دا سورت په مکه کې نازل شوې، هغه وخت کې چې مسلمانان یو کوچنی اقلیت وو چې کوم واک نه درلود، په داسې حال کې چې مشرکان د واک، مال، مقام او اقتدار په ټول ځواک باندې مسلط وو. په دې حالت کې سورت د ارزښتونو او واک حقیقي معیار قائم کوي: دا په صراحت سره بیانوي چې په کائنات کې یوازې یو حقیقي واک شتون لري، هغه د خدای واک دی، او یوازې یو حقیقي ارزښت شتون لري، هغه ایمان دی. هغه څوک چې د خدای ملاتړ لري، هغه ته د ویرې کومه ضرورت نشته، که څه هم هغه د مادي واک څخه بې برخې وي، او هغه څوک چې خدای ورسره مخالف وي، نه سوله او نه امنیت موندلی شي، که څه هم د ټولو ډولونو مادي واک څښتن وي. هغه څوک چې د ایمان ارزښت ساتي، هر ډول ښېګڼه تر لاسه کوي، خو هغه څوک چې دا ارزښت نلري، هیڅ ډول ګټه نه شي ترلاسه کولی.

This sūrah was revealed in Makkah, at a time when the Muslims were a small minority without power, while the idolaters were in full control of power, wealth, position and authority. In this context, the sūrah establishes the true standard of values and power: it clearly states that there is only one true power in the universe, God’s, and only one true value, faith. Whoever enjoys God’s support need have no fear, even though he may be bereft of material power, and whomever God opposes can enjoy neither peace nor security even though he may be in possession of all types of material power. A person who enshrines the value of faith enjoys every good thing, whilst the one who lacks it will not reap any benefit whatsoever.

د دې سورت متن د موسیٰ او فرعون په اړه موضوعات بیانوي، او د قارون [یا قورح] او د هغه د موسیٰ د قوم سره د چلند په تفصیلاتو سره پای ته رسیږي.

The corpus of the sūrah deals with aspects pertaining to Moses and Pharaoh, and concludes with details about Qārūn [or Korah] and his treatment of Moses’ people.

پہلی کہانی اقتدار اور اختیار کے موضوع کو اجاگر کرتی ہے، جس میں فرعون دکھایا گیا ہے، ایک ظالم جابر جو ہر ممکنہ خطرے کے بارے میں چوکنا رہتا ہے۔ پھر موسیٰ ہیں، ایک شِیر خوار بچہ جس کے پاس نہ کوئی اقتدار ہے نہ کوئی پناہ۔ فرعون نے اپنے آپ کو بڑا بنا لیا تھا، لوگوں پر حکومت کرتا تھا اور انہیں گروہوں اور طبقوں میں تقسیم کرتا تھا، بنی اسرائیل کو ستاتا تھا، ان کے مردوں کو قتل کرتا اور ان کی عورتوں کو زندہ چھوڑ دیتا تھا، اور اس بات پر گہری نظر رکھتا تھا کہ کہیں وہ کوئی ایسا کام نہ کر بیٹھیں جو اس کے کنٹرول پر قبضے کے مترادف ہو۔ لیکن اس کی ساری طاقت اور احتیاطی تدابیر ایک چھوٹے سے بچے کے سامنے کچھ بھی کام نہ آئیں، جس کی حفاظت اُس واحد حقیقی طاقت نے کی جو ہر برائی سے بچاتی ہے۔ درحقیقت یہ طاقت فرعون کو کھلے عام چیلنج کرتی ہے، بچے کو خود اسی کی گود میں ڈال دیتی ہے، اسے خود اسی کے محل میں رکھ دیتی ہے تاکہ اس کی اپنی بیوی اس سے پیار کرے، جبکہ وہ کھڑا دیکھتا رہ جاتا ہے اور موسیٰ کے خلاف کچھ کرنے سے عاجز رہتا ہے۔ بلکہ اس کے برعکس وہ خود اپنے ہاتھوں وہ کام کر بیٹھتا ہے جو اس کے زوال کا سبب بنتا ہے۔

The first of these two stories tackles power and authority, showing Pharaoh, a ruthless tyrant, alert to any source of danger. Then, there is Moses, a suckling baby with neither power nor shelter. Pharaoh had exalted himself, ruling over and dividing people into sections and classes, persecuting the Children of Israel, slaying their men and sparing their women, watching carefully lest they should do anything that might constitute a usurpation of his control. Yet all his might and precautions were of little avail against a little child who was cared for by the only real power that protects from all evil. Indeed this power challenges Pharaoh openly, throwing the child into his own lap, placing him in Pharaoh’s own palace so as to be doted upon by his own wife, while he stands by, unable to do anything against Moses. On the contrary, he does with his own hands what brings about his downfall.

