوري چې دلته یادې شوي، هغه دي چې په خپل مدار کې گرځي، او د دوی ځانګړتیا ډېره ژره حرکت او لنډمهاله ناڅرګندېدل دي. د ژباړې پر مهال باید هغه استعاره پرېږدو چې په عربي کې کارول شوې، او دا ستوري د غزالانو سره پرتله کوي کله چې په ډېر سرعت خپلو کورونو ته منډې وهي، لږ وخت ناڅرګندېږي او بیا د بلې نقطې څخه ښکاره کېږي. دا استعاره د ستورو د حرکت په تشریح کې ډېر ژوندی والی او ښکلا زیاتوي، او د جملې ښایسته ریتم سره سم راځي.

The stars referred to here are those which turn in their orbit, and are characterized by their swift movement and temporary disappearance. In translating the text we have to forego the metaphor used in Arabic which draws an analogy between these stars and the deer as they run at great speed towards their homes, disappear for a while and then reappear at a different point. This metaphor adds considerable liveliness and beauty to the description of the movement of the stars, which echoes the fine rhythm of the expression.

قرآن مجید اِن پدیدههای طبیعی کی یوه مختصره او ژوندۍ توضیح کوي، او په دې توگه انسان او دې پدیدو ترمنځ یو روحاني اړیکه جوړوي، چې په پایله کې، لکه څنګه چې مونږ لولو، هغه ځواک احساسوو چې دا پدیدې یې پیدا کړې دي، او هغه حقیقت چې موږ ته د ایمان راوستلو حکم شوی دی. بیا دا حقیقت داسې بیانیږي چې د سورت له عمومي موضوع سره ډېر ښه سمون خوري: «دا خامخا د یوه عزتمن او زورور پیغمبر خبره ده، چې د عرش د خداۍ په وړاندې یې ځای خوندي دی. په آسمانونو کې ورته اطاعت کیږي، هغه د خپل امانت سپی دی.» (آیتونه ۱۹-۲۱) دا قرآن د قیامت په تشریح سره د یوه عزتمن او زورور پیغمبر خبره ده، یعنې جبرئیل یا جبریل، هغه فرښته چې دا یې ورسوه او محمد ﷺ ته یې ورساوه.

As the Qur’ān makes this brief, full-of-life description of these phenomena it establishes a spiritual link between them and man, with the result that, as we read, we feel the power which created these phenomena, and the truth which we are called upon to believe. This truth is then stated in a manner which fits in superbly with the general theme of the sūrah: “This is truly the word of a noble and mighty messenger, who enjoys a secure position with the Lord of the Throne. He is obeyed in heaven, faithful to his trust.” (Verses 19-21) This Qur’ān with its description of the Day of Judgement is the word of a noble and mighty messenger, i.e. Jibrīl or Gabriel, the angel who carried and delivered it to Muĥammad (peace be upon him).

سورت بیا د دې څوک چې منتخب پیغمبر دی، تشریح کوي. هغه "کریم" دی، چې خدای ورته عزت ورکړی، او خدای فرمایي چې هغه "قوي" دی، چې دا څرګندوي چې د قرآن د اخیستلو او رسولو لپاره ډېر زور ته اړتیا ده. «چې د عرش د مالک په وړاندې لوړ مقام لري». (آیت ۲۰) دا څومره لوی عزت دی جبرئیل ته چې د کائناتو د رب په وړاندې داسې مقام لري. «په آسمان کې اطاعت کېږي»، یعنی د نورو فرښتو لخوا. هغه همدارنګه «د خپل امانت وفادار دی»، پیغام اخیستونکی او رسوونکی دی.

The sūrah then gives a description of this chosen messenger. He is ‘noble’, honoured by God who says that he is ‘mighty’, which suggests that considerable strength is required to carry and convey the Qur’ān. “Who enjoys a secure position with the Lord of the Throne.” (Verse 20) What a great honour for Jibrīl to enjoy such a position with the Lord of the universe. “He is obeyed in heaven”, i.e. by the other angels. He is also “faithful to his trust”, carrying and discharging the message.

دې ځانګړتیاوو یوه قطعي پایله ورکوي: قرآن کریم یو لوی، بااقتداره او لوړ پیغام دی، او خدای (ج) انسان ته ځانګړې پاملرنه کوي۔ د دې پاملرنې یوه ښکاره نښه دا ده چې هغه د جبرئیل (ع) په شان یو فرښته وټاکله څو خپل وحي هغه سړي ته ورسوي چې د خپل رسول په توګه یې ټاکلی دی، یعنی محمد ﷺ۔ انسان چې د خدای د دې پاملرنې په اړه فکر کوي، باید عاجزي وکړي۔ ځکه که د خدای په پاچاهۍ کې د هغه پاملرنه او هغه عزت نه وای چې هغه ته یې ورکوي، نو انسان پخپله په دې پاچاهۍ کې ډېر لږ ارزښت لري۔

These qualities add up to a definite conclusion: that the Qur’ān is a noble, mighty and exalted message and that God takes special care of man. It is a manifestation of this care that He has chosen an angel of Jibrīl’s calibre to bring His revelations to the man He has chosen as His Messenger. As man reflects on this divine care he should feel humble. For he himself is worth very little in the kingdom of God, were it not for the care God takes of him and the honour He bestows on him.

