الانشقاق (پاڅیدل) ۱-۲۵

الانشقاق (پاڅیدل) ۱-۲۵ - په قرآن کریم کی سیوری کې | Quran Course

سورت د کائنات د هغه عمومي ټکان ځینې انځورونه پیل کوي چې د سورتونو ۸۱، ۸۲ او مخکې د سورت ۷۸ کې ډېر په تفصیل سره بیان شوي دي، یعنې «النبأ»، «التکویر» او «الانفطار» په ترتیب سره. خو دې ځایونو ته اوس یو ځانګړی رنګ ورکړل شوی دی، د دې لپاره چې آسمان او ځمکه دواړه د خدای مکمل تابعداري کوي: «کله چې آسمان پاره شي، خپل رب ته په حقیقي تابعداري سره غاړه ږدي؛ او کله چې ځمکه پراخه شي او هغه څه چې په خپل ځان کې لري وباسي او خالي شي، خپل رب ته په حقیقي تابعداري سره غاړه ږدي۔» (آیتونه ۱-۵)

The sūrah opens by sketching a few images of the universal upheaval portrayed in greater detail in Sūrahs 81, 82 and earlier in Sūrah 78, The Darkening, Cleaving Asunder and The Tiding, respectively. These scenes, however, are now given a special tone by means of the emphasis placed on the complete submission to God by both heaven and earth: “When the sky is rent asunder, obeying her Lord in true submission; when the earth is stretched out and casts forth all that is within her and becomes empty, obeying her Lord in true submission.” (Verses 1-5)

دا ځواکمن پیل، چې په هغې کې د خدای سپارنې ته ټینګار شوی، د هغه وروستي خطاب لپاره سریزه ده چې انسان د خپل رب په وړاندې د عاجزۍ او تواضع په لور هڅوي. انسان ته یادونه کېږي چې د خدای په لور د بیرته ستنیدو پر مهال د هغه خپل حیثیت او د هغه وروستی انجام څه دی: «ای انسانه! ته د خپل رب په لور د هڅې او زیار کوونکی یې، او بالاخره به د هغه سره ملاقات کوې. هغه څوک چې خپل اعمال نامه په ښي لاس ورکړل شي، ډېر ژر به پر هغه اسان حساب وشي، او خوښ-خوښ به خپلو کسانو ته ستون شي. او هغه څوک چې خپل اعمال نامه د شا لیدو وروسته ورکړل شي، ډېر ژر به د ځان لپاره هلاکت وغواړي، او د دوزخ اور ته به ننوځي. هغه په خپلو کسانو کې خوشحاله ژوند تېر کړ. په يقين سره هغه فکر کاوه چې هېڅکله به بېرته نه ستنېږي. هو، ولې نه؛ خدای یې ښه څارل.» ({۶-۱۵} آیتونه)

This powerful opening, with its emphasis on submission to God, is a foreword to the subsequent address encouraging man towards humbleness before his Lord. Man is reminded of his position and his ultimate destiny when he returns to God: “O man! You have been toiling towards your Lord, and you shall meet Him. He who is given his record in his right hand will in time have a lenient reckoning, and return rejoicing to his people. But he who is given his record behind his back will in time call down destruction upon himself and will enter the fire of hell. He lived joyfully among his people. He surely thought he would never return. Yes, indeed; his Lord was watching over him.” (Verses 6-15)

دا سورت دریم برخه د ځمکې پر ژوند باندې داسې یو انځور رسموي چې انسان ته ښه ځانګړی دی. دغه ډول انځورونه د خدای د ځانګړې او بې عیبه پلان ښودنه کوي. یو قسم یادېږي چې انسانان باید د ډیر ټاکلي پړاوونو له لارې تېر شي چې له هغو نشي تښتیدلای: «زه د ماښام د سره ښق قسم یادوم، او د شپې او هغه څه قسم چې هغه یې احاطه کړې، او د مکمل ځلېدونکي سپوږمۍ قسم، چې تاسو به خامخا یو پړاو وروسته بل پړاو ته پرمختلل کېږئ.» (آیتونه ۱۶-۱۹)

The third part of the sūrah paints a picture of life on earth which is well known to man. Such images point to God’s planning, which is both elaborate and faultless. An oath is made to assert that men must live through deliberately planned stages which they cannot escape from: “I swear by the twilight, and by the night and what it envelops, and by the moon in her full perfection, that you shall certainly move onward, stage after stage.” (Verses 16-19)

د سورت وروستۍ برخه د هغو کسانو په حیرانتیا پیل کیږي چې کفر اختیاروي، په داسې حال کې چې د دوو مخکینیو برخو په شان حالت لري، او د سورت په پیل کې بیان شوی د دوی د دنیا پای هم همداسې دی: ‏«نو دوی ولې ایمان نه راولي؟ یا کله چې قرآن د دوی په وړاندې تلاوت کیږي، ولې په سجده نه لویږي؟ خو کافران په انکار ټینګ دي، حال دا چې خدای د هغو شیانو ښه پوهیږي چې دوی یې په زړونو کې پټوي. نو هغوی ته د دردوونکي عذاب زیری ورکړه، پرته له هغو کسانو څخه چې ایمان یې راوړی او نیک عمل یې کړي؛ دوی لپاره بې ختمه اجر دی.» (آیتونه ۲۰-۲۵)

The last part of the sūrah wonders at those who deny the faith when their position is as described in the previous two parts, and the end of their world is as described at the beginning of the sūrah: “Why then do they not accept the faith? Or, when the Qur’ān is read to them, they do not fall down in prostration? But the unbelievers persist in rejecting [the truth], yet God knows very well what they are hiding. So give them the tidings of a grievous suffering, except for those who believe and do good deeds; for theirs is an unfailing reward.” (Verses 20-25)

