پدې خبره چې قرآن د مسلمانانو ملت الهام بخښونکی کتاب دی، دوی ته مخلص مشاور او د ژوند لاره ښودونکی دی، موږ کولی شو د دې متن ارزښت او په دې کې ذکر شوو پخوانیو ملتونو او ټولنو تجربې بهتر درک کړو. د قرآن په ذریعه خدای هغه لومړنی مسلمان ټولنه جوړه کړه چې هغې ته یې د اسلامي ژوند د قانون پلي کولو دنده وسپارله. د پیغمبر ﷺ له وفات وروسته هم قرآن هغه لارښود پاتې دی چې راتلونکي مسلمان نسلونه د بشریت د مشرۍ رول ته چمتو کوي. دا هغه رول دی چې خدای مسلمانې ټولنې ته ژمنه کړې، کله چې دا ټولنه د خپل لارښوونې د پیروۍ ژمنې پوره کوي، او په دې ترڅ کې قرآن د ټولو انساني جوړو شویو قوانینو او لارو څخه پورته ځای لري.

We can better appreciate the value of this passage and the experience of past nations and communities it relates when we bear in mind that the Qur’ān is the inspiring book of the Muslim community, its sincere counsellor and guide through life. It was with the Qur’ān that God moulded the first Muslim community to which He assigned the task of implementing the Islamic code of living. After the Prophet’s death, the Qur’ān remains the guide which prepares future Muslim generations for their role of leadership of mankind. This is the role God has promised the Muslim community whenever it fulfils its pledges to follow His guidance, giving the Qur’ān supremacy over all man-made laws and methods.

قرآن کریم محض خوبصورت آیات نہیں جنہیں صرف دلکشی کے لیے تلاوت کیا جائے۔ یہ ایک جامع دستورِ حیات ہے جو زندگی بھر کے لیے تعلیم اور رہنمائی فراہم کرتا ہے۔ اسی لیے اس میں گزشتہ اقوام کے تجربات کی مثالیں بیان کی گئی ہیں، تاکہ مسلمانوں کی نئی نسلیں ان سے فائدہ اٹھائیں۔ یہ کتاب دعوتِ دین میں گزشتہ تجربات پر خصوصی زور دیتی ہے، اور اس بات کو نمایاں کرتی ہے کہ دعوت کا عمل لوگوں کے ساتھ عملی زندگی میں کس طرح پیش آتا ہے۔ قرآن کریم میں بیان کیا گیا یہ تجربات کا خزانہ اسلام کے داعیوں کی بصیرت اور روشنی کے لیے نہایت قیمتی ہے۔

The Qur’ān is not merely fine verses to be recited for enchantment. It is a comprehensive constitution providing education and guidance through life. Hence, it provides examples of the experience of past communities for the benefit of the new generations of Muslims. It lays special emphasis on past experience in the advocacy of faith, highlighting its interaction with people in practical life. Such wealth of experience portrayed in the Qur’ān is of great value in the enlightenment of the advocates of Islam.

دا هغه سبب دی چې د قرآن کریم کې ډیری الهام بخښونکې تاریخي کیسې شتون لري. د بني اسرائیلو تاریخ د ډیرو لاملونو له مخې دغو کیسو ډیره برخه برابروي، کوم چې موږ د دریم فصل په ځانګړې توګه بحث کړی و. دلته دا هم ویلی شو چې د یهودو تاریخ ته ورکړل شوی ځانګړی پام شاید د دې له امله وي چې الله تعالی ته مخکې نه معلومه وه چې ځینې مسلمان نسلونه به هغو حالاتو سره مخ شي چې بني اسرائیلو تجربه کړي وو. له همدې امله هغه دوی د هغو ګوډاګیو په اړه خبرداری ورکوي چې د دوی په لاره کې پیښیدای شي، او د دغه تاریخ څخه د زده کړې وړ درسونو په ښودلو سره دوی ته لاره ښیي.

مونږ ته د دې آیت د خلکو د هویت، د دوی د وخت او ځای په اړه د تفسیرونو په ډېرۍ کې ژوره تللو اړتیا نشته. که چېرې دا تفصیلات د کیسې د اخلاقو او پیغام په پوهېدو کې کومه ځانګړې اهمیت لرلای، نو یقیناً په قرآني بیان کې به ورکړل شوي وای.

We need not go into the plethora of interpretations with regard to the identity or the time and place of the people referred to in this verse. Had these details been of any particular importance in understanding the moral and the message of the story, they would most certainly have been given in the Qur’ānic account.

