حـم۔ دا کتاب د ښه ځواکمن او ښه حکمت لرونکي خدای له لوړوالي څخه نازل شوی دی۔ بیشکه په آسمانونو او ځمکه کې د ایمان لرونکو لپاره نښې دي۔ او په خپل ځان کې او هغه ژوي چې خدای په ځمکه کې خوروي کې د یقین لرونکو قوم لپاره نښې دي۔ او د شپې او ورځې په بدلیدو کې، او هغه رزق کې چې خدای له آسمانه نازلوي او پرې ځمکه له مرګه وروسته ژوندۍ کوي، او د بادونو په بدلیدو کې د عقل کارولونکو لپاره نښې دي۔ (آیتونه ۱-۵)

Ha. Mim. This book is bestowed from on high by God, the Almighty, the Wise. Surely, in the heavens and the earth there are signs for those who believe. And in your own creation, and in the animals God scatters on earth there are signs for people of sure faith. And in the alternation of night and day, and in the means of subsistence God sends down from the skies, reviving with it the earth after it had been lifeless, and in the shifting of the winds there are signs for those who use their reason. (Verses 1-5)

دا سورت د دې کتاب، قرآن کریم، د نازلولو ذکر کوي، چې دا د خدای، ډېر زورور او ډېر حکمت والا لخوا دی، وروسته له دې چې د دې کتاب د سرچینې د ښودلو لپاره دوه جلا عربي حروف، حا او میم، راوړي دي. د هغو جلا حروفو په اړه چې د یو شمېر سورتونو په پیل کې راغلي دي، موږ په نورو ځایونو کې یادونه کړې ده چې دا حروف دې حقیقت ته اشاره کوي چې قرآن د هغو حروفو څخه جوړ دی چې د عربو خپله ژبه جوړوي، خو سره له دې هم دوی د هغه له یوې ډېرې کوچنۍ برخې په شان هم نشي راوړلی.

The surah mentions the revelation of this book, the Qur’an, by God, the Almighty, the Wise after having introduced the two separate Arabic letters Ha, Mim, to point to this books source. In speaking about the separate letters introduced at the beginning of a number of surahs, we have mentioned elsewhere that they highlight the fact that the Qur’an is composed of the letters forming the Arab’s own language, yet they cannot produce even a very small portion like it.

دا به دایمی دلیل وي چې قرآن د پورته څخه، د هغه خدای له خوا نازل شوی دی چې ډیر زورور دی او هرڅه کولی شي، او د هغه حکیم خدای له خوا چې هرڅه د یوه ځانګړي اندازې سره او د یوه ځانګړي موخې لپاره پیدا کوي. دا یوه مناسبه تبصره ده چې د سورت له فضا او د خلکو د مختلفو ډولونو په بحث سره سم راځي.

This, then, constitutes permanent evidence that the Qur’an is bestowed from on high by God, the Almighty who can do whatever He wishes, the Wise who creates everything according to a certain measure and to serve a particular purpose. This is an apt comment that fits the ambience of the surah and its discussion of different types of people.

له دې چې سوره د منکرانو او د قرآن په اړه د دوی د رویې څخه مخکې، د پیدا کوونکي په لور د اشارو خبرې کوي چې د دوی په شاوخوا نړۍ کې هرچیرې شتون لري. یوازې همدا نښې د دې لپاره کافي وې چې دوی خدای ته د ایمان راوړلو لارښوونه وکړي. اوس سوره د دې لپاره د دوی ذهنونه داسې نښو ته اړوي چې زړونه یې ورته پرانیستي کړي او پوه شي چې دا خدای دی چې دا کتاب یې له پورته څخه نازل کړی او دا همدا دی چې دا لوی کائنات یې پیدا کړی دی: «بیشکه په آسمانونو او ځمکه کې د مؤمنانو لپاره نښې دي» (آیت ۳)۔ هغه نښې چې په آسمانونو او ځمکه کې هرچیرې خواره دي، په کوم ځانګړي ساحه یا حالت پورې محدودې نه دي۔ موږ هرچیرې چې وګورو، شاوخوا مو نښې موندلی شو۔ آیا په دې ښکلې نړۍ کې داسې څه شتون لري چې د خپل لوی جوړونکي په لور نښه نه وي؟