دوه اصلي خصوصیتونه په دې سورت کې ښکاره دي: د هغه ارام اهنګ او د هغه جدي پیغام. دا دواړه حتی په هغو انځورونو کې هم په ښه ډول احساسیږي چې سورت د نړۍ د عمومي زلزلې په اړه بیانوي. په نورو ځایونو کې د دې زلزلې انځورونه ډیر په زور بیان شوي دي، لکه د سورت الاتکویر کې، سورۃ 81. دلته بیا د ډیر همدردۍ او مهربانۍ سره د خبرداري لاره غوره شوې ده. خبرداری په تدریج سره ورکول کیږي، د یوه ارام او روحیه ورکوونکي بیان په ډول، چې په "یا أیها الإنسان" پیل کیږي. دا خبرې د خلکو ضمیر راویښوي۔

Two main qualities are evident in this sūrah: its quiet rhythm and its earnest message. Both are clearly felt, even in the images of universal upheaval the sūrah sketches. Scenes of this upheaval are portrayed with much more violence elsewhere, as in Sūrah 81, The Darkening. Here an attitude of sympathetic and compassionate cautioning is adopted. The cautioning is gradual, presented in a quiet, inspiring statement beginning with the words “O man”. This awakens people’s consciences.

ستاسو د سورې مختلف برخې یو ځانګړي ترتیب سره تنظیم شوي دي. دا ترتیب لوستونکی د مختلفو منظرونو له لارې بیایي، ځینې یې د کायنات پورې اړه لري او ځینې یې د انسان ځان پورې. دا منظرونه یو په بل پسې په یو فکري ترتیب سره انځورېږي، چې په خدای ﷻ د کائناتو د عام تسلیم کیدو څخه پیل کیږي، او دا د لوستونکي په زړه کې یو نرم خو حقیقي اغېز پرېږدي. بیا موږ ته د حساب، ثواب او عذاب انځور ورکول کیږي، وروسته د ځمکې پر مخ د ژوند او د هغې د پېښو معاصر منظر راځي. وروسته هغو کسانو ته د حیرانتیا بیان دی چې دومره ټول څه له لیدلو وروسته بیا هم ایمان نه منې. دا بیان د سخت عذاب د ویرولو او مؤمنانو ته د نه ختمیدونکي اجر د ژمنې سره یوځای کیږي.

The various parts of the sūrah are ordered according to a special plan. This carries the reader through a variety of scenes, some relating to the universe, others to man himself. The scenes are sketched one after the other in a thoughtful order starting with universal submission to God, which leaves a gentle but real impression on the reader’s heart. Then we are given an image of the reckoning, reward and retribution, followed by a contemporary scene of life on earth and its phenomena. Then follows a statement of wonder at those who, after all this, still refuse to accept the faith. This statement combines with a warning of severe punishment, and a promise of unfailing reward to the believers.

دا ټول د دې لنډې سورت په څو کرښو کې راغلي دي. د قرآن کریم یو ځانګړتیا همدا لنډوالی دی. هغه مفکورې چې سورت یې بیانول غواړي، عادتاً داسې ځواک او اغیزه سره د بیانولو لپاره حتی بشپړ کتابونه هم کفایت نه کوي. خو قرآن کریم خپل مقصد پوره کوي، ځکه چې په مستقیم ډول زموږ زړونو ته خطاب کوي. دا هیڅ تعجب نه لري! دا د خدای کلام دی.

All this is embodied in the few lines which compose this short sūrah. Such succinctness is just one aspect of the unique nature of the Qur’ān . The ideas the sūrah sets out to explain could not normally be tackled with such power and to such effect, even if entire books were devoted to the task. But the Qur’ān achieves its purpose because it addresses our hearts directly. No wonder! It is the word of God.

«کله چې آسمان وچیرېږي، خپل رب ته په حقیقي تابعداري سره غاړه ږدي۔ کله چې ځمکه پراخه کېږي او هغه څه چې په خپل نس کې لري، بهر ته غورځوي او خالي کېږي، خپل رب ته په حقیقي تابعداري سره غاړه ږدي۔» (آیتونه ۱-۵) د آسمان وېشل په نورو سورتونو کې په تفسیر کې بحث شوي دي۔ دلته نوی عنصر دا دی: د آسمان تابعداري او خپل رب ته بشپړ اطاعت، «خپل رب ته په حقیقي تابعداري سره غاړه ږدي»۔ (آیت ۲)

“When the sky is rent asunder, obeying her Lord in true submission; when the earth is stretched out and casts forth all that is within her and becomes empty, obeying her Lord in true submission.” (Verses 1-5) The splitting of the sky has been dwelt upon in the commentary on other sūrahs. One new element here is the submission and complete obedience of the sky to her Lord: “obeying her Lord in true submission.” (Verse 2)

نوی عنصر د ځمکې پراخیدل دی: «کله چې ځمکه پراخه شي.» (آیت ۳) دا شاید د هغې د اندازې یا شکل پراخیدل وي، د هغه طبيعي قوانینو د بندیدو په پایله کې چې هغه ساتي او په اوسنۍ بڼه یې ژغورې. جمله په مجهول صيغه راغلې ده، چې دا په بهرنۍ قوت د مداخلې له لارې ترسره کیږي. «او هغه څه چې د هغې په دننه کې دي وباسي او خالي شي.» (آیت ۴) دا انځور ځمکه د یوه ژوندي موجود په ډول بڼي، چې د هغې په دننه څه وباسي او له ځانه یې لرې کړي.

Another new element is the stretching of the earth: “When the earth is stretched out.” (Verse 3) This means perhaps an expansion of her size or shape as a result of a disruption of the laws of nature which govern her and preserve her in her present shape. The statement, made in the passive, suggests that this will be carried out through the intervention of an outside force. “And casts forth all that is within her and becomes empty.” (Verse 4) This image portrays the earth as a living entity casting out what is within her and getting rid of it.