دوهمه قصه د مال او د علم ارزښت ښیي. ټول خلک د قارون په ځلېدونکو زیورونو او خپل ځان ښکلاوې کولو ته په حیرانتیا ګوري. هغه داسې لوی خزانې درلودې چې یوازې د دې خزانو کیلي وړل د ځوانو ځواکمنو سړو یوه ډله اړتیا لرله، او دا کار به دوی ته ډېر ستړی کوونکی و. سربیره پر دې، قارون علم هم درلود چې فکر یې کاوه همدغه ده چې دا ټول مال یې ورته راوړی دی. خو د هغه د قوم هغه کسان چې حقیقي علم یې درلود، د دې مال په فریب نه راګیر شول. دوی د خدای د اجر په لټه کې وو، پوهېدلي چې دا اجر ډېر غوره او دوامداره دی. بیا د خدای قدرت مداخله وکړه او هغه او د هغه کور یې ځمکې ته ډوب کړل، او لیدونکو ته یې وښودله چې نه مال او نه علم قارون ته څه ګټه ورسولې شوه. دلته مداخله مستقیمه ده، لکه د فرعون په شان چې هغه او د هغه لښکر په سمندر کې ډوب شول.

The second story demonstrates the value of wealth, as also the value of knowledge. Wealth occupied everyone’s attention as they watched Qārūn strutting about in his various adornments. He possessed such enormous treasures that just to carry the keys of these treasures required a whole group of strong men, who would find the task very tiring. What is more, Qārūn also had knowledge which he thought to have brought him all this wealth. Yet those endowed with true knowledge among his people were not bewitched by such wealth. They looked to God’s reward, knowing that this is infinitely better and more lasting. Then God’s power intervened sinking him and his household into the earth, showing beholders that neither wealth nor knowledge were of any avail to Qārūn. The intervention here is direct just as it is with Pharaoh when he and his troops were drowned in the sea.

فرعون او قارون دواړو خپل ځانونه لوړ کړل او د بنی اسرائیلو باندې ظلم وکړ:

Both Pharaoh and Qārūn exalted themselves, tyrannizing the Children of Israel:

یو د واک د زور په ذریعه، بل د مالي قدرت په ذریعه. د دواړو پای یو شان و: یو د ځمکې له خوا وبلعیده شو، بل د سمندر په اوبو کې ډوب شو. په هیڅ یوه حال کې هم مو داسې کومه مخالفه ځواک نه ليدل کیږي چې د خدای د مستقیمې قدرت مخه ونیولی شي، هغه قدرت چې د ظلم او ناحقۍ د پای ته رسولو لپاره مداخله وکړه. دا دواړه کیسې په ښکاره ډول ښيي چې کله بدي او فساد ښکاره وي، پداسې حال کې چې نیک او صالح خلک بې وسه ښکاري، نو الله تعالی په مستقیم او ښکاره ډول مداخله کوي او ټول دا حالات پای ته رسوي.9

one with the brute force of authority, the other with financial might. The end was the same in both instances: one was swallowed by the earth, the other was drowned in the sea. In neither case do we see any opposing force capable of resisting God’s direct power that intervened to put an end to tyranny and injustice. The two stories clearly show that when evil and corruption are manifest, while those who are good and righteous appear powerless, God Almighty intervenes directly and openly to put an end to it all.9

په دوو قصو کې سورت مشرکان په دوو چکرونو کې بیايي، چې دې ويناوو اهمیت ته یې سترګې پرانيزي او د کائنات په ځینو هغو نښو ته یې توجه اړوي چې د خدای (ج) په قدرت دلالت کوي، همدارنګه د تېرو امتونو انجام او د قیامت د ورځې ځینې منظرونه. دا ټول د قصو پیغام تاییدوي او د خدای د نه بدلېدونکي قانون پر ریښتینولۍ گواهي ورکوي.