د دې آیت موخه یوازې دا ده چې ثابته کړي چې ژوند او مرګ د خدای د ارادې له مخې ټاکل کیږي، او انسانان باید خپل ژوندي مکلفیتونه د خدای په ارادې باندې بشپړ توکل او دې ډاډ سره ترسره کړي چې هرڅه چې پیښیږي د خدای د نظام یوه ناشونې برخه ده.

The aim of this verse is simply to establish that life and death are determined by the will of God, and that human beings should fulfil their obligations in life with complete trust in God’s will and total reassurance that what befalls them is an integral part of God’s order of things.

هیڅ تدبیر د مرګ مخه نشي نیولی او نه د خدای د ارادې مخه نیولی شي، او نه ویره او نا‌امیدي ژوند اوږدولی شي. ژوند او مرګ په بشپړه توګه د خدای په لاس کې دي. هغه دا دواړه د هغو حکمتونو له مخې ورکوي چې یوازې هغه پوهیږي، او د هغه فضل او رحمت په دواړو کې ښکاره دی. «په یقین سره خدای انسانانو ته بې‌پایه احسان کوي، خو ډیری خلک شکر نه ادا کوي.» داسې دله‌ییز ټاپه، چې زرګونه خلک په یو وخت کې تښتي، که دښمن برید وي او که ناروغۍ خپریدل، یوازې د بشپړ وحشت په حالت کې کیدای شي. په هرصورت، تښتیدل دې خلکو ته د مرګ له ورکولو نه ژغورلی نشو، ځکه «خدای ورته وویل: مړه شئ.» (آیت ۲۴۳)

No precautions could ever prevent death or impede God’s will, nor could fear or despair prolong life. Life and death are entirely in God’s hands. He dispenses them according to reasons known only to Him, and His grace and mercy are evident in both. “Surely, God grants limitless bounty to mankind, but most people are ungrateful.” Such a mass exodus, with thousands of people fleeing at the same time, whether from a hostile attack or the outbreak of disease, could only occur in a state of total panic. Nevertheless, running away could not save those people from meeting their death, for “God said to there; ‘Die.’“ (Verse 243)

هیڅ ډول تفصیل نه دی ورکړل شوی چې خدای (ج) له دوی سره څنګه خبرې وکړې یا دوی څنګه مړه شول، ځکه دا تفصیلات د کیسې له موخې سره اړوند نه دي. موخه دا ده چې دا ویره ځپلي خلک چې په نا‌امیدۍ سره خپل کورونه پرېښودل، د خدای له خوا دې خلکو لپاره مقرر شوې برخلیک نه بدلوي. دوی اړتیا درلوده چې صبر وکړي، زغم ولري او په خوښۍ سره خپل باور له خدای سره وتړي.

No details are given as to the manner in which God spoke to those or how they met their death, because these bear no relevance to the objective of the story, which is that their despairing desertion of their homes did not change the destiny God had already willed for those panic-stricken people. They needed to persevere, be patient and freely put their trust in God.

ځکه سورت دوام کوي، نو موږ د دې کیسې اهمیت درک کوو او د دې لپاره د خدای د مقصد یوه برخه هم پوهیږو، چې ده دا قصه د مسلمانانو د امت په لومړیو تاریخونو کې ذکر کړې ده. راتلونکې آیت وایي: «د خدای په لاره کې جنګ وکړئ او پوه شئ چې خدای ټول اوریدونکی او ټول پوهیدونکی دی.» (آیت ۲۴۴)

As the sūrah continues, we begin to understand the significance of the story and partly appreciate God’s purpose in citing this episode quite early on in the history of the Muslim nation. The next verse says: “Fight for the cause of God and know that God hears all and knows all.” (Verse 244)

دا آیت مسلمانانو ته ډیر واضح وینا کوي چې نه د ژوند سره مینه او نه د مرگ ویره باید دوی د خدای د لاری لپاره له جهاد څخه ونه ساتي. مرگ او ژوند د خدای له خوا ټاکل کیږي، او هغه څوک چې ایمان لري باید یوازې د خدای د لاری لپاره او د هغه د بیرغ لاندې جنگ وکړي. دوی باید په دې پوه وي چې خدای د هغو کارونو خبر دی چې دوی یې کوي، او هغه د دوی د اړتیاوو د پوره کولو لپاره دی، او د دوی د عملونو قدر کوي او اجر یې ورکوي.

This verse tells the Muslims very clearly that neither their love of life nor their fear of death should stop them from fighting for God’s cause. Death and life are determined by God, and those who believe should fight for His cause and under His banner alone. They should be mindful that God is aware of what they do and is there to respond to their needs and appreciate and reward their actions.