په ځمکه کې پر ډیرو شیانو پوهیدل ډیر دي، ډیری مخلوقات چې د ډیر اوږد وخت په اوږدو کې ژوند کړی، مړه شوي او ښخ شوي دي، چې د مودې اوږدوالی یوازې خدای پوهیږي. همدارنګه په ځمکه کې د فلزاتو، اوبو او نورو پټو رازونو ډیر زیرمه شوي سرچینې شتون لري، چې پیدا کوونکي پرته له بل چا نه پوهیږي. ځمکه دا ټول بار یو نسل له بل نسل وروسته ګرځوي، تر هغه ورځې پورې چې په هغه وروستۍ ورځ کې به هغه هرڅه چې په خپل کې لري، بهر ته وباسي.

There are indeed a great many things within the earth, countless types of creation that have lived, died and been buried over a long period of time, the span of which is known to no one but God. It also includes an abundant resource of metals, water and other secrets unknown except to the Creator. The earth carries all this load one generation after another until that final day when it casts forth all that is within her.

"په حقیقي تابعداری سره خپل رب ته اطاعت کوي،" هغه د آسمان په لاره روان شي او د خدای سره بشپړ اطاعت او مکمل تسلیمۍ اعلان کوي۔

“Obeying her Lord in true submission,” she follows the sky’s suit and declares total obedience and complete submission to God.

دا لنډ آیتونه ښه ښکاره کوي چې ژوندی آسمان او ځمکه څنګه خپل امرونه اخلي او هماغه شیبه یې منې. د دوی اطاعت د دوی د پوهیدونکي او مسؤلانه تسلیم ښکاره کېدنه ده. دلته رسم شوې انځورګري کې د عاجزۍ، وقار او سکون رنګونه دي چې په بشپړه توګه څرګند شوي دي. دا اغېز چې پاتې کېږي د خدای په وړاندې عاجزانه او منقادانه تسلیم دی.

These short verses vividly demonstrate how both the living sky and earth receive their orders and instantly comply with them. Their obedience is a manifestation of their conscious and dutiful submission. The image drawn here has shades of humility, solemnity and tranquillity that are brought out in full relief. The impression it leaves is one of humble and obedient submission to God.

اسی فضا میں، جہاں شعوری اطاعت کا ماحول ہو، انسان کو بلندی سے خطاب کیا جاتا ہے: "اے انسان! تُو اپنے رب کی طرف محنت کرتے ہوئے بڑھ رہا ہے، اور تُو اس سے ملنے والا ہے۔" (آیت 6) "اے انسان!" تیرے رب نے تجھے بہترین صورت میں پیدا کیا ہے۔ اس نے تجھے وہ انسانیت عطا کی ہے جو تجھے باقی مخلوق سے ممتاز کرتی ہے۔ تیری انسانیت تجھے کچھ ایسی خصوصیات عطا کرتی ہے جو تجھے اپنے رب کا زیادہ شعور رکھنے والا، اور آسمان و زمین سے بھی بڑھ کر اس کے آگے جھکنے اور فرمانبردار ہونے والا بنانے کے لائق تھیں۔ اس نے انسان کو اپنی روح میں سے عطا فرمایا اور اسے اس بات کی صلاحیت دی کہ وہ اس سے رابطہ کرے، اس کا نور حاصل کرے، اور انسان کے لیے ممکنہ کمال کے بلند ترین درجے تک پہنچنے کے لیے خدا کے فضل سے خود کو سنوارے۔ یہ کوئی معمولی امتیاز نہیں ہے۔

In such an atmosphere of conscious obedience, man is addressed from on high: “O man! You have been toiling towards your Lord, and you shall meet Him.” (Verse 6) “O man!” your Lord has made you in a perfect way. He has given you your humanity which distinguishes you from the rest of creation. Your humanity endows you with certain characteristics which should have made you more conscious of your Lord, and more obedient and submissive to Him than both the sky and the earth. He has given man of His own spirit and endowed him with the ability to communicate with Him, receive His light, ennoble himself with God’s grace in order to achieve the highest degree of perfection attainable by man. This is no little distinction.

«اے انسان! تو اپنے رب کی طرف مشقت کے ساتھ بڑھ رہا ہے، اور تو اس سے ملاقات کرے گا۔» (آیت ۶)

“O man! You have been toiling towards your Lord and you shall meet Him.” (Verse 6)

انسان په دې ژوند کې ډیر زیار باسي، خپلې مسؤولیتونه پر اوږو اخلي او ځان ستړی کوي. دا ټول کار هغه په دې لپاره کوي چې په پای کې، لکه د نورو ټولو مخلوقاتو په شان، بیرته خدای ته ستنیدونکی دی. انسان حتی د هغو شیانو لپاره هم زیار باسي چې له هغې خوند اخلي! په دې ژوند کې هیڅ شی په آسانۍ یا پرته له هڅې نه ترلاسه کیږي: که کله کله فزیکي کار ته اړتیا نه وي، نو یقیناً ذهني او احساساتي هڅه ضروري ده. په دې کې شتمن او غریب یو شان دي، که څه هم د زیار ډول او بڼه توپیر لري. دا خطاب انسان ته یادونه کوي چې په دې ځمکني ژوند کې ډیر زیار ایستل د ټولو ونډه ده. مګر کله چې موږ خپل رب ته ورسیږو، موږ به په دوه ډلو وویشل شو: یوه به هغه سختۍ وګالي چې له ځمکې په سر د تجربې شویو سختیو سره پرتله نه کیږي؛ او بله ډله به هغه کسان وي چې خپله اطاعت او حقیقي تسلیم یې ثابت کړی وي، هغه به داسې آرامۍ څخه خوند واخلي چې په هغې کې د دې ژوند ګډوډي هیریږي.