هغه قرآن کریم چې د خدای لخوا نازل شوی دی، دغه عالمي نښې داسې بیانوي چې هغه مؤمنان الهام ورکوي چې د ایمان یقین لري او له خپل عقل څخه کار اخلي. په دې ډول دا زړونه او ذهنونه لمس کوي او د خلکو فطرت ته خطاب کوي. د انساني فطرت او کائنات ترمنځ ژور اړیکه دا معنا لري چې د قرآن کریم په څیر یو څو الهام بخښونکي خبرې کافي دي، څو حواس خبردار او غبرګون ښودونکي شي.

The Qur’an, revealed by God, highlights these universal signs in a way that inspires believers who have certainty of faith and who use their reason. In this way, it touches hearts and minds and addresses people’s natures. The profound link between human nature and the universe means that it only requires some inspiring words, such as the verses of the Qur’an, for senses to be alerted and made responsive.

هر هغه څوک چې د دغو نښو په غور کولو سره ایمان رانغاړي، نو بل هیڅ ډول هم پرې د ایمان راوړلو امید نه کیږي؛ او هغه څوک چې د قرآن کریم د الهامي آیتونو په واسطه په بشپړ ډول نه پوهیږي، هغه به د بلې هیڅ سرچینې له لوړو غږونو او چیغو سره هم نه پوهیږي: «دا د خدای نښې دي چې موږ تاسو ته په حق سره لولو، نو دا خلک به له کومې خبرې وروسته ایمان راوړي، که چیرې دوی د خدای او د هغه د وحي انکار وکړي؟» ({الجاثیه: ۶})

Anyone who does not believe as a result of contemplating these signs is totally unlikely to believe in some other way; and the one who is not fully alerted by the inspiring verses of the Qur’an will not be alerted by loud outcries from any other source: “Such are God's signs that We recount to you, setting forth the truth. In what discourse will they then believe, if they deny God and His revelations?" (Verse 6)

هیڅ خبرې به د قرآن په شان اغیزمنې نه وي، چې د خدای کلام دی. نه به هیڅ مخلوق د خدای د تخلیق سره په کائنات کې برابر وي. همدارنګه هیڅ حقیقت به د خدای د حق په شان روښانه او تایید شوی نه وي: «نو دې وروسته به دوی په کومه خبره ایمان راوړي، که چیرې د خدای او د هغه د آیتونو انکار وکړي؟» (آیت ۶)

No words will be as effective as the Qur’an, God’s word. Nor will any creation be equal to God’s creation in the universe. Likewise, no truth will be as clear and confirmed as the truth of God: “In what discourse will they then believe, if they deny God and His revelations?' (Verse 6)

د کافر لپاره یوازینۍ مناسبه بدله سخته سزا ده.

The only requital fit to be given to an unbeliever is severe punishment:

ہلاکت ده هر هغه دروغجن، ګنهګار سړي لپاره چې د خدای آیتونه ورباندې تلاوت کیږي، خو بیا هم په تکبر سره ټینګ پاتې کیږي، لکه چې هغه یې اورېدلي نه وي. نو هغه ته د دردوونکي عذاب زیری ورکړه. کله چې هغه زموږ د آیتونو څه پوهه تر لاسه کړي، نو هغه یې ټوکې کوي. د داسې خلکو لپاره سپکوونکی عذاب چمتو دی. د دوی شاته دوزخ دی؛ او هغه شیان چې دوی یې ترلاسه کړي وي هیڅ ګټه به ونه کړي، نه به هغه څه ګټه ورکړي چې دوی د خدای پرته په ځای د ملګرو په توګه نیولي وو. دوی لپاره سخت عذاب دی.

یو ځل بیا سورت دوی ته هغه لوی احسانونه او نعمتونه یادوي چې خدای په دې دنیا کې ورکړي دي، ترڅو د دوی زړونه نرم شي او فکر وکړي:

Once again the surah reminds them of the great favours and blessings God has given them in this world, so that their hearts may soften and reflect:

هغه الله دی چې سمندر یې ستاسو تابع کړی، ترڅو کښتۍ د هغه په حکم سره پکې روانې شي، او ترڅو تاسو د هغه له فضل څخه برخه وغواړئ، او ترڅو شکر وباسئ. او هغه ستاسو لپاره هر هغه شی تابع کړی چې په آسمانونو کې دی او په ځمکه کې دی، د خپل له ځانه د یوې ډالۍ په ډول. په دې کې د هغو خلکو لپاره نښې دي چې فکر کوي۔

It is God who has subjected the sea for you, so that ships sail through it by His command, and that you may seek of His bounty, and that you give thanks. And He has subjected to you, as a gift from Himself all that is in the heavens and on earth. In this there are signs for people who think. (Verses 12-13)

انسان، چې په دې لوی کائنات کې یوه ناڅیزه مخلوق دی، د خدای تعالیٰ له لوی پاملرنې څخه برخه اخلي، چې په هغه کې هغه ته دا توان ورکول شوی چې له لوګو مخلوقاتو څخه کار واخلي، او کله چې د هغه قانون یوه برخه چې ټول شیان یې کنټرولوي پوه شي، نو په بېلابېلو ډولونو ترې ګټه اخلي. که انسان د خدای د دې قانون له دې برخې ناخبره پاتې شوی وای، نو د خپلې کمزورتیا له امله به یې د دې لویو ځواکونو څخه ګټه نه شوای اخیستی. حتی د دوی په ترڅ کې د ژوند کول هم د هغه لپاره ممکن نه وو، د هغه د کوچني جثې او ځواک له پلوه د دوی په پرتله.

Man, an insignificant creature in this great universe, receives a large share of God’s care, which allows him to make use of greater creatures in the universe, benefiting by them in a variety of ways when he understands a part of the secret, Divine law that controls all. Had man remained ignorant of this part of God’s law, he could not, weak as he is, have benefited by such great forces. He would not even be able to live with them, considering his small stature and strength compared with theirs.

دریا یو داسې لوی ځواک دی چې خدای (ج) د هغې د ځانګړتیاوو او دننني جوړښت یوه برخه انسان ته ښودلې ده او په دې ترتیب یې انسان ته تابع کړې ده. په دې ډول انسان توانیدلی چې د لویو سمندرونو له سختو څپو پرته له ویرې کښتۍ تېرې کړي: «تر څو کښتۍ د هغه په حکم سره په کې روانې شي.» (آیت ۱۲) دا خدای دی چې دریا او هغه موادو ته چې د کښتیو له جوړولو څخه کار اخیستل کېږي ځانګړتیاوې ورکړې دي، او د هوا فشار، د بادونو سرعت، د ځمکې جاذبه او نورې نړیوالې ځانګړتیاوې یې داسې ټاکلې دي. په دې ډول دا ټول سره یوځای کېږي او کښتۍ ته د دریا په سینه کې د تګ امکان ورکوي. خدای نور هم انسان ته لارښوونه کړې چې دا ټول پوه شي او د خپلې ګټې لپاره یې وکاروي، که دا د کب نیولو له لارې وي، که په سوداګرۍ، علم زده کولو یا لوبو او خوښۍ کې: «او تر څو تاسو د هغه له فضل څخه وغواړئ.» له همدې امله انسان باید د دې ټولو نعمتونو لپاره خدای ته د شکر په توګه مخه واړوي: «او تر څو تاسو شکر وباسئ.» (آیت ۱۲) قرآن کریم انسان ته دا لاره ښيي چې دا دنده په پام کې ونیسي او د ځان او کائنات ترمنځ نږدې اړیکه درک کړي. هرڅه د خدای له خوا پیدا شوي دي او بالاخره هرڅه به هم هغه ته ستنېدونکي دي.