د خدای د لاری لپاره جهاد کول، چې د جهاد لوړه بڼه ده، د ځانګړې مینې او قربانۍ غوښتنه کوي. په قرآن کریم کې جهاد ډیری وخت د مالي مرستې سره یوځای ذکر شوی، په ځانګړې توګه د اسلام په لومړیو ورځو کې، کله چې جنګ اختیاري و او جنګیالیو باید د خپل ګډون لګښت ځانه ورکړی وای. داسې کسان هم وو چې زړه یې له ژورې څخه غوښتل چې د مسلمانو لښکر سره ووځي، مګر د وسایلو نشتوالي یې مخنیوی کاوه. نو د مالي قربانۍ ټینګار اړین و، لکه څنګه چې سورت په ښکاره ډول وایي: ﴿مَن ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْسُطُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ﴾ [البقرة: ٢٤٥]۔

To fight for the cause of God, which is the ultimate form of jihād, requires devotion and sacrifice. In the Qur’ān, jihād is frequently associated with financial contribution, especially in the early days of Islam when fighting was voluntary and fighters were required to finance their own participation in it. There would be eager and capable ones who were prevented from going out with the Muslim army only by their lack of means. The emphasis on financial sacrifice was, therefore, essential, as the sūrah strongly states: “Who will offer God a generous loan, which He will repay multiplied many times over? It is God who straitens people’s circumstances and it is He who gives abundantly; and to Him you shall all return.” (Verse 245)

خدای ﷻ ژوند ورکوي او هغه اخلي، او انسان ممکن جګړې ته لاړ شي او ژوندی راستون شي، که دا د خدای مشیت وي. مال د نیک کار لپاره لګول شوی ضایع نه کیږي. دا د خدای ﷻ ته یو ډول پور دی، چې د هغه ښه بدله، په دې دنیا او په آخرت دواړو کې، یقیني ده.

سورت د بنی اسرائیلو د قصې بله پېښه بیانوي، هغه وخت پس چې موسی علیہ السلام د دوی لپاره د خدائ پیغمبر مړ شو: "ایا تا د بنی اسرائیلو د هغه مشرانو خبر نه یې، د موسی له وخت وروسته، کله چې دوی خپل یو پیغمبر ته وویل: ‹زموږ لپاره یو پاچا وټاکه، نو موږ به د خدائ په لاره کې جهاد وکړو.› هغه وویل: ‹ایا تاسو ممکن دا نه وایئ چې که تاسو ته جهاد فرض شي، نو تاسو به جنګ نه کوئ؟› دوی وویل: ‹موږ ولې د خدائ په لاره کې جنګ ونه کړو، کله چې موږ له خپلو کورونو او خپلو اولادونو څخه شړل شوي یو؟› خو کله چې دوی ته جهاد فرض شو، نو سوائے د دوی د لږو کسانو څخه، ټول شاته وګرځیدل. خدائ د ظالمانو په حال ښه پوهیږي."

he sūrah goes on to cite another episode of the story of the Israelites after the death of Moses, God’s messenger to them: “Are you not aware of those elders of the Children of Israel, after the time of Moses, when they said to one of their Prophets, Appoint for us a king, and we shall fight for the cause of God.’ He said, ‘Would you, perchance, refuse to fight if fighting is ordained for you?’ They said, ‘Why should we not fight for the cause of God when we have been driven out of our homes and our children?’ Yet, when fighting was ordained for them, they turned back, save for a few of them. God is fully aware of the wrongdoers.” (Verse 246)

دا اشاره د بنی اسرائیلو د مشرانو د یوې ډلې ته ده، چې له خپلو ډېرو پیغمبرانو څخه یو پیغمبر ته یې دا غوښتنه وکړه چې دوی ته یو پاچا وټاکي، ترڅو دوی د «د خدای د لاره» د جهاد لپاره مشري وکړي. دا کیسه د بنی اسرائیلو په مینځ کې د مذهبي بیدارۍ یو دوره په ګوته کوي، او همدارنګه د حق د ساتلو او د بې دینه دښمنانو په وړاندې د هغه د دفاع کولو لپاره یو پیاوړی تمایل.

The reference here is to a group of the Israelite elders who had asked one of their numerous Prophets, whose identity has not been given as it is not essential in this context, to appoint them a king to lead them into battle “for the cause of God”. The narrative suggests a time of religious revival among the Israelites, a .d a strong desire to uphold ‘the truth and defend it against the ungodly enemies.

د عزم نیمه لاره جنګیالي ته د بریا په لور بیایي. هغه باید د خپل لاملِ حق والي او د دښمن د لاملِ باطل والي په اړه ډاډمن وي، او د هغه هدف چې د خدای د دین د ساتنې دی، هم باید په ذهن کې ښکاره وي.

Resolve takes a fighter halfway to victory. He must be certain of the legitimacy of his cause, and the falsehood of that of his enemy, and his objective to uphold the cause of God must also be clear in his mind.

هغه حکیم پیغمبر ته د ډاډ ضرورت وو چې د مشرانو د جنګ لپاره جوش یوازې لاف نه وو، او دا چې دوی په خپل عزم کې مخلص وو او د خدای د لاره کې د جنګ د اړتیاوو سره ژمن وو. هغه نه غوښتل چې د هغه هڅې بې ځایه شي.

The wise prophet needed reassurance that the elders’ enthusiasm for fighting was not mere bravado, and that they were sincere in their resolve and committed to the requirements of fighting for God’s cause. He did not wish his efforts to be in vain.

په دې چې د کیسې ډیر تفصیلات نه دي ذکر شوي، په دې کې شک نشته چې شاوول خپل جنګي ځواک د رضاکارو کسانو څخه جوړ کړی و او د جګړې لپاره مخ په وړاندې تللی و. او کله چې دوی د سفر په لاره روان شول، نو هغه د دوی وفاداري وازمویله. «او کله چې شاوول خپلو لښکروالو سره روان شو، هغه وویل: "الله تعالی اوس تاسو د یوه سیند په سبب ازمېښت ته اچوي. هر هغه څوک چې له هغې څخه څښي، هغه زما نه دی، مګر هغه څوک چې د هغې اوبه نه خښي، هغه په یقین سره زما دی، سواه له هغه کس څخه چې د لاس په یوه ګوټ اوبه واخلي." نو هغوئ ټول له هغې څخه خښلې [خپل ډک یې خښلو]، سواه له یو لږ کسانو څخه.» (آیت ۲۴۹)

Despite the lack of narrative details, we can gather that Saul had organized his fighting force of willing men and had gone ahead to do battle, and that as soon as they were on their way, he put their loyalty to the test. “And when Saul set out with his troops, he said, ‘God will now put you to the test by a river. He who drinks from it will not belong to me, but he who does not taste its water will indeed belong to me, except him who takes a scoop with his hand.’ They all drank [their fill] of it, except for a few of them.” (Verse 249)

اوس د شاوول د مشرتوب صفتونه ښکاره کیږي. هغه د یوې مغلوبه قوم لښکر ته مشري کوله چې په خپل تاریخ کې ډیرو ځلو ماتې خوړلې وه، او هغه داسې یو ځواکمن دښمن سره د مخ کیدو په حال کې و، نو ځکه ده ته اړتیا وه چې د خپلو سرتیرو اراده وازمویي. هغه باید ډاډ ترلاسه کړی وای چې دوی کولی شي خپلې خواهشات مات کړي او سختۍ او محرومیت زغمي. له ټولو مخکې، هغه اړین و چې د دوی وفاداري او اطاعت، او د مسؤلیت د اوږو پورې کولو وړتیا وازمویي. هغه دوی د سیند په غاړه وازمویل، ځکه چې ده ولیدل چې دوی ډیر تږي کیږي، ترڅو ومومي چې چا به د ده اطاعت کوي او چا به نه کوي.

The leadership qualities of Saul are now coming to light. He was leading an army of a vanquished nation who had experienced defeat many times in its history, and was about to meet a formidable enemy, and had therefore to test the will of his troops. He had to be sure of their ability to overcome their desires and endure hardship and deprivation. Above all, he had to test their loyalty and obedience, and their ability to shoulder responsibility. He put them to the test at the river, having established that they were getting very thirsty, to find out who would obey him and who would not.

«هُمْ شَرِبُوا مِنْهُ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ» (آیت ۲۴۹)۔ الله تعالیٰ نے انہیں اجازت دی کہ صرف ایک چلو پانی سے اپنی پیاس بجھائیں، مگر ان میں سے اکثر نے سیر ہو کر پانی پیا اور اسی وجہ سے پیچھے رہ گئے کیونکہ وہ آزمائش میں ناکام ہو گئے تھے۔ باقی لشکر کے لیے یہ بہتر تھا، کیونکہ کمزور لوگ میدانِ جنگ میں بوجھ ہی بنتے۔ جنگی طاقت کا تعین جسامت یا تعداد سے نہیں ہوتا، بلکہ لشکر کے ارادے، اخلاقی قوت اور ایمان سے ماپا جاتا ہے۔

“They all drank [their fill] of it, except for a few of them.” (Verse 249) He allowed them a single scoop with the hand to quench their thirst, but most of them drank their fill and were left behind because they had failed the test. It was better for the rest of the fighting force as weaklings would have been a liability on the battlefield. Military prowess is not determined by size or numbers, but is measured by the will and moral strength and faith of the troops.