Man certainly labours hard in this life, shouldering his responsibilities and exerting himself. All this he does in order to return, in the end, like all the rest of creation, to God. Man labours even for what he enjoys! Nothing in this life comes easily or without effort: if sometimes no physical labour is needed, then surely some mental and emotional effort is required. In this the rich and poor are alike, although the labour exerted may differ in kind and form. This address reminds man that labouring hard is the lot of all in this life on earth. But when we meet our Lord, we will fall into two groups: one will suffer hardship incomparable to that suffered on earth; and the other, consisting of those who have demonstrated their obedience and true submission, will enjoy a rest in which the suffering of this life will be forgotten.

ﷲ خدای (God) وویل: "او چې خپل ریکارډ په خپل بیا ښیۍ لاس کې ورکړل شي، هغه به په وخت سره آسانه حساب ولري او خوشحاله د خپلو خلکو ته راستون شي." (آیتونه ۷-۹) هغه څوک چې خپل کتاب یې په ښي لاس کې ورکړل شي، هغه خوشحاله سړی دی چې خپل ایمان ته وفادار و. خدای له هغه څخه راضي دی او ښه اجر به ورکړي. هغه به آسانه حساب ولري، یعنې په دې ژوند کې د هغه چې کوي، حساب به ترې ونه غوښتل شي. دا خبره د پیغمبر ﷺ په احادیثو کې ډېره ښکاره ده. د پیغمبر ﷺ مېرمن عایشه رضي الله عنها روایت کوي چې هغه ﷺ فرمایلي: "څوک چې حساب ورکړي، عذاب به ورته شي." هغې دا خبره دوام ورکړ او وویل چې خدای وايي: "هغه ... به آسانه حساب ولري." د خدای رسول ﷺ ځواب ورکړ: "دا د حساب او محاسبې معنا نه ده. آسانه حساب یوازې دا معنا لري چې هغه ته خپل ریکارډ ښودل کیږي. څوک چې د قیامت په ورځ حساب ورکړي، عذاب به ورته شي." [دا روایت بخاري، مسلم، ترمذي او نسايي کړی دی.] عایشه رضي الله عنها دا هم روایت کوي: "ما د خدای رسول ﷺ ته اورېدلي چې په خپلو لمونځونو کې وايي: ‹ای زما ربه، زما حساب آسانه کړه.› کله چې لمونځ پای ته ورسید، ما ترې پوښتنه وکړه: ‹آسانه حساب څه شی دی؟› هغه ﷺ ځواب ورکړ: ‹څوک چې آسانه حساب ولري، د هغه ریکارډ به وګورل شي او بخښل به شي، خو څوک چې په هغه ورځ حساب ورکړي، هلاک به شي.›" [دا روایت احمد کړی دی.] نو دا هغه آسانه حساب دی چې هغه څوک یې ترلاسه کوي چې خپل ریکارډ په ښي لاس کې اخلي. هغه به بریالی شي او "خوشحاله به د خپلو خلکو ته راستون شي"، کوم چې به هم بریالي شوي وي او د هغه څخه مخکې به جنت ته رسیدلي وي. له دې خبرې څخه داسې استنباط کوو چې هغه کسان چې په دې ژوند کې ایمان قبلوي او سمې لارې ته ټینګ پاتې کیږي، په جنت کې به سره راټول شي. هر انسان له هغو کسانو سره پای ته رسي چې ورسره مینه لري. همدارنګه موږ د بریالي کس د ډېر مهم ازموینې انځور هم لرو: هغه داسې راستون کیږي چې مخ یې له خوښۍ ډک وي.

“He who is given his record in his right hand will in time have a lenient reckoning, and return rejoicing to his people.” (Verses 7-9) He who is given his book in his right hand is the happy one who was true to his faith. God is pleased with him and rewards him well. He will have a lenient reckoning, that is to say that he will not be called to account for what he did in this life. This is abundantly clear in the traditions of the Prophet. `Ā’ishah, the Prophet’s wife, quotes him as saying: “He who is called to account will suffer affliction.” Continuing her report, she pointed out that God says, ‘He... shall have a lenient reckoning.’ God’s Messenger answered: ‘That is not what is meant by reckoning and accountability. Lenient reckoning signifies no more than showing him his record. He who is called to account on the Day of Judgement will suffer affliction.’“ [Related by al-Bukhārī, Muslim, al-Tirmidhī and al-Nasā’ī.] `Ā’ishah also related: “I heard God’s Messenger (peace be upon him) saying in his prayers ‘My Lord, make my reckoning a lenient one’. When he had finished his prayers I asked him, ‘What is the lenient reckoning?’ He answered: ‘He who receives lenient reckoning will have his record looked into and will be forgiven, but he who is called to account on that day will perish.” [Related by Aĥmad.] This is, then, the lenient reckoning accorded to him who receives his record in his right hand. He shall win “and return rejoicing to his people,” who will also have won and arrived in heaven ahead of him. We deduce from this statement that those who accept the faith in this life and adhere to the right path will gather together in heaven. Everyone ends up with those whom he loves. We also have an image of the winner’s all-important test: he returns with his face overflowing with happiness.