سورت بعد ازاں یاد دہانی کراتی ہے، نہیں، بلکہ اسی طرح یاد دہانی کراتی ہے کہ صحیح راستہ اختیار کرنا یا نہ کرنا ہر فرد کے اپنے اختیار میں ہے۔ چونکہ خدا نے ہر انسان کو آزادیِ ارادہ عطا فرمائی ہے، اس لیے ہر انسان اپنے بارے میں خود ذمہ دار ہے: ''تم میں سے جو سیدھے راستے پر چلنا چاہے''، (آیت 28) یعنی خدا کی ہدایت کی پیروی کرے۔ اس واضح بیان میں تمام متعلقہ حقائق سامنے رکھ کر ہر شک دور کر دیا گیا ہے اور ہر عذر کا جواب دے دیا گیا ہے۔ جو شخص سیدھا راستہ اختیار کرنا چاہے، اس کے لیے صحیح راستہ واضح کر دیا گیا ہے۔ لہٰذا جو کوئی اس کے سوا کسی اور راستے پر چلے گا، وہ اپنے اعمال کی ذمہ داری خود اٹھائے گا۔

The sūrah then reminds us that it is up to every individual to choose whether to follow the right path or not. Since God has granted everyone his or her free will, then every human being is responsible for himself: “To those of you whose will is to be upright”, (Verse 28) that is to say, to follow God’s guidance. All doubts have been dispelled, all excuses answered by this clear statement of all the relevant facts. The right path has been indicated for everyone who wishes to be upright. Anyone who follows a different path shall, therefore, bear the responsibility for his actions.

په انسان کې، او همدارنګه په پراخه کائنات کې، ډېر داسې نښې شتون لري چې هره ښځه او هر سړی د ایمان په لاره روان کړي. دا نښې دومره ښکاره دي او د اغېز له پلوه دومره پیاوړې دي چې انسان ته ترې مخ اړول یوه پخه هڅه غواړي، په ځانګړې توګه کله چې د قرآن کریم د زړه ور کوونکي او قانع کوونکي انداز سره دا نښې انسان ته ښکاره کېږي. نو له دې امله، دا خپل د انسان اراده ده چې هغه د خدای له لارښوونې څخه لرې کوي. د دې لپاره هغه بل هېڅ عذر یا توجیه نه لري.

There are, in the human soul and in the universe at large, numerous signs which beckon every man and woman to follow the path of faith. These are so clearly visible and so powerful in their effect that one needs to make a determined effort to turn one’s back on them, especially when one’s attention is drawn to them in the stirring, persuasive manner of the Qur’ān. It is, therefore, man’s own will which leads him away from God’s guidance. He has no other excuse or justification.

سورت د دې خبرې په بیان سره پای ته رسیږي چې په هر څه کې اصلي اراده د خدای اراده ده: "تاسو نه اراده کوئ، مګر د خدای د اراده سره، چې د ټولو عالمونو رب دی۔" (آیت ۲۹)۔ موږ ګورو چې قرآن کریم د دې ډول خبرو هغه وخت کوي کله چې د انسانانو یا عموماً مخلوقاتو د اراده ذکر راځي۔ دې کې حکمت دا دی چې قرآن غواړي د ایمان بنسټیز تصورات په ښه ډول واضح وساتي۔ له دې جملې څخه دا حقیقت دی چې په کائنات کې ټول شیان د خدای د اراده تابع دي۔ هیڅوک داسې اراده نه لري چې د خدای له اراده څخه خپلواک وي۔ دا چې هغه انسان ته آزاد اراده ورکوي، د خپلې الهي اراده یوه برخه ده، لکه د نورو ټولو شیانو په شان۔ همدارنګه پر ملایکو هم دا حکم دی چې هغه ته مکمل او بې قیده اطاعت وکړي او د هغه ټول امرونه پوره کړي، دا هم د خدای د ورکړې له امله دی۔

The sūrah concludes by stating that the operative will behind everything is the will of God: “You cannot will except by the will of God, Lord of all the worlds.” (Verse 29) We notice that the Qur’ān makes statements of this type whenever the will of human beings or creatures generally is mentioned. The reason for this is that the Qur’ān wants to keep the fundamental concepts of faith absolutely clear. These include the fact that everything in the universe is subject to God’s will. No one has a will which is independent from that of God. That He grants man free will is part of His own divine will, like everything else. The same applies to His granting the angels the ability to show complete and absolute obedience to Him and to carry out all His commandments.