داؤد علیہ السلام یو بادشاہ او نبی و، چې د اوسپنې د اوزارونو او د جنګ د وسلو په جوړولو کې ماهر و، لکه څنګه چې قرآن کریم په بل ځای کې بیان کړی دی (۲۱:۸۰)۔ د دې قصې د بیانولو مقصد د آیت په وروستۍ جملې کې څرګند شوی دی: «که چیرې الله تعالی یو ډله خلک د بلې ډلې په واسطه نه دفع کوی، نو ځمکه به بالکل فساد شوې وای۔ الله تعالی د ټولو جهانانو پر حال ډیر فضل کوونکی دی۔» (آیت ۲۵۱)

David was a king and a Prophet, who excelled in the craft of making iron tools and implements of war, as the Qur’ān tells us elsewhere (21: 80). The purpose behind relating this story is revealed in the closing sentence of the verse: “Had it not been for the fact that God repels one group of people by another, the earth would have been utterly corrupted. God is limitless in His bounty to all the worlds.” (Verse 251)

دا ځواکمن خبره موږ د محدود کیسې او د هغې شخصیتونو او پېښو څخه ورهاخوا وړي، او په ژوند کې د انسانانو د ډېرو خلکو د پرله‌پسې جګړو، واک‌غوښتنو او نبردونو تر شا پټ الهي حکمت ښکاره کوي. دا د هغې پرله‌پسې ستونزې، سیالۍ او رقابت روحیه بیانوي چې انسانان په دې نړۍ کې خپلو مختلفو موخو او اهدافو ته بیايي، د هغه عمومي الهي نظام له مخې چې د خدای حکیم لاس تر سیوري لاندې دی، او دا ټول انسانان د پرمختګ او د ژوند د لوړو معیارونو په لور وړي.

This powerful statement takes us beyond the limited narrative and its personalities and events to reveal the fundamental divine wisdom underlying the constant contention, power struggles and battles among the multitudes of mankind in the tumult of life. It depicts the incessant strife and the spirit of competition and rivalry that drive human beings to their various ends and objectives in this world, according to the overall divine scheme under God’s wise hand which leads them all towards progress and higher standards of life.

که دا د جدوجهد او سیالۍ روحیه نه وای، ژوند به بې‌خونده او بې‌خونده وای. Correction: the Pashto should read more naturally: که دا د جدوجهد او سیالۍ روحیه نه وای، ژوند به بې‌خونده او ستړی‌کوونکی وای.

Were it not for this spirit of struggle and competition, life would be dull and stale.

د دې نړۍ د خلکو ترمنځ د ګټو اختلاف او هغه بېلابېل موخې چې خلک یې لټوي، دا هغه لاره ده چې په هغې سره د انسان استعداد او توان خوشې کېږي او د بشر د تجربې د ځواکمنولو او نوي کولو لپاره، د انسانیت د ګټې په خاطر، عمل ته اړول کېږي. دا ډېر ژوندی حرکت د ښېګڼې ریښتینی انساني ځواک زېږوي، حقیقت را ښکاره کوي، د انسان د سم او ناسم د احساس ځواک زیاتوي، او په ځمکه کې عدالت په ټینګه ټاکي. دا حرکت ریښتیني او مخلص مؤمنانو ته توان ورکوي چې د خپل ژوند لوی رول وپېژني. دا هغوی ته د دې رول د ځان ساتلو او بشپړولو لپاره، د خدای د امر په مکمل تابعداری او د هغه د خوښۍ او برکتونو د بې ستړي لټون په توګه، اراده او ځواک بخښي.

The conflict of interests and the variety of objectives that people seek in this world are the means by which human talent and energy are released and brought into play to reinvigorate and revitalize the human experience for the good of mankind. This dynamic movement produces the true human force of goodness, brings truth to the fore, enhances man’s sense of right and wrong, and firmly establishes justice on earth. It enables true and sincere believers to identify their noble role in life. It provides them with the will and strength to persevere and fulfil that role in total obedience to God’s order and tireless pursuit of His pleasure and blessings.