دا عکس د هغه شخص د حال برعکس دی چې د خپلو بدو عملونو حساب ورکوي او خپل اعمالنامه په کرکه ورکول کیږي. ﴿وَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ وَرَاءَ ظَهْرِهِ * فَسَوْفَ يَدْعُو ثُبُورًا * وَيَصْلَىٰ سَعِيرًا﴾ (سورۃ الانشقاق، آیتونه ۱۰-۱۲)

This image is the opposite of what happens to the afflicted one who has to account for his evil deeds and receives his record with reluctance. “But he who is given his record behind his back will in time call down destruction upon himself and will enter the fire of hell.” (Verses 10-12)

قرآن مجید عموماً دا فرق کوي چې څوک خپل ریکارډ په ښي لاس اخلي او څوک په کیڼ لاس. دلته یو نوی انځور راځي: ریکارډ د شا له پشته ورکول کیږي. هیڅ دلیل نشته چې څوک ومنع شي چې خپل ریکارډ په کیڼ لاس او په ورسره د شا له پشته ترلاسه کړي. دا د هغه چا انځور دی چې ډیره شرمیدنه احساسوي او له هغه څه سره مخ کیدل نه غواړي چې کړي یې دي. موږ د دې ریکارډ د ماهیت یا دا چې څنګه په ښي یا کیڼ لاس یا د شا له پشته ورکول کیږي، په حقیقي ډول نه پوهیږو. مګر له لومړي څرګندونې نو د بریالي کیدو حقیقت، او له دویمې څرګندونې د هلاکت حقیقت درک کولی شو. دا په حقیقت کې هغه څه دي چې موږ باید پرې پوه شو. دا بیلابیل ډولونه د څرګندونې کارول کیږي بنسټیز ډول د دې لپاره چې خبره موږ ته په ښه ډول روښانه کړي او اغیزې یې زیاتې کړي. ځکه چې د دې دقیق علم چې څه به پیښ شي او څنګه به پیښ شي، یوازې د الله تعالی سره دی.

The Qur’ān usually makes a distinction between receiving one’s record with one’s right or left hand. Here we have a new image: the record is given from behind one’s back. There is no reason to prevent anyone being given his record in his left hand and from behind his back at the same time. It is an image of one who feels great shame and hates to be confronted with what he has done. We have no real knowledge of the nature of this record or how it is given in one’s right or left hand or behind one’s back. But we can comprehend from the first expression the reality of being a winner, and from the second the reality of doom. This is indeed what we are meant to appreciate. These various forms of expression are used mainly to drive the point home to us and to enhance its effects. For exact knowledge of what will happen and how it will happen belongs only to God.

نو هغه بدبخت سړی چې په دنیا کې یې ژوند داسې تیر کړ چې ډیر زحمت یې وکښه خو د خدای نافرماني یې وکړه او حرام شیانو کې یې ځانونه ډوب کړل، هغه به خپل انجام وپیژني. هغه پوهیږي چې د هغه په مخ کې نور هم درد او سخت کار دی، یوازې توپیر دا دی چې دا ځل درد لا ډیر دی، پرله‌پسې دی او نه پای لري. نو هغه خپل ځان ته هلاکت غواړي، ځکه هغه خپله هلاکت د هغه شیانو څخه د خلاصون یوازینۍ لاره ګڼي چې په هغه باندې راتلونکي دي. کله چې انسان په خپل هلاکت کې پناه لټوي، نو په یقین سره هغه بې وسه حالت کې دی. د ځان نشتوالی د هغه تر ټولو قوي خواهش کیږي. د هغه ناامیدي تر بیانه وتلې ده. دا هغه مفهوم دی چې عربي شاعر ابوالطیب المتنبي په خپل شعر کې څرګند کړی، چې په انګلیسي کې یې داسې ژباړل کېدای شي: "تاته دا بس ده چې مرض داسې وي چې تا مرګ د درملنې په توګه وګڼلی. دا ډیره ده چې هلاکت په لیوالتیا وغوښتل شي." دا یقیناً د نه بیانیدونکي اندیښنې او بدبختۍ قضیه ده. ﴿وَيَصْلَى النَّارَ الْكُبْرَىٰ﴾ (آیت ۱۲). دا هغه پای دی چې هغه غواړي د خپل هلاکت په ذریعه له هغې وتښتي؛ خو د وتلو لاره نشته.

So, the unfortunate one who lived his life on earth labouring hard but disobeying God and indulging in what is forbidden will know his destiny. He realizes that what lies in front of him is more suffering and hard labour with the only difference being that this time the suffering is greater, uninterrupted and endless. So, he calls destruction upon himself, for he sees his own destruction as the only means of salvation from what will befall him. When man seeks refuge in his own destruction, then he is certainly in a helpless position. His own non-existence becomes his strongest desire. His hopelessness is beyond description. This is the meaning implied by the Arab poet al-Mutanabbī in his poem which starts with what may be rendered in English as: “Suffice it a malady that you should think death a cure. It says much that doom should be eagerly desired.” It is certainly a case of indescribable distress and misery. “And [he] will enter the fire of hell.” (Verse 12) This is the end from which he wishes to escape by means of his own destruction; but there is no way out.

په دې ځای کې د سورت د دې بد حال او درد ناک منظر بیانولو وروسته، زموږ ته د هغه سړي تېر ژوند ته یوه لنډه کتنه کوي چې دې بې پایه مصیبت ته یې رسولی: «هغه په خپلو قوم کې په خوښۍ ژوند کاوه.

Having portrayed this miserable scene, the sūrah gives us a glimpse of the sufferer’s past which led him to this endless misery: “He lived joyfully among his people.

هغه یقیناً فکر کاوه چې هیڅکله به بېرته نه راځي۔» (آیتونه ۱۳-۱۴) دلته ماضي زمانه کارول کېږي ځکه چې موږ احساسوو چې د قیامت ورځ راغلې ده، د دې ژوند له پای ته رسېدو وروسته۔ عیش او خوښي دې ژوند کې ترسره شوي وې۔ «هغه په خوښۍ سره د خپلو خلکو په منځ کې ژوند کاوه۔» هغه د هغه شېبې پرته، چې په کې وو، بل هېڅ ته پاملرنه نه کوله، او د آخرت لپاره یې هېڅ تیاری نه کاوه۔ «هغه یقیناً فکر کاوه چې هیڅکله به خپل رب ته بېرته نه راځي۔» که هغه د ژوند د سفر په پای کې د بېرته راتګ په اړه فکر کړی وای، نو به یې د ځان د ژوندي ساتلو لپاره توښه اخستې وای۔ «هو، یقیناً؛ رب یې د هغه څارنه کوله۔» (آیت ۱۵) ښه ده، یقیناً الله تعالیٰ تل د انسان د فکرونو، کړنو او احساساتو څخه خبر دی۔ الله پوهېږي چې د انسان له فکر برخلاف، د ځمکې پر کړنو باندې د ترلاسه کېدونکي اجر لپاره به هغه ته بېرته تلل وي۔ دا هغه څه دي چې واقعاً پېښېږي کله چې ټول خلک د خپل ټاکل شوي انجام سره د مخامخېدو لپاره الله ته بېرته راځي، او کله چې هغه څه پېښېږي چې الله تعالیٰ یې حکم کړی دی۔

