خلک اکثر دا پوښتنه کوي چې آیا لوی سیلاب ټوله ځمکه ډوبه کړه، یا یوازې هغه سیمه چې نوح او د هغه قوم پکې اوسیده. د دغه سیمې پولې په پخوانۍ نړۍ کې څه ډول وې، یا په نوې نړۍ کې؟ د دغو پوښتنو په هیڅ یوه کې موږ یقینې ځواب نه لرو. خو د قصې اهمیت د دې په دې ټکي د نه پوهیدو له امله هیڅ نه کمیږي. په ظاهر کې د قرآني متن په وینا، د نوح قوم په هغه وخت کې ټول بشریت ګڼل کیدل. د دوی ځمکه د ځمکې یوازینۍ آباده سیمه وه. دوهم دا چې سیلاب باید دغه ټوله سیمه تیره کړې وي او ټول ژوندي مخلوقات یې ډوب کړي وي، پرته له هغو کسانو او شیانو څخه چې په کشتۍ کې وژغورل شوي.
People often wonder whether the great flood engulfed the whole earth or just the area where Noah and his people lived. What were the boundaries of that area in the ancient world or in the new one? We simply have no definite answer for any of these questions. But then the significance of the story is in no way affected by our lack of knowledge on this point. Taken at face value, the Qur’ānic text suggests that the people of Noah constituted all mankind at that particular time. Their land was the only inhabited area of the earth. Secondly, the floods must have swept through this whole area, drowning all living creatures, except those saved in the ark.
دا د هغه لوی پېښې د پوهېدو لپاره کافي دی چې بې شکه پېښه شوې ده، ځکه چې د قرآن کریم څخه لوی سرچینه نشته چې دې پېښې ته اشاره کړې وي۔ زموږ تاریخي کتابونه، له بلې خوا، د هغه پخوانۍ دورې په اړه هېڅ نه ثبتوي۔ د تاریخ لیکل یو نسبتاً نوی فن دی چې د انسانانو د شاهدې شوو پېښو یوازې یوه برخه ثبت کړې ده۔ سربیره پردې، هرڅه چې تاریخ ثبتوي د غلطۍ، جعل او تحریف تر اغیز لاندې دي۔ له همدې امله، موږ د هغه شي لپاره د تاریخ تایید ته اړتیا نلرو چې موږ یقین لرو چې پېښ شوی دی، ځکه چې موږ ته دا د هغه خدای له لوري خبر ورکړل شوی چې قرآن یې نازل کړی دی۔
This is sufficient for us to understand that great event which undoubtedly happened, since no lesser source than the Qur’ān tells us about it. Our history books, on the other hand, record nothing about that ancient period. The writing of history is a relatively modern art that has recorded only a fraction of the events witnessed by mankind. Besides, whatever is recorded by history is subject to error, falsification and distortion. Hence, we need not seek history’s confirmation for anything which we are certain has happened, since we are told about it by God who revealed the Qur’ān.
د مختلفو ټولنو افسانې ډیرې وختې په خپل تاریخ کې د یوه سیلاب څخه یادونه کوي، هغه سیلاب چې د دوی د پلرونو د ګمراه لارو له امله راغلی و. هغه کیسې چې په زوړ عهد نامه کې راغلي، هم د هغه سیلاب یادونه کوي چې د نوح د قوم په ځای یې ډوبه کړه. په دې همه خبرو کې، سره له دې، باید د قرآن د سیلاب د کیسې سره یو ځای بحث ونه شي، ځکه چې داسې کول به د قرآن سمه او دقیقه کیسه د نامعلومو سرچینو او ضعیفې صحت لرونکو افسانو سره یو ځای کړي. په هرحال، دا حقیقت چې دا افسانې شتون لري او د مختلفو ټولنو په منځ کې بیانیږي، دا ښیي چې سیلابونه د دې ټولنو د ځمکو پر سر راغلي وو، یا دا چې د هغو کسانو د اولادونو سره چې ژغورل شوي وو، د سیلاب یاد هم سفر کړی دی.
The legends of different communities often speak of a flood far back in their history, one caused by the erring ways of their ancestors. The stories related in the Old Testament also mention the flood that overwhelmed Noah’s people. None of this, however, should be discussed in conjunction with the Qur’ānic account of the flood, because that would mix the true and accurate account of the Qur’ān with myths of unknown origin and poor authenticity. However, the fact that such myths exist and are told in different communities suggests that the floods covered the lands of these communities, or that its memory travelled with the offspring of those who were saved.
مونږ باید دا هم په یاد ولرو چې نه زاړه عهد نامه، چې یهودي مقدس کتابونه پکې شامل دي، او نه نوی عهد نامه، چې عیسوي مقدس کتابونه لري، هغه متن دی چې الله تعالی نازل کړی دی. هغه تورات چې الله تعالی موسی ته نازل کړی و، ټول نقلونه یې هغه وخت وسوځول شول کله چې بابلیانو یهودیان غلامان کړل. څو پیړۍ وروسته عزرا دا بیا ولیکه — چې شاید همدا هغه څوک دی چې د سورت التوبه ۹ کې د عزیر په نوم یادیږي — او دا د مسیح عیسی ع د زیږون شاوخوا پنځه پیړۍ مخکې وه. هغه هغه څه ثبت کړل چې له اصلي تورات څخه پاتې وو، خو پاتې برخه د انسانانو لیکل شوې ده. له بلې خوا، انجیلونه یوازې هغه څه لري چې د مسیح حواریانو او د هغوئ شاګردانو د مسیح د ځمکنی ژوند له پای ته رسیدو یوې پیړۍ وروسته یاد کړي وو. وروسته پرې ډیرې کیسې او افسانې اضافه شوې. له همدې امله، موږ نشو کولای چې د کومې مسئلې د یقین لپاره په دې مقدس کتابونو باور وکړو.
We should also remember that neither the Old Testament, which includes Jewish Scriptures, nor the New Testament with its Christian Scriptures is the text revealed by God. All copies of the Torah that God revealed to Moses were burnt by the Babylonians when they enslaved the Jews. It was rewritten several centuries later by Ezra — who is probably the one mentioned in Sūrah 9 as Uzayr — about five centuries before the birth of Jesus Christ. He recorded what remained of the original Torah, but the rest is of human authorship. The Gospels, on the other hand, include only what Christ’s disciples and their students could remember one century after Christ’s life on earth had ended. Numerous stories and legends were subsequently added to them. Hence, we cannot rely on these Scriptures to establish certainty on any matter.
دا په هرصورت یوه فرعي خبره ده. هغه څه چې موږ یې باید وکړو دادی چې د دې لوی پیښې اخلاق پوه شو. په حقیقت کې، دې کیسې څو درسونه ډیر ښه ښکاره کوي چې اوس به یې موږ لنډه بحث وکړو.
This is anyway a side issue. What we need to do is try to understand the moral of this great event. Indeed, the story drives home several lessons which we will now briefly discuss.
پوهیږو چې د نوح قوم په جاهلیت کې ډوب و. په خپلو بد عادتونو کې ټینګ شوي وو او د خدای په یووالي او د ټولو خلکو د دې خبرې په اړه چې باید یوازې ده ته تسلیم شي، د نوح پیغام یې په ضد رد کړ. د نوح قوم د آدم اولاد وو، او له هغې کیسې څخه چې د اعراف او بقرې سورتونو کې د آدم په اړه راغلې، پوهیږو چې د هغه لغزش د دې مقدمه وه چې هغه او د هغه اولاد د ځمکې د آبادولو دنده ولري. دا د هغه د پیدایښت هدف و. خدای هغه ته هغه صفتونه او وړتیاوې ورکړې چې دا دنده ترسره کړي، وروسته له هغې چې هغه ته یې ښوول چې څنګه توبه وباسي او د خپلې تېروتنې بخښنه وغواړي. آدم له خپل رب څخه ځینې حکمونه واورېدل، او خدای د هغه ګناه وبخښله. بیا هغه د خپل رب، د خپلې ښځې او د اولاد په وړاندې ژمنه وکړه چې هغوی به تل د خدای لارښوونې تعقیب کوي او د خپل تل پاتې دښمن شیطان خبرو ته به غوږ نه ږدي.
As we have seen, Noah’s people were immersed in jāhiliyyah. Hardened in their evil ways, they stubbornly rejected his message based on God’s oneness and the need for all people to submit themselves to Him only. Noah’s people were Adam’s progeny, and we know from Adam’s history related in Sūrahs 7 and 2, The Heights and The Cow, that his fall was the prelude for him and his offspring to be charged with the task of building the earth. This was the purpose behind his creation. God gave him the qualities and abilities necessary to perform this task after He had told him how to repent and seek forgiveness for his error. Adam received certain commandments from his Lord and God forgave him his sin. He then pledged to God, along with his wife and offspring, that they would always follow God’s guidance and never listen to Satan, their eternal enemy.
آدم علیہ السلام نو د ځمکې ته د سمې عقیدې سره راښکته شو: خپل ځان د خدای تعالی حوالې ته سپارل، د هغه د لارښوونې تابع کیدل. هغه بې شکه خپلو اولادونو ته د اسلام معنا، یعنې د خدای تعالی ته تسلیم کیدل، ښودلې وه. له دې امله دا تسلیم، یا د کلمې په عمومي مانا اسلام، د ځمکې پر مخ د انسان لومړنی معلوم دین و. بل هیڅ دین د هغه سره نه و. نو که د نوح علیہ السلام قوم، یعنې یوه وروسته نسل، د هغه جاهلیت کې ډوب و چې په دې سورت کې بیان شوی، نو په پوره یقین سره ویلای شو چې دغه جاهلیت، د خپلو ټولو شرکیاتو، افسانو، بتانو، غلطو تصورونو او دودونو سره، د هغه خالص اسلام څخه نوی دی چې د انسان ژوند پرې پیل شو. انسان د توحید پر هغه دین څخه، چې د خدای تعالی ته په تسلیم کیدو ولاړ دی، یعنې په پراخه مانا اسلام څخه، د شیطان د چلونو له امله واړه شو. شیطان، چې د خدای او د انسان دښمن دی، تل د خلکو کمزورتیاوې ګټه اخلي، هغه مهال چې دوی د خدای تعالی د امرونو په ساتلو کې سست شي او د هغه له لارښوونې واړه شي. خدای تعالی انسان پیدا کړ او هغ ته یو اندازه ازادي ورکړه، چې په هغې ازمویل کیږي. په دې اندازه دی کولی شي چې د خدای تعالی لارښوونې ته ټینګ ونیسي او خپل ځان د خپل دښمن پر وړاندې ساتي. یا دی کولی شي د خدای تعالی له لارښوونې واړه شي او بله هره لاره وګوري. کله چې هغه واړه شي، حتی لږ، شیطان په پای کې پر هغه غالب کیږي او هغه د هغه جاهلیت حالت ته رسوي چې د آدم علیہ السلام اولاد پرې اخته شو. خو آدم علیہ السلام یو نبی و چې د خدای تعالی ته په تسلیم کیدو ولاړ دین یې ښوده.
Adam, then, descended to earth with the right faith: submitting himself to God, following His guidance. He did, no doubt, teach his children the meaning of Islam, i.e. submission to God. Hence, this submission, or Islam in the general sense of the word, was the first faith ever known to man on earth. There was no other faith alongside it. Hence, if Noah’s people, a later generation, were so immersed in the type of ignorance, or jāhiliyyah, described in this sūrah we can state, in all certainty, that such jāhiliyyah, with all that it entailed of paganism, legends, idols, false concepts and traditions, is something more recent than the pure faith of Islam with which human life on earth started. Man’s deviation from the monotheistic faith based on submission to God, i.e. Islam, in its broader sense, took place as a result of Satan’s machinations. As the enemy of both God and man, Satan always exploits people’s weaknesses whenever they become lax in their observance of God’s commandments and deviate from His guidance. God has created man and granted him a measure of free choice, by which he is tested. With this measure he can choose to hold fast to God’s guidance, fortifying himself against his enemy. Or he can deviate from God’s guidance and follow any other way. When he deviates, even slightly, Satan overpowers him, eventually, pushing him to that state of ignorance experienced by Adam’s offspring. Yet Adam was a prophet who taught the faith based on submission to God.
دا چې د ځمکې په مخ کې لومړی دین چې څوک یې پیژني اسلام دی، يعنې يوازې د خدای سپارل، نو دا خبره موږ ته لازمه کوي چې د تطبیقي ادیانو د مشرانو او نورو ارتقاء پالونکو هغه نظریات چې وایي توحید د انساني دین یوه نوې پیښه ده او دا مخکې د شرک او دوه خدايي عقیدې، د طبیعي ځواکونو، روحونو، ستورو او نورو عبادت په څو مرحلو او بڼو تیر شوی دی، د اټکل پر بنسټ رد کړو.
The fact that the first faith ever known on earth was Islam, or submission to God alone, makes it imperative for us to reject as conjecture the theses advanced by the masters of Comparative Religion and other evolutionists. These claim that monotheism is a recent development in human religion, preceded by several stages and forms of polytheism and dualism, worship of natural forces, spirits, planets, etc.
هرې څیړنې چې دې اړه کېږي، یوه ځانگړې طریقه تعقیبوي چې د تاریخي، رواني او سیاسي عواملو له مخې مخکې ټاکل شوې وي. دا طریقه د الهي دینونو بنسټ، او د وحی او الهي پیغامونو مفهوم نابود کوي، ترڅو ثابته کړي چې ټول دینونه د انسان محصول دي. کله چې دا ثابته شي، نو په اسانۍ سره دا ادعا کېدای شي چې دینونه د انساني فکر د پرمختگ سره یوځای وده وکړه.
Whatever research is made in this connection follows a particular methodology predetermined by historical, psychological and political factors. This methodology destroys the basis of divine religions, and the very concept of revelation and divine messages, in order to establish that all religions are a human product. Once this is established it can easily be claimed that religions developed as human thought advanced.
بعض هغه کسان چې د اسلام د دفاع لپاره لیکنه کوي، نه پوهیږي چې د دین د تاریخ د هغو متخصصینو نظریات تاییدوي چې څېړنه یې په داسې مخکې ټاکل شوو کرښو کې کوي. د اسلام د دفاع په ډېر جوش سره کولو کې دوی نه پوهیږي چې د اسلامي عقیدې هغه بنسټ له منځه وړي چې قرآن کریم یې په ډېره واضحه توګه بیان کړی دی. قرآن کریم وایې چې آدم (علیه السلام) د اسلام د عقیدې سره دځمکې په مخ راکوز شو. همدارنګه وایې چې نوح (علیه السلام) د یوې راتلونکې نسل سره مخ شو چې د اسلام پر ځای یې جهالت ځای پر ځای کړی و. هغه په بنسټیز ډول همغه عقیده وړاندې کوله چې د خدای د مطلق وحدانیت پر بنسټ ولاړه وه، یعنی د اسلام عقیده په خپل پراخ مفهوم کې. وروسته له نوح څخه همدغه دور بیا تکرار شو، انسانانو اسلام پرېښود او د مختلفو جاهلیت عقیدو اختیار کړې. ټول پیغمبران د خدای د وحدانیت په همغه پیغام راستول شوي وو، او انسانان یې دعوت کاوه چې یوازې خدای ته تسلیم شي. د الهي دین په هغه برخه کې چې د عقیدې بنسټونو پورې اړه لري، هیڅکله هیڅ ډول وده نه ده شوې.
Some of those who write in defence of Islam err, unwittingly endorsing the theories of specialists in the history of religion who conduct their research along such predetermined lines. While defending Islam so enthusiastically they unwittingly destroy the basis of the Islamic faith as stated in the Qur’ān with absolute clarity. The Qur’ān states that Adam (peace be upon him) descended on earth with the faith of Islam. It also states that Noah (peace be upon him) faced a later generation that had installed ignorance in place of Islam. He advocated basically the same faith based on the absolute oneness of God; i.e. the Islamic faith in its broader sense. The same cycle repeated itself after Noah with mankind abandoning Islam to adopt different jāhiliyyah doctrines. All prophets were sent with the same message of God’s oneness, calling on mankind to submit themselves to God alone. At no point was there any development in the divine faith in as much as it relates to the basics of faith.
ارتقا، پراختیا او پرمختګ یوازې هغه احکامو ته اړه درلوده چې د ورته عقیدې سره یو ځای وو۔ د جاهلیت د عقیدو د پرمختګ یوه روښانه مطالعه دا نتیجه نه راوباسي چې خلک توحید ته پرمختللي وو۔ بلکې دا ښيي چې هغه توحیدي عقیده چې پیغمبرانو او رسولانو په پیدر ډول تبلیغه کړه، په راتلونکو نسلونو کې ډیر نښانې پرېښي، حتی هغه وخت هم چې دوی له صحیح عقیدې څخه وګرځیدل، ترڅو خپلې عقیدې د توحیدي سرچینو ته نږدې کړي۔ د خدای د یووالي عقیده له ټولو بتپرستو دینونو څخه ډیره پخوا ده۔ دا عقیده له پیل څخه بشپړه وه، ځکه چې دا د انسان د فکر یا د انساني پوهې د زیاتوالي پایله نه وه۔ دا خدای له انسان سره ورکړې وه، او په همدې ډول له پیل څخه ریښتیا او بشپړه وه۔
Evolution, expansion and advancement addressed only the laws that accompanied the same faith. An enlightened study of the development of jāhiliyyah doctrines does not lead to the conclusion that people progressed to monotheism. It rather shows that the monotheistic faith, preached by successive prophets and messengers, left more traces in succeeding generations, even after they had deviated from true faith, to make their doctrines nearer to the monotheistic origins. Belief in God’s oneness dates back much further than all pagan religions. This faith was complete right from the start, because it was not the result of human thinking or increased human knowledge. It was given to man by God, and as such it was true and complete from the outset.
دا خبره په قرآن کریم کې په ډاګه او واضح ډول ثابته ده. نه د کوم عالم لپاره روا ده چې له هغه څه څخه سرغړونه وکړي چې قرآن کریم یې په دومره واضح ډول بیان کړی، او نه دا روا ده چې د تقابلي ادیانو پروفیسوران تعقیب کړي کله چې دوی د یوې منسجمې نظریې په لټه کې سرګردانه وي.
This is clearly established in the Qur’ān. It is not for any Muslim scholar either to depart from what is stated so clearly in the Qur’ān or to follow professors of Comparative Religion as they grope for a coherent theory.
په خپل کتاب کې د ایمان د سرچینو لپاره یوه څپرکی ځانګړی کوي، الله، یا خدای، عباس محمود العقاد لیکي:
Devoting a chapter to the origins of faith in his book, Allah, or God, `Abbās Maĥmood al-`Aqqād, writes:
انسانی عقائد انسان کے علمی و دیگر مہارتوں کی ترقی کے ساتھ ساتھ ترقی کرتے رہے۔ یوں ابتدائی عقائد اُس دور کے انسانی معیارِ زندگی کے مطابق تھے، جیسے انسان کا سائنسی علم اور مہارتیں بھی۔ اس کا مطلب یہ ہے کہ سائنسی میدان میں ابتدائی علم ابتدائی عقائد اور عبادات سے زیادہ ترقی یافتہ نہیں تھا۔ دونوں میدانوں میں سے کسی سے بھی حق کی واضح سمجھ کی عکاسی نہیں ہوتی۔
Human beliefs developed in parallel to human development in scientific knowledge and other skills. Thus, early beliefs fit with the standards of early human life, as did human scientific knowledge and skills. This means that such early knowledge in the scientific field was no more advanced than early beliefs and worship. Neither field reflects a clearer grasp of the truth.
مزید یہ کہ دین کا ایک حقیقی تصور قائم کرنے کے لیے انسانوں کی کوششیں سائنس اور صنعت سے متعلقہ کوششوں سے زیادہ مشکل اور طویل المدت رہی ہوں گی۔ کائنات کی سب سے عظیم حقیقت کو پانا ان مختلف شعبوں کی حقیقت کو پانے سے زیادہ دشوار ہونا چاہیے جن کا کبھی سائنس اور کبھی صنعت کے ذریعے سامنا کیا جاتا ہے۔
Moreover, human efforts to formulate a true concept of religion must have been harder and longer lasting than those related to science and industry. The greatest truth in the universe must be harder to achieve than the truth of different areas addressed at times by science and at others by industry.
خلق د لمر د کار طریقه نه پوهیدل، با وجود دې چې دا د ټولو شیانو هغه څه دی چې زموږ سترګې یې ډیر روښانه ویني او زموږ بدن یې احساسوي. د اوږدې مودې لپاره، عام عقیده دا وه چې دا لمر دی چې د ځمکې شاوخوا ګرځي. دوی د هغه د حرکت او نورو اړخونو توضیح داسې کوله لکه څنګه چې د پټو رازونو د تشریح او د خوبونو د تعبیر په لټه کې وو. د لمر د ماهیت په اړه د خلکو ناپوهي، چې شاید نن ورځ هم ریښتیا وي، هیڅکله هیچا ته د هغه د شتون د انکار لپاره لاره نه ده هواره کړې.
People remained ignorant of how the sun functions, although it is the clearest thing our eyes see and our bodies feel. For a long time, the common belief was that it was the sun that orbited the earth. They explained its movement and other aspects in much the same way as they sought to explain mysteries and interpret dreams. People’s ignorance of the nature of the sun, which may be true even today, never prompted anyone to deny its existence.
دې ته په کتو سره، د جاهلیت په لومړیو دورو کې د دین د سرچینو په اړه زموږ یادونه دا نه بنیي چې دیني احساس دروغ و، یا دا چې دا د ناشونې شي پلټنه وه. یوازې دا ښیي چې لوی حقیقت دومره سترګی دی چې په یوه نسل کې بشپړ نه شي پوهیدای. خلک یې باید پړاو په پړاو، یو نسل له بل وروسته راټول کړي، لکه څنګه چې هغه وړه حقیقتونه راټولوي چې د احساساتو له لارې یې ډېر ښه پیژني. خو لوی حقیقت د دې پروسې لپاره له دوی څخه ډېر زیار او هڅه غواړي.
This means that our reference to the origins of religion in the early periods of jāhiliyyah does not indicate that religiosity was false, or that it meant a search for the impossible. All that it shows is that the greatest truth is too momentous to be comprehended in full in one generation. People must gather it in stages, one generation after another, in the same way as they do with smaller truths of which their senses are more cognizant. However, the greatest truth requires them to put more toil and effort into the process.
مطالعات تقابلی ادیان، یعنی مقایسهٔ دینها با یکدیگر، بسیاری از افسانهها و خرافاتی را آشکار کردهاند که انسان نخستین به آنها باور داشت. آثار این باورها هنوز در میان جوامع ابتدایی یا ملتهای تمدنهای کهن دیده میشود. هرگز گمان نمیرفت که چنین مطالعاتی کشفهای دیگری داشته باشند، یا که باورهای آغازین چیزی جز همین افسانهها باشند. در واقع، این همان نتیجهٔ منطقیای است که دانشمندان انتظارش را داشتند. آنان انتظار نداشتند چیزی بیابند که بتواند پایهٔ نگرشی کاملاً نو دربارهٔ ماهیت باور باشد. دانشمندی که تصور کند پژوهشش در ادیان ابتدایی میتواند او را به این نتیجه برساند که انسان نخستین حقیقت کلی و بنیادین را کامل و خالص میشناخت، تنها در پی سرابی است.20
Studies in Comparative Religion have unravelled a multitude of myths and superstitions in which early humanity believed. Traces of these continue to be found among primitive communities or nations of ancient civilization. It was never presumed that such studies could make any different discoveries, or that early beliefs could be anything other than such myths. Indeed, this is the logical conclusion which scholars expected. They did not expect to unearth anything that could be the basis of a completely new outlook on the essence of belief. A scholar who imagines that his research in primitive faiths could lead him to conclude that the early humans recognized the fundamental universal truth, complete and pure, is only pursuing a mirage.20
په یوه بل فصل کې، چې عنوان یې «د خدای په اړه د ایمان مرحلې» دی، العقاد لیکي:
In another chapter, on the ‘Stages of Belief in God’, al-`Aqqād writes:
د تطبیقي ادیانو پوهان په بدوي ټولنو کې د عقیدې درې اصلي مرحلې پیژني: شرک (څو خدایي)، هینوتیزم (یوه خدای ته د ځانګړې عبادت مرحله) او توحید (یو خدایي).
Scholars of Comparative Religion identify three main stages of belief in primitive communities: polytheism, henotheism and monotheism.
په بت پرستۍ کې دورې کې، لومړني قبیلو په سلګونو او حتی په سلګونو معبودانو ته عبادت کاوه. په دې دوره کې ډیره داسې کیدله چې یوه لویه کورنۍ به خپل ځانګړی معبود درلود چې د کورنۍ غړي به ورته عبادت کاوه. یا به دوی یو تعویذ یا یو نښه لرله چې د دعاګانو او نذرانو په قبلولو کې د معبود ځای نیوونکې وه.
In the polytheistic era, early tribes worshipped scores or even hundreds of deities. In this era, it was often the case that a large family would have its own deity which members of the family worshipped. Alternatively, they may have a charm or a symbol which deputized for the deity in accepting prayers and offerings.
په دویمه مرحله کې معبودان په سلګونو ډول عبادت کیدل.
In the second stage, deities continued to be worshipped in their hundreds.
مگر ان میں سے یو ځل یو معبود ډیر لوړ مقام ترلاسه کوي، یا ځکه چې دا د هغه لوی قبیلې معبود وي چې نور قبیلې ورپسې تابع وي، یا ځکه چې دا د ډیر لوړ اقتدار څښتن وي، لکه د هغه ځمکې باران چې د اوبو لپاره د باران پر تکیه کوي، یا هغه معبود چې د باد واک لري، په هغه سیمه کې چې ډیری وختونه پکې طوفانونه راځي.
However, one of them begins to acquire greater prominence, either because it is the deity of the largest tribe commanding the allegiance of other tribes, or because it commanded higher authority, such as the god of rain in a land that depends on rain for irrigation, or the deity commanding wind in an area often hit by hurricanes.
دریمه مرحله د ملتونو د پاڅون شاهده ده. هر ملت د یوې ورته عبادت شاوخوا راټولیږي، که څه هم مختلف معبودان مختلو ولایتونو باندې واکمن وي. دا کیدای شي چې په دې مرحله کې یو ملت خپل مذهبي عبادت په بل باندې تحمیل کړي، لکه څنګه چې خپل سیاسي واک یې تحمیلوي. همدارنګه دا هم منل کیدای شي چې د مغلوب ملت معبود د فاتح ملت د معبود د لوړ واک تابع شي، خو مغلوب پیروان به بیا هم همغه معبود عبادت کوي.
The third stage witnesses the rise of nations. Each nation congregates around the same worship although different deities dominate different provinces. It could happen in this stage that one nation imposes its own religious worship on another, in the same way as it imposes its political authority. It may also accept that the deity of the defeated nation should submit to the higher authority of the deity of the victor nation, yet the former continued to be worshipped by its defeated adherents.
یوه ملت دغه د ناقص توحید دې مرحلې ته یوازې هغه وخت رسیږي چې د انساني پوهې د پراخیدو ځانګړو مرