دا سورت، چې په ټولو آیتونو کې یو شان قافیه ساتي او په ټوله کې یو شان موسیقي ساتي، د شاوخوا کایناتو او د هغې د پدیدو له څنډو څخه راوتلو ځینې جمالي لمسونه په پیل کې راوړي. دا پدیدې هغه چوکاټ جوړوي چې هغه لوی حقیقت احاطه کوي چې د سورت موضوع ده، یعنې د انسان ماهیت، د هغه ذاتي استعدادونه، د عمل انتخاب، او د خپل تقدیر په ټاکلو کې مسؤولیت.

This sūrah, which maintains the same rhyme in all its verses and keeps the same musical beat throughout, starts with several aesthetic touches which seem to spring out from the surrounding universe and its phenomena. These phenomena form the framework which encompasses the great truth which is the subject matter of the sūrah, namely, the nature of man, his inherent abilities, choice of action, and responsibility in determining his own fate.

دا سورت د ثمود د قوم کیسه هم یادوي، چې دوی د خدای د رسول له خبرداریو سره منفي چلند وکړ، د مېږې د اوښې د وژلو کار یې وکړ، او په پای کې بالکل هلاک شول. دا د هغو کسانو د ناښکلو انجامونو یوه بېلگه ده چې خپل نفسونه پاکوي نه، بلکې ناپاکوي، او د تقوا د حدودو په منځ کې نه ځانونه ساتي. ﴿بېشکه کامیاب هغه دی چې نفس یې پاک کړ، او ناکامه هغه دی چې هغه یې ککړ کړ.﴾ (آیتونه ۹-۱۰)

This sūrah also refers to the story of the Thamūd and their negative attitude to the warnings they received from God’s messenger, to their killing of the she-camel, and finally their complete annihilation. This provides an example of the unpromising prospects which await those who corrupt their souls instead of keeping them pure and who do not confine themselves within the limits of piety. “Successful is the one who keeps it pure, and ruined is the one who corrupts it.” (Verses 9-10)

د لمر په رڼا او د هغه د ځلا په قسم، د سپوږمۍ په قسم چې د هغه تعقیب کوي، د ورځې په قسم چې د هغه شان څرګندوي، د شپې په قسم چې هغه پټوي. د آسمان په قسم او د هغه د جوړونې په قسم، د ځمکې په قسم او د هغې د خپرولو په قسم، د نفس په قسم او د هغه د جوړولو او د بدۍ او نیکۍ د پوهې په الهام کولو په قسم. بریالی هغه دی چې هغه پاک ساتي، او ناکام هغه دی چې هغه ککړ کوي. (آیتونه ۱-۱۰)

By the sun and his morning brightness, by the moon as she follows him, by the day, which reveals his splendour, by the night, which veils him. By the heaven and its construction, by the earth and its spreading, by the soul and its moulding and inspiration with knowledge of wickedness and righteousness. Successful is the one who keeps it pure, and ruined is the one who corrupts it. (Verses 1-10)

خدای ﷻ په دې شیانو او کائناتي پدیدو قسم خوري، لکه څنګه چې د انسان په نفس قسم خوري، د هغه د جوړښت او هغه الهام چې ترلاسه کوي. دغه قسم دا مخلوقات نور اهمیت ورکوي او د انسان توجه ورته اړوي. انسان باید دې پدیدو ته فکر وکړي، د هغو ارزښت او د پیدا کېدو هدف ومومي.

God swears by these objects and universal phenomena as He swears by the human soul, how it is fashioned and the inspiration it receives. The oath gives these creatures an added significance and draws man’s attention to them. Man ought to contemplate these phenomena and try to appreciate their value and the purpose of their creation.

یوه ډول ځانګړې ژبه شتون لري چې له هغې څخه د انساني زړه کائنات سره اړیکه نیسي. دا ژبه د انساني فطرت یوه برخه ده. دا داسې ژبه ده چې په کې غږونه او تلفظ نه کارول کیږي. دا د زړونو ته یو ډول پیغام او د روحونو ته الهام دی، چې هر کله انسان د کائنات ته د یوې الهام بخښونکې یا خوشحاله کوونکې لیدنې لپاره پورته ګوري، نو دغه روحونه ژوندي کیږي. له همدې امله قرآن کریم په مکرر ډول انسان ته هڅه کوي چې د خپل شاوخوا په اړه فکر وکړي. دا کار هغه په بیلابیلو لارو کوي، ځینې وختونه په مستقیم ډول او ځینې وختونه په اشارو، تصادفي اشارو او هڅولو سره. په دې حالت کې، د مثال په توګه، د کائنات ځینې پدیدې د خدای د قسم موضوع ګرځول شوي، ترڅو د سورت د راتلونکو مطالبو لپاره چوکاټ جوړ کړي. دغه ښکاره لارښوونې او غیر مستقیمې اشارې د دې ټوک سورتونو کې ډیرې دي. داسې کوم سورت نشته چې په یوه یا بل ډول انسان ته دا هڅه ونه کړي چې د کائنات سره په پټه ژبه اړیکه ونیسي، ترڅو د هغې نښې ارزښت وپیژني او د هغې خطاب پوه شي.

There exists in fact, some kind of a special language through which the human heart communicates with the universe. This language is part of human nature. It is a language which does not use sounds and articulation. It is a communication to hearts and an inspiration to souls which come alive whenever man looks up to the universe for an inspiring or cheerful sight. Hence, the Qur’ān frequently urges man to reflect upon his surroundings. It does this in various ways, sometimes directly and sometimes with hints, incidental touches and stimuli. In this case, for example, some phenomena of the universe are made the subject of God’s oath, in order to serve as a framework for what follows in the sūrah. These explicit directives and indirect hints are very frequent in the sūrahs of the present volume. There is hardly any sūrah which does not encourage man, in one way or another, to communicate with the universe, in secret language, so that he may appreciate its signs and understand its address.

سورت اب انسان کے بارے میں بنیادی حقیقت بیان کرتی ہے، اور اس حقیقت کو کائنات کے مختلف مظاہر سے جوڑتی ہے، کیونکہ انسان اس ہم آہنگ تخلیق کے سب سے قابلِ ذکر عجائبات میں سے ایک ہے: «قسم ہے نفس کی اور اُس کی تسویہ کی، پھر اُس کو فسق و فجور اور تقویٰ کا الہام کیا۔ کامیاب ہوا وہ جس نے اسے پاک کیا، اور نامراد ہوا وہ جس نے اسے آلودہ کیا۔» (آیات 7-10)

The sūrah moves on to state the basic truth about man, and relates this truth to the various phenomena of the universe, for man is one of the most remarkable wonders in this harmonious creation: “By the soul and its moulding and inspiration with knowledge of wickedness and righteousness. Successful is the one who keeps it pure, and ruined is the one who corrupts it.” (Verses 7-10)

دا څلور آیتونه، سره د مخکینۍ سورت البلد د لسمې آیت سره، چې وايي: «او موږ هغه ته دوه لارې وښودلې»، او د سورت الانسان دریمه آیت هم، چې وايي: «موږ هغه ته سمه لاره وښودله، که هغه شکر کوونکی وي او که ناشکره»، د انسان د رواني فطرت په اسلامي مفهوم کې بنسټ بیانوي. دا آیتونه هغه آیتونه بشپړوي چې د سورت ص په ۷۱–۷۲ آیتونو کې د انسان د جوړښت دوه اړخیزتوب ښيي، چې وايي: «ستا رب فرښتو ته وفرمایل: زه له خټې انسان پیدا کوم. کله چې زه هغه بشپړ جوړ کړم او په کې خپل روح پوکه کړم، نو د هغه په وړاندې سجده وکړئ.» دا آیتونه هغو آیتونو سره هم بشپړ او تړاو لري چې د انسان مسؤلیت او د هغه د عملونو حساب بیانوي، لکه د سورت المدثر آیت چې وايي: «هر څوک د خپلو کړنو په بدل کې ګرو دی»، او د سورت الرعد آیت چې وايي: «خدای د یوې ټولنې حال نه بدلوي تر دې چې دوی هغه څه ونه بدلوي چې په زړونو کې دي.» (۱۳: ۱۱) دا او ورته آیتونه د انسان په اړه اسلامي نظر ډیر روښانه بیانوي۔

The basis of the Islamic concept of human psychology is outlined in these four verses, along with verse 10 of the preceding sūrah, The City, “And [We have] shown him the two paths,” and verse 3 in Sūrah 76, Man, which says: “We have shown him the right path, be he grateful or ungrateful.” They supplement the verses which point out the duality in man’s make-up in Sūrah 38, Şād, which says: “Your Lord said to the angels, ‘I am creating man from clay. When I have fashioned him, and breathed of My spirit into him, kneel down and prostrate yourselves before him.’“ (38: 7172) These verses also supplement and relate to the verses which define man’s responsibility and accountability for his actions, such as the one in Sūrah 74, The Cloaked One, which reads: “Everyone is held in pledge for whatever he has wrought,” and the verse in Sūrah 13, Thunder, which states that God’s attitude to man is directly related to man’s own behaviour: “God does not change a people’s lot until they change what is in their hearts.” (13: 11) These and similar verses define the Islamic view of man with perfect clarity.

الله تعالیٰ انسان کو دوہری فطرت اور صلاحیت کے ساتھ پیدا کیا ہے۔ دوہری فطرت سے ہماری مراد یہ ہے کہ انسان کی ساخت میں دو اجزاء، یعنی زمین کی مٹی اور خدا کی روح، اس کے اندر خیر یا شر کی طرف دو مساوی رجحانات پیدا کرتے ہیں، یعنی یا تو وہ الٰہی ہدایت کی پیروی کرے یا گمراہ ہو جائے۔ انسان ہر چیز میں جو اس کے سامنے آتی ہے، خیر کو پہچاننے کی اتنی ہی صلاحیت رکھتا ہے جتنی شر کو پہچاننے کی، اور وہ خود کو کسی بھی ایک سمت میں موڑنے کی یکساں قدرت رکھتا ہے۔ یہ دوہری صلاحیت اس کے اندر گہرائی تک پیوست ہے۔ تمام خارجی عوامل، جیسے الٰہی پیغامات، صرف اس صلاحیت کو بیدار کرنے اور اسے اس کے منتخب راستے پر چلنے میں مدد دینے کا کام کرتے ہیں۔ دوسرے الفاظ میں، یہ عوامل اس فطری صلاحیت کو پیدا نہیں کرتے، بلکہ صرف اس کی نشوونما میں مدد دیتے ہیں۔

سورت بیا د هغو کسانو د ناکامۍ یوه بیلگه راوړي چې خپل ځانونه فاسدوي او د خدای د لارښوونې تر مینځ خنډ جوړوي: "د ثمود قوم د خپل غرور له امله حق ته انکار وکړ، کله چې د دوی تر ټولو بدبخته سړی راپاڅید. د خدای رسول ورته وویل: دا د خدای اوښه ده، نو هغې ته د اوبو د څښلو اجازه ورکړئ. مګر دوی هغه ته انکار وکړ او په بې رحمۍ یې ووژله. د دې ګناه له امله د دوی رب د خپل عذاب کوړه پر دوی راوليږله او ښار یې له بنسټه ویجاړ کړ. هغه د پایلې څخه ویره نه لري."