He surely thought he would never return.” (Verses 13-14) The past tense is used here because we feel that the Day of Judgement has arrived, after this life has ended. The indulgence and the joy had taken place in this life. “He lived joyfully among his people.” He cared for nothing beyond the moment he was in, and made no preparation for the hereafter. “He surely thought he would never return,” to his Lord. Had he thought about the return at the end of his journey through life, he would have carried provisions to sustain him. “Yes, indeed; his Lord was watching over him.” (Verse 15) Indeed God has always been aware of man’s thoughts, actions and feelings. God knows that, contrary to what man may think, there will be a return to Him to receive the reward merited by actions on earth. This is indeed what happens when all return to God to meet their appointed destiny, when what God has ordained will take place.

هغه په خپلو خلکو کې په خوښۍ ژوند کاوه. هغه یقیناً فکر کاوه چې هیڅکله به بیرته نه راګرځي. هو، په حقیقت کې؛ د هغه رب د هغه څارنه کوله۔ (آیتونه ۱۳-۱۵) د هغه څه چې په دې لنډ ژوند کې د خپلو خلکو په منځ کې خوشحاله و، د بدبختۍ دا انځور د هغه څوک خوشحاله انځور سره توپیر لري چې خوښۍ سره خپلو خلکو ته بیرته راځي، ترڅو د ابدي خوښ ژوند سره، له سختیو پرته، د هغوی سره اوسیږي: «او هغه څوک چې خپل ریکارډ په ښي لاس کې ورکول شوی وي، ډېر ژر به د اسانه حساب سره مخ شي او خوښۍ سره خپلو خلکو ته به بېرته راشي.» (آیتونه ۷-۹)

“He lived joyfully among his people. He surely thought he would never return. Yes, indeed; his Lord was watching over him.” (Verses 13-15) This image of the misery of the one who was joyful among his people during his short life on earth has a counterpart in the image of the happy one who returns rejoicing to his people to live with them an eternal happy life, free from hardship: “He who is given his record in his right hand will in time have a lenient reckoning and return rejoicing to his people.” (Verses 7-9)

سورت پھر دنیا کے کچھ مناظر کی طرف مختصر اشارہ کرتی ہے۔ مگر لوگ ان مناظر میں اس منصوبہ بندی کے ثبوت کو نظرانداز کرتے رہتے ہیں جو اس دنیا کی تخلیق میں جان بوجھ کر کی گئی ہے۔ درحقیقت، یہ منصوبہ بندی انسان کی اپنی تخلیق، اور زندگی میں اس کے مراحل اور تبدیلیوں تک پھیلی ہوئی ہے: ﴿فَلَا أُقْسِمُ بِالشَّفَقِ، وَاللَّيْلِ وَمَا وَسَقَ، وَالْقَمَرِ إِذَا اتَّسَقَ، لَتَرْكَبُنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ﴾ (آیات 16-19)۔ یہ قسم، جو عربی متن میں بالواسطہ ہے، انسان کی توجہ انھی کائناتی مناظر کی طرف مبذول کرانے کا کام دیتی ہے۔ یہاں کے مفہومات اس سورت کے آغاز اور وہاں بیان کیے گئے مناظر کے ساتھ مکمل ہم آہنگی رکھتے ہیں۔ شفق سے مراد غروبِ آفتاب کے بعد کا وہ سکون کا وقفہ ہے جب روح گہرے رعب و جلال کے احساس سے مغلوب ہو جاتی ہے۔ ایسے وقت میں دل کسی محبوب ساتھی سے جدائی کی اہمیت محسوس کرتا ہے، اور اس سے وابستہ خاموش غم اور گہری اداسی کو بھی۔ وہ آنے والی تاریکی کا خوف بھی محسوس کرتا ہے۔

The sūrah then refers briefly to some worldly scenes. People, however, continue to overlook the evidence such scenes provide of the deliberate planning that has gone into the making of this world. Indeed, this planning includes the creation of man himself, and his phases and transitions through life: “I swear by the twilight, and by the night and what it envelops, and by the moon in her full perfection, that you shall certainly move onward, stage after stage.” (Verses 16-19) The oath, which is indirect in the Arabic text, serves to draw man’s attention to these universal scenes. The connotations here are in perfect harmony with those of the opening of the sūrah and the scenes portrayed there. The twilight refers to that period of stillness after sunset when the soul is overwhelmed by a deep feeling of awe. The heart feels, at such a time, the significance of parting with a beloved companion, and the quiet sadness and deep melancholy this involves. It also experiences fear of the approaching darkness.

«او د شپې قسم او هغه څه چې دا یې پټوي.» (آیت ۱۷) دا چې شپه څه پټوي، په مبهم ډول پرې ایښودل شوي، ترڅو اغیزه زیاته شي. د تخیل وزرونه کیدای شي د شپې د پټو پېښو او احساساتو په اړه ډېر ځایونو ته لاړ شي. خو د تخیل سفر د قرآن دې لنډ آیت «او د شپې قسم او هغه څه چې دا یې پټوي» له امله راپورته ټول انځورونه نه شي نیولای. په زړه کې یو پراخ ویاړ او درناوی پاتې کېږي، چې د ماښام د رڼا د ورکېدو سره د آرامۍ او رعب په بشپړ ترکیب کې دی.