In between the two stories, the sūrah takes the idolaters on a couple of rounds opening their eyes to the significance of these narrations and directs their attention to some of God’s signs that are present in the universe, as also the fate of past communities or scenes from the Day of Judgement. All these endorse the moral of the stories and confirm God’s unalterable law.

کافرانو به پیغمبر ﷺ ویل: «که موږ ستا له لارښوونې سره یوځای شو، نو له خپلې خاورې به وباسي.» (آیت ۵۷) په دې ډول، دوی د پیغمبر ﷺ د پیغام رد کولو لپاره دا دلیل جوړاوه چې که موږ خپل زاړه عقیدې بدلې کړو، خلک به موږ له خپلې خاورې وشړي. په بل عبارت، دوی غوښتل چې ډاډه شي خلک لا هم دوی ته د ویرې او درناوي په سترګه وګوري، ځکه دوی د مقدس مسجد ساتونکي وو. دلته خدای د موسی او فرعون کیسې بیانوي، څو وښيي چې کوم خلک امنیت خوښوي او کوم خلک په پراخه ویره اخته دي. دا ورته وایي چې یوازې د خدای په ساتنه کې خلک په رښتیا سره ځان امن احساسولی شي، که څه هم حالت یې بل ډول ښکاري. خو ویره داسې ساتنه نه لري، که څه هم داسې ښکاري چې امنیت په بشپړ ډول موجود دی. د قارون کیسه د همدې بنسټیز حقیقت د تایید لپاره په بل ډول بیانېږي.

The unbelievers used to say to the Prophet: “If we were to follow the guidance along with you, we would be torn away from our land.” (Verse 57) In this way, they justified their rejection of the Prophet’s message on the basis that people would tear them away from their land if they changed their old beliefs. In other words, they wanted to ensure that people still held them in awe and reverence as they were the custodians of the Sacred Mosque. God relates here the stories of Moses and Pharaoh showing which people enjoy security and which experience overwhelming fear. It tells them that it is only under God’s protection that people can truly feel secure even though their situation may appear otherwise. Fear, however, lacks such protection even though it may seem that security is fully present. Qārūn’s story is related to confirm this basic truth in a different way.

کافرانو دریځ ته داسې ځواب ورکول کیږي: «ایا موږ دوی ته د امن یو داسې حرم نه دی ورکړی چې هلته د ټولو شیانو میوې راوړل کیږي، د زموږ له لوري یو رزق په توګه؟ مګر ډېری یې نه پوهیږي۔» (آیت ۵۷) دا یوه یادونه ده چې دا خدای دی چې دوی ته یې امنیت ورکړی، د دوی په خپل شاوخوا کې یې مقدس کور ټاکلی دی. دا هم هغه دی چې دوی ته یې امنیت پراخ کړی او دا هم هغه دی چې په اسانۍ سره دوی له دې څخه محرومولی شي. په پسې کې د تکبر او ناشکرۍ څخه خبرداری راځي: «او ډېری هغه ښارونه چې د خپل ژوند (د آرام او پراخې) پر وړاندې یې ویاړ کاوه، موږ هلاک کړل. دا د دوی کورونه دي چې له دوی وروسته لږ څه آباد شوي دي. یوازې موږ یو چې وارثان یو۔» (آیت ۵۸)

The unbelievers’ stance is answered as follows: “Have We not given them a secure sanctuary to which are brought the fruits of all things, as a provision from Us? But most of them have no knowledge.” (Verse 57) This is a reminder that it is God who has provided them with security, appointing the Sacred House in their own vicinity. It is He who has extended security to them and it is He who can easily deprive them of it. This is followed by a warning against arrogance and ungratefulness: “How many a community that exulted in its life [of ease and plenty] have We destroyed. The dwellings they left behind were but scarcely inhabited. It is We who are the only heirs.” (Verse 58)

سورت بعد ازاں دوی ته دا واضح کوي چې دوی په حقیقت کې مخکې خبرداری شوي دي، کله چې دوی ته د خدای یو پیغمبر راستول شوی و. د خدای قانون تل دا رهی دی چې که خلک د داسې خبرداری وروسته هم په خپلو ګمراهو لارو کې ټینګ پاتې شي، نو هلاک کیږي: «ستا رب هیڅکله هیڅ ښار نه هلاکوي تر دې چې په هغې کې یو داسې پیغمبر راونه لیږي چې زموږ آیتونه ورته تلاوت کړي. او موږ هیڅکله هیڅ ښار نه هلاکوو، مګر دا چې د هغې خلک ظلم کوونکي وي.» (آیت ۵۹)

The sūrah then makes it clear to them that they have already been warned when a messenger of God has been sent to them. God’s law has always been that people are destroyed if they persist in their erring ways once they have been so warned: “Your Lord would never destroy a community without first sending them a messenger who would recite to them Our revelations. Never would We destroy a community unless its people are intent on wrongdoing.” (Verse 59)

دا د قیامت د ورځې یو منظر تعقیبوي، کله چې دوی یوازې ولاړ وي، او هغه شیان چې دوی د خدای شریکان ګڼل، دوی له ځانه بیزاره کړي وي. په دې ډول دوی ته دا احساس راکول کیږي چې د قیامت په ورځ څه ډول سزا به ورته وشي، پداسې حال کې چې دوی دې دنیا کې هم سزا لیدلې وي. دا بیا دوی ته ښيي چې امنیت چیرته دی، او څه شی ویره راولي.

This is followed by a scene from the Day of Judgement when they stand alone, having been publicly disowned by those beings whom they alleged to be God’s partners. Thus they are made to realize what punishment they will incur on the Day of Judgement, after they have also been punished in this life. It tells them again where security lies and what brings fear.

سورت د خدای تعالیٰ د هغه وعدې سره پای ته رسیږي چې هغه د خپل رسول ﷺ سره کړی، کله چې مشرکانو هغه د مکې څخه وځپلو. دا وعده څرګندوي چې خدای، څوک چې دې ته د قرآن پیغام سپارلی او د دې ماموریت لازمي دندې یې ټاکلې دي، یقیناً به هغه د خپل کور ښار ته د بیرته راستنیدو لاره اسانه کړي او د بت پرستۍ او بت پرستانو په وړاندې به یې مرسته کوي. خدای هغه ته داسې پیغام په ډالۍ کړی وو چې هغه یې کله هم تمه نه درلودله.

The sūrah concludes with God’s promise to His Messenger as he is driven out of Makkah by the idolaters. This promise makes it clear that God, who has assigned to him this Qur’ānic message and defined the duties involved in his assignment, will surely facilitate his return to his home town, giving him support against idolatry and idolaters. God had favoured him with the message to which he had never aspired.

یقیناً الله تعالیٰ هغه ته مدد درکوي او هغه بیرته هغه ښار ته راولي چې له هغه ځایه وشړل شو. د دې سورت کیسې دې وعدې ته تائید ورکوي. موسیٰ علیه السلام بیرته هغه ځمکې ته راستون شو چې له ځانه د ژوند د ویرې له امله تښتیدلی و. کله چې هغه بیرته راغی، دا یوازې د لږ وخت لپاره و. هغه بیا وتښتید، دې ځل له بني اسرائیلو سره. په دې ډول بني اسرائیل وژغورل شول، پداسې حال کې چې فرعون خپل ذلت امیز انجام ته ورسید.

He will certainly give him support and return him to the city from which he was driven out. The stories related in this sūrah endorse this promise. Moses returned to the very land from which he fled in fear for his life. When he returned it was but for a relatively short time. He once again left, only this time with the Children of Israel. In this way, the Israelites were saved whilst Pharaoh met his humiliating fate.

د سورت پای هم د خدای وعده مهروي: «د خدای سره بل هیڅ معبود مه ګډوه. له هغه پرته بل معبود نشته. هر شی هلاکیږي، مګر د هغه ذات پرته. ټول حکم یوازې د هغه دی، او تاسو ټول هغه ته بیرته ستنیږئ.» (آیت ۸۸)

The final note in the sūrah also seals God’s promise: “Never call on any deity side by side with God. There is no deity other than Him. Everything is bound to perish except Himself. With Him rests all judgement, and to Him you all shall return.” (Verse 88)

دا د سورې موضوع او اهمیت په لنډ ډول دی. دا په څلورو مرحلو کې بیان شوي:

Such is, in a nutshell, the sūrah’s theme and import. This is outlined in four phases:

ستر د موسی کیسه، د هغې وروسته تبصرې، د قارون کیسه او دا وروستی وعده.

Moses’ story, the comments that follow it, Qārūn’s story and this final promise.