The sūrah then gives an example of the failure which befalls those who corrupt themselves, and erect a barrier between themselves and divine guidance: “In their overweening arrogance the people of Thamūd denied the truth, when their most hapless wretch broke forth. God’s Messenger said to them: ‘It is a she-camel belonging to God, so let her have her drink.’ But they rejected him, and cruelly slaughtered her. For this their sin their Lord let loose His scourge upon them, and razed their city to the ground. He does not fear what may follow.” (Verses 11-15)

د ثمود او د هغوی د پیغمبر صالح قصه په قرآن کریم کې څو ځله ذکر شوې ده. د هرې ځل ذکر په وخت کې دا قصه بیانېږي. لوستونکی کولای شي د دې تفصیل لپاره د دې ټوک د سورۍ الفجر تفسیر ته مراجعه وکړي. خو اوس سورت د دې خبره کوي چې د ثمود خلکو خپل پیغمبر رد کړ او دې ته یې دروغ ویلې وو یوازې د دې لپاره چې دوی متکبر او سرکش وو. د دوی سرکشي دلته دې ته اشاره کوي چې د دوی ترټولو بدبخته سړی د اوښې د وژلو لپاره ځغاست وکړ. هغه د خپل جرم له امله د ټولو څخه بدبخته دی. د دوی پیغمبر دوی ته مخکې له مخکې خبرداری ورکړی و، او ویې ویل: "دا د الله (ج) اوښه ده، نو هغې ته د اوبو د څښلو اجازه ورکړئ." دا د هغه شرط و کله چې دوی له هغه نښه وغوښته. نښه داسې وه چې اوښه یوه ورځ خپلو ځانله اوبه درلودې او بله ورځ یې د نورو څارویو لپاره پرېښودې. اوښې باید نور هم څه ځانګړتیاوې درلودې، خو موږ په تفصیل کې نه ځو ځکه الله تعالی موږ ته په دې اړه څه نه دي ویلي. ثمودو خو د خپل پیغمبر خبرداریو ته غوږ ونه نیو او اوښه یې ووژله. هغه کس چې دا جرم یې وکړ، ترټولو لوی ګناهګار، ترټولو بدبخت دی، خو ټول یې مسؤل وګرځول شول، ځکه چې دوی هغه ته د دې کار د کولو په اړه ملامت نه کړ. برعکس دوی د هغه د کار ستاینه وکړه. د اسلام یوه بنسټیزه اصل دا دی چې ټولنه په دې دنیا کې اجتماعي مسؤلیت لري. دا د اخرت د انفرادي مسؤلیت له اصل سره تضاد نه لري، کله چې هرڅوک د خپلو اعمالو ځواب ورکوونکی وي. خو دا ګناه ده چې یو بل ته د نیکو کارو د کولو لارښونه او هڅونه ونه کړو او د بدۍ او سرکشۍ مخه ونه نیسو.

The story of the Thamūd and their messenger, Şāliĥ, is mentioned several times in the Qur’ān. A discussion of it is given every time it occurs. The reader may refer for further details to the commentary on Sūrah 89, The Dawn, in this volume. The present sūrah, however, states that the people of Thamūd rejected their prophet and accused him of lying simply because they were arrogant and insolent. Their transgression is represented here by the most hapless wretch among them rushing to slaughter the she-camel. He is the most wretched as a result of his crime. Their messenger had warned them in advance, saying, “It is a she-camel belonging to God, so let her have her drink.” This was his condition when they asked him for a sign. The sign was that the she-camel had the water for herself one day and left it for the rest of the cattle the next day. The she-camel must have had something else peculiar to her, but we shall not go into detail because God has not told us about it. The Thamūd, however, did not heed their messenger’s warnings but killed the she-camel. The person who perpetrated the crime, the arch sinner, is the most- wretched, but they were all held responsible because they did not take him to task. On the contrary, they applauded what he did. A basic principle of Islam is that society bears a collective responsibility in this life. This does not conflict with the principle of individual responsibility in the hereafter when everyone is answerable for his own deeds. It is a sin, however, not to counsel and urge one another to adhere to what is good and not to punish evil and transgression.