“And by the night and what it envelops.” (Verse 17) What the night envelops is left unspecified to enhance the effect. Imagination can travel far and wide as one thinks of what the night may conceal of events and feelings. But the travels of the imagination cannot capture all the images generated by the short Qur’ānic verse, “And by the night and what it envelops.” We are left with an overwhelming feeling of reverence which is in perfect harmony with the stillness and awe associated with the twilight.

"او قسم دی هغه سپوږمۍ ته چې په کامل ځلا کې ده." (آیت ۱۸) دا بل آرام او ښکلی منظر دی، چې په کې بشپړه سپوږمۍ بیانیږي، ځکه چې ځلا یې د ځمکې پر مخ خپریږي. بشپړه سپوږمۍ تل د آرامۍ سره تړلې ده. دلته رامنځ ته شوی عمومي تاثر د ماښام د شفق او تیاره شپې سره ډیر نږدې اړیکه لري، څنګه چې دا ټول شیان پټوي. احساس د یوې بشپړونکې خاموشۍ او درناوي دی.

“And by the moon in her full perfection.” (Verse 18) This is another quiet and splendid scene, describing the full moon as her light descends over the earth. The full moon is always associated with tranquillity. The general impression formed here is closely associated with twilight, and the dark night as it conceals everything. The feeling is one of a complementary stillness and reverence.

«وَلَتَرْکَبُنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ» (آیت ۱۹) دا پدې معنا ده، تاسو به له یوه سختۍ او رنځ څخه بل ته داسې تېر شئ لکه چې ستاسو لپاره ټاکل شوي دي. قرآن کریم د «سپورېدو» (ریدل) اصطلاح کاروي، که څه هم موږ د «پرمختگ کول» څرګندونه کاروو، ترڅو د مختلفو مرحلو د رنځ او سختۍ د تېرېدو معنا ورکړي. په عربي ژبه کې «سپورېدل» ډېر وخت د خطرونو او ستونزو له تېرېدو څخه مراد وي. دا کارونه ښيي چې ستونزې او خطرونه لکه آسونه یا خچرې دي چې په سپورېدو یې باید تېر شو. هر یو به سپوي (سپاره) د ټاکل شوې مرحلې ته ورسوي. همدارنګه هر یو به سپاره نوې، مخکې ټاکل شوې مرحلې ته ورسوي، لکه څنګه چې ماښام، شپه او بشپړ سپوږمۍ مخکې ټاکل شوي دي. دا ټول په پای کې د خدای سره د ملاقات په لوري رسېږي، کوم چې د مخکېنۍ برخې یادونه شوې ده. د سورې د برخو دا منظم ترتیب او د یوې ټکې څخه بلې ټکې ته هوار تګ، د قرآني ډول لوړ ستر ښکاره کوي.

“That you shall certainly move onward, stage after stage.” (Verse 19) This means, you will pass from one stage of suffering to another, as has been charted for you. The Qur’ān uses the term ‘ride’, although we use the expression ‘move onward’, to denote the undergoing of various stages of suffering. ‘Ride’ is frequently used in Arabic to signify the passage through risk and difficulty. This usage suggests that difficulties and risks are like horses or mules to be ridden. Each one will take the rider to the stage determined for them. Thus each one will deliver the rider to a new, predetermined stage, in the same way as twilight, the night and perfect moon are predetermined. They eventually end with their meeting with God, which was mentioned in the preceding part. This coherent ordering of the parts of the sūrah and the smooth movement from one point to another is characteristic of the superb Qur’ānic style.

ڼې بيا د هغو کسانو په حيرانتيا خبرې کېږي چې د کفر پر لاره ټينګ پاتې دي، کله چې دوی په خپل ځان کې او په نړۍ کې ټول دا نښې او دا پراخه دلیلونه لري چې حق ته اشاره کوي: «نو دوی ولې ایمان نه راوړي؟» يا «کله چې د قرآن لوستل پرې کېږي، دوی ولې سجده نه کوي؟» (آیتونه ۲۰-۲۱)۔ ډېر ښه، دوی ولې ایمان نه راوړي؟ په کائنات کې او په روح کې ډېرې نښې شته چې ښيي چې د ایمان لاره سمه لاره ده۔ دا نښې په یو وخت کې ډېرې، ژورې او زورورې دي، نو که زړه د دوی څخه تښتېدو هڅه وکړي، دوی زړه محاصره کوي۔ خو که څوک دوی ته غوږ ونیسي، نو دوی له هغه سره په ملګرتیا او مينې سره خبرې کوي۔

There then follows an expression of wonder at those who persist in their denial of the faith when they have all these signs and all this abundant evidence within themselves and in the world at large which indicates the truth: “Why then do they not accept the faith?” Or, “when the Qur’ān is read to them, they do not fall down in prostration?” (Verses 20-21) Indeed, why do they not accept the faith? There are numerous indications in the universe and within the soul which point out that the path of faith is the right path. They are at once numerous, profound and powerful, so they besiege the heart if it tries to run away from them. But if someone listens to them, then they address him in a friendly and affectionate way.

قرآن انسانی فطرت کی زبان میں ان سے خطاب کرتا ہے۔ وہ دل کو حق کے لیے کھولتا ہے اور اس کے دلائل انسان کے اپنے وجود میں اور افق کے پار دونوں جگہ دکھاتا ہے۔ وہ لوگوں کے دلوں میں خدا کا خوف و شعور، عاجزی، اطاعت اور کائنات کے خالق کے سامنے سرِ تسلیم خم کرنے کا جذبہ بیدار کرتا ہے۔ "سجدے میں گر پڑنا" کا جملہ انہی احساسات کی طرف اشارہ کرتا ہے۔ کائنات شاندار اور پُرکشش ہے: اس میں بے شمار نشانیاں، فکری محرکات اور پاکیزگی کے لمحات ہیں جو مل کر ہمارے اندر فوری ردِعمل اور رضامندانہ تسلیم کو جگاتے ہیں۔ قرآن بھی عظیم اور پُرتاثیر ہے؛ وہ انسانی دل کو اس شاندار کائنات سے جوڑتا ہے اور نتیجتاً اس خالق سے جس نے اسے پیدا کیا۔ وہ کائنات کے بارے میں ایک ایسا احساسِ حق دیتا ہے جو تخلیق اور خالق کی سچائی کو بھی ثابت کرتا ہے۔ اسی لیے تعجب کا اظہار کیا گیا: "پھر وہ ایمان کیوں نہیں لاتے؟ یا جب ان کے سامنے قرآن پڑھا جاتا ہے تو وہ سجدے میں کیوں نہیں گرتے؟" (آیات 20-21)

The Qur’ān addresses them in the language of pure human nature. It opens the heart to the truth and points out its evidence both within themselves and over the horizon. It kindles in people’s hearts God-consciousness, humbleness, obedience and submission to the Creator of the universe. The expression, “fall down in prostration,” refers to these feelings. The universe is splendid and inspiring: it offers a multitude of signs, mental stimuli and moments of purity which combine to arouse in us a ready response and a willing submission. The Qur’ān is also superb and inspiring; it links the human heart with the splendid universe and, consequently, with the Creator who made it. It gives us a feeling of truth about the universe which also demonstrates the truth of creation and the Creator. Hence the wonder: “Why then do they not accept the faith? Or, when the Qur’ān is read to them, they do not fall down in prostration?” (Verses 20-21)

دا واقعاً حیران کوونکی دی، مګر قرآن کریم په دې باب ډیر وخت نه تیروي. بیا د کافرانو چلند او هغه انجام بیانوي چې دوی ته انتظار کوي. «بلکه کافران دروغ ګڼلو کې ښکېل دي، او الله ډیر ښه پوهیږي هغه څه چې دوی یې پټوي. نو دوی ته د دردناک عذاب زیری ورکړه» (آیتونه ۲۲-۲۴). کافران «دروغ» نعره وهي، مګر هغه شی چې دوی یې د دروغ په توګه ردوي ټاکلی شوی نه دی. په عربي ژبه کې د مفعول حذف کول فعل دپاره د اشارې ساحه پراخوي. په دې ډول، دلته پوهیږو چې د حق د دروغ ګڼلو عادت یوه ریښتینې ځانګړتیا او د کافرانو خصلت دی. مګر الله ښه پوهیږي هغه بدي چې دوی یې په زړونو کې پټوي، او هغه د حق د ردولو لاملونه په ښه ډول پوهیږي.

It is indeed amazing, but the Qur’ān does not dwell on this for long. It proceeds to describe the behaviour of the unbelievers and the end which awaits them. “But the unbelievers persist in rejecting [the truth], yet God knows very well what they are hiding. So give them the tidings of a grievous suffering.” (Verses 22-24) The unbelievers shout, ‘lies’, but the object of their denunciation as lies is unspecified. In Arabic, omission of the object serves to widen the scope of reference for the verb. Thus, here we understand that the denunciation as lies is an entrenched habit and a characteristic of unbelievers. But God is fully aware of the evil they conceal in their hearts and He knows perfectly well their motives for denouncing the truth.

سورت بیا د دوی د حال بحث ریښتیا کوي او بیا د خدای رسول ته خطاب کوي:

The sūrah then halts its discussion of their state and addresses God’s Messenger:

"نو دوی ته د دردناک عذاب زیری ورکړه،" یو ناخوښه زیری د هغه چا لپاره چې د خپل راتلونکي په اړه خبر ته انتظار باسي.

“So give them the tidings of a grievous suffering,” an unpleasant tiding for anyone who is awaiting news of his future.

په ورته وخت کې سورت هغه څه بیانوي چې د هغو مؤمنانو لپاره انتظار کیږي چې د نیک عملونو په واسطه خپل راتلونکی چمتو کوي. دا بیان د کافرانو د انتظار څخه د استثناء په شکل کې راځي: "مګر هغه کسان چې ایمان یې راوړی او نیک عملونه یې کړي دي؛ ځکه د دوی لپاره نه ختمیدونکی اجر دی." (آیت ۲۵) دا ډول استثناء په عربي ژبپوهنه کې "منقطع استثناء" په نوم یادیږي. مؤمنان، چې په اصل کې د تشویشناک خبرو له مخاطبینو څخه نه وو، بیا د هغې څخه استثناء کیږي. دا ډول بیان د دې لپاره کار ورکوي چې د هغې څخه وروسته راتلونکو خبرو ته توجه واړوي. نه ختمیدونکی اجر هغه دی چې دوامداره او نه پریکیدونکی وي، او په آخرت کې به ورکړل کیږي، هغه وخت چې خلک به تل پاتې وي.

At the same time the sūrah describes what awaits the believers who prepare for their future by good deeds. This description is made in the form of an exception from what awaits the unbelievers: “except for those who believe and do good deeds; for theirs is an unfailing reward.” (Verse 25) This type of exception is known in Arabic linguistics as “unrelated exception”. The believers, not originally among the recipients of the gloomy news, are then excepted from it. This form of expression serves to draw attention to what follows. The unfailing recompense is one which is continuous and unceasing, and will be given in the hereafter, when people will be immortal.

په دې فیصلوي خبرې سره سورت پای ته رسیږي. دا یو داسې سورت دی چې لنډ آیتونه لري، خو ډیر زورور او ژورې معناوې لري.

On this decisive note the sūrah ends. It is a sūrah of short yet immensely powerful verses.

الانشقاق (پاڅیدل) ۱-۲۵

عمومي کتنه

بشپړ عالمي تسلیم

د انسان سخت مشقت

د ژوند د مشکلاتو زغمل

بې‌ختمه ثواب