اوس سورت مؤمنانو ته دا تلقین کوي چې هغه کسان چې زړونه يې د لوی قدرت سرچینې ته نه پرانیستل کیږي، د هغوی په وړاندې زغم او بڼه ژوند وښيي. هغوی ته هم دا ښکاره کړي چې د هغو کسانو په وړاندې مهرباني وکړي چې د لوی حقائقو په اړه ړندګي لري، او په پایله کې د خدای هغه لوی ورځو ته تمه نه لري، هغه ورځې چې په کې د هغه د عظمت ځينې برخې ښکاره ښکاره ښودل کیږي۔

Now the surah calls on believers to show magnanimity and forbearance to those who are weak because their hearts do not open to the great source of power. They are urged to show kindness to those who are blind to the great truths, and as a result, do not look forward to God’s great days when some aspects of His majesty are clearly shown:

مؤمنانو ته ووایاست چې هغو کسانو ته وبخښي چې د خدای د ورځو په اړه امید نه لري. دا یوازې د هغه کار دی چې هغه به د هر چا عمل سره بدله ورکړي. هر څوک چې نیک عمل وکړي، ګټه یې د ځان لپاره ده؛ او هر څوک چې بد عمل وکړي، زیان یې پر ځان دی. په پای کې ټول تاسو خپل رب ته بېرته ستنېدونکي یاست۔

Tell the believers that they should forgive those who do not look forward to the Days of God. It is for Him alone to requite people for whatever they may have earned. Whoever does what is right benefits himself; and whoever does evil causes himself harm. In the end to your Lord you will all return. (Verses 14-15)

دا حکم مؤمنانو ته ورکول شوی دی، چې د هغو کسانو په وړاندې صبر وکړي چې د اللہ تعالیٰ د ورځو په انتظار کې نه دي.

This directive is issued to the believers, requiring them to be forbearing towards those who do not look forward to Gods days.

دوی باید داسې یوه چلند ولري چې بخښنه، سخاوت، واک او وقار سره یوځای کړي. حقیقت دا دی چې داسې خلک ترحم او ہمدردۍ ته اړتیا لري، ځکه دوی د خدای په ایمان لرلو له هغه ښېګڼې څخه محروم دي چې د فضل، ځواک، شتمنۍ، اطمینان او مهربانۍ یو ډېر ارزښتمن خزانه ده. دا په سختۍ او کمزورۍ کې حقیقي ساتنه برابروي.

Theirs should be an attitude of forgiveness that combines generosity with power and dignity. The truth is that such people deserve pity and sympathy because they are deprived of the benefit of believing in God, which is a rich treasure of grace, strength, wealth, reassurance and kindness. It provides true protection in moments of stress and weakness.

هغوی هم د حقیقی علم څخه محروم دی، هغه علم چې د کائناتو د قوانینو ماهیت پوهوي او دا چې دغه قوانین د انسان د ګټې لپاره څه ډول ځواک او دولت راوړلی شي. هغه کسان چې د ایمان سره راځي د فضل او ګټو د دولت څخه برخمن دي، باید صبر او زغم وکړي. دوی باید د هغو کسانو د لغزښتونو او غلطیو څخه تیر شي چې له دغو نعمتونو څخه محروم دي.

They are also deprived of true knowledge that understands the nature of universal laws and what they can bring of power and riches for mans benefit. Those who enjoy the wealth of grace and benefits that come with faith are the ones who should be forbearing. They should forgive the slips and errors of the ones who are deprived of them.

سورت بعد ازاں د انسانیت د قیادت په موضوع خبرې کوي او دا چې بالاخره دا قیادت د اسلامي پیغام پر مؤمنانو سپارل شوې ده. دې کې د هغو اختلافاتو ته اشاره کیږي چې بنی اسرائیلو ته د کتاب، حکمت او نبوت ورکولو وروسته ورې ویشلې. اوس د قیادت بار هغه رسول ته سپارل شوی دی چې د خدای وروستی پیغام یې خپروي.

The surah then speaks of the leadership of humanity and how it has ultimately been assigned to believers in the Islamic message. It refers to the divisions that split the Children of Israel after God had given them scriptures, wisdom and prophethood. The mantle of leadership has now been given to the messenger advocating Gods final message.

دا خبره هغه وخت واضحه شوې وه کله چې نبي ﷺ لا په مکه کې وو او د کافرانو د ځوریدو له امله هغه او د هغه صحابه کرام سخت مصیبتونه تېروله. په دې سره هم، دا موږ ته د اسلامي پیغام د ماهیت او د هغه د دندې په اړه یو څه ښيي، له لومړۍ شېبې څخه، او هغه مأموریت چې په دې پیغام باندې لازم دی چې پوره شي:

This was clearly stated when the Prophet was still in Makkah, suffering with his followers from persecution by the unbelievers. Yet this tells us something about the nature of the Islamic message, right from its very beginning, and the mission it is expected to fulfil:

او یقیناً بنی اسرائیلو ته مو کتاب، حکمت او نبوت ورکړه، او هغوی ته مو پاکې رزقونه ورکړل، او هغوی مو د نورو ټولو قومونو څخه غوره کړل. مو په دین کې روښانه دلیلونه درکړل. خو کله چې علم ورته راغی، نو هغوی یوازې د سرکشۍ له کبله په خپل منځ کې اختلاف وکړ. یقیناً ستا رب به د قیامت په ورځ د هغه ټولو اختلافونو په اړه، چې دوی پکې اختلاف کاوه، په دوی منځ کې فیصله وکړي۔ بیا مو تاسو هم د دین په یوه روښانه لاره کې ودروئ، نو دې لاره ته ملاؤ وتړه، او د هغو کسانو خواهشاتو پسې مه ځه چې نه پوهیږي. دوی له خدای څخه د تا لپاره هیڅ ګټه نشي رسولای. ظالمان یوازې یو د بل ملاتړي دي، خو خدای د پرهېزګارانو ملاتړی دی۔ دا (قرآن) د خلکو لپاره د بصیرت وسیله او د یقین لرونکو لپاره هدایت او رحمت دی۔ (آیتونه ۱۶-۲۰)

To the Children of Israel We gave revelations, wisdom and prophethood; and We provided them with wholesome things and favoured them above all other nations. We granted them clear indications in matters of faith. It was only after knowledge had been granted them that they began to differ maliciously among themselves. Your Lord will certainly judge between them on Resurrection Day regarding all that on which they differed. And now We have set you on a clear way of religion; so follow it, and do not follow the desires of those who do not know [the truth]. They will be of no help to you against God. The wrongdoers have only one another to protect them, whereas God is the Protector of all who are God-fearing. This [revelation] is a means of insight for mankind, and a source of guidance and grace for people of sure faith. (Verses 16-20)

اسلام له راتګ مخکې د انسانانو مشري د بنی اسرائیلو په ټولنه سپارل شوې وه. دوی هغه ټولنه وه چې د یوې ټاکلې مودې لپاره د خدای له خوا ورکړل شوي الهي دین ته سپارل شوې وه. انسانیت داسې مشرۍ ته اړتیا لري چې د الهي هدایت په رڼا کې روښانه وي. کله چې انساني مشري یوازې د دنیوي ملاحظو پر بنسټ ولاړه وي او د الهي هدایت هیڅ حواله پکې نه وي، نو هغه د خواهشاتو، جهالت یا عام کمزورتیاوو له امله په بېلابېلو لورو کشیږي. یوازې خدای، د انسانانو خالق، هغه دی چې انسانانو ته داسې قانون ورکوي چې د خواهشاتو، جهالت یا کمزورۍ له فشارونو څخه پاک وي. هغه دی چې د خپل مخلوق لپاره په ښه توګه پوهیږي چې څه ورسره سمون لري.

دا سورت په وضاحت سره هغو کسانو ترمنځ توپیر کوي چې بدي کوي، او هغو کسانو ترمنځ چې د ایمان په نتیجه کې نیکي کوي. دوی د دې لپاره نه شي کیدای چې په یوه ډول قضاوت شي. د خدای په نظر کې دوی توپیر لري.

The surah clearly distinguishes between those who commit evil and those who do good as a result of being believers. There is no way that they can be judged in the same way. They are different in God’s sight.

او سره له دې، خدای تعالی خپل عمومي قانون د حق او عدل پر بنسټ قائم کړی دی:

Furthermore, God has established His universal law on the basis of truth and justice:

آیا هغه کسان چې ګناهونه کوي، فکر کوي چې موږ به دوی د ژوند او مرګ په دواړو حالتونو کې د هغو کسانو په ډول وګڼو چې ایمان لري او نیک عمل کوي؟ د دوی دا قضاوت ناسم دی۔

Do those who indulge in sinful deeds think that We shall place them, both in their life and their death, on an equal footing with those who believe and do righteous deeds? Flawed is their judgement.

خدای ج د حق سره آسمانونه او ځمکه پیدا کړې، ترڅو هر نفس د خپلو اعمالو سره سم بدله ومومي.

God has created the heavens and the earth in accordance with the truth, so that every soul shall be recompensed according to its deeds.

هیڅوک به ظلم ونه شي. (آیتونه ۲۱-۲۲)

None shall be wronged. (Verses 21-22)

الاوله آیت ممکن ده هغو کسانو په اړه وویل شي چې د پخوانیو آسماني کتابونو پیروان وو، خو خپل کتابونه یې بدل کړل او ګناهونو ته مخه ور واړوله، مګر بیا هم خپل ځان مؤمن ګڼل. دوی ممکن دا فکر کړی وي چې دوی د هغو مسلمانانو په ګډ کچه دي چې نیک عمل کوي. دوی ممکن دا هم فکر کړی وي چې دا دواړه ډلې د خدای په نزد برابرې دي، هم په دې دنیا کې او هم په آخرت کې، کله چې خلکو ته د دوی د عمل سزا یا بدله ورکول کیږي. دا آیتونه کیدای شي عمومي خبرو ته هم واوړي چې په هغې کې د خدای په ترازو کې د خلکو د قضاوت کیفیت بیان شوی دی. دا ښیي چې هغه مؤمنان چې نیک عمل کوي، په یقین سره لوړ مقام لري. دا وايي چې بدکاران او نیکان، که په دې دنیا کې وي او که په آخرت کې، په یوه کچه ګڼل د کائنات د هغه بنسټیز او دایمي قانون سره په ټکر کې ده چې پر هغه کائنات ولاړ دي، یعنې حق. نو حق د کائنات او د ربانی شریعت دواړو بنسټ دی. له همدې امله، کائنات او د انسان ژوند دواړه د همدې حق په ذریعه پرمختګ ته روان دي. دا په بدکارانو او په هر اړخه نیکو کارو کسانو ترمنځ د توپیر په ښکاره کیدو کې، او هر چا ته د هغه چا د ژوند د کمایي پر بنسټ د جلا جلا قضاوت په شکل څرګندیږي. په دې توګه عدل ټولو ته ورکول کیږي: «هیڅوک ظلم نه کیږي.» (آیت ۲۲) دا هغه دایمي حقیقت دی، د ټول کائنات بنسټیزه ډبره.

The first of these verses may be understood to refer to those among the people of earlier revelations who deviated from their scriptures and indulged in sin, but who nonetheless continued to think of themselves as believers. They might have thought themselves to be on the same level as Muslims who do good deeds. They might also have considered that the two groups are equal in Gods sight, both in this life and in the life after death when people are given their reward or punishment. These verses may also be taken as a general discourse defining how people are judged on Gods scales. It shows that believers who do good deeds are definitely in a higher position. It says that putting the evildoers and the righteous on the same level, either in this life or in the next, conflicts with the basic and permanent rule upon which the universe is founded, namely, the truth. Thus the truth is fundamental to both the universe and the Divine law. Consequently, both the universe and human life are set to progress by means of this truth. This manifests itself in the distinction between evildoers and those who do good in all respects, and in the individual judging of people on the basis of what each has earned through life. Justice is, thus, administered to all: “None shall be wronged.” (Verse 22) This is the constant truth, the foundational stone of the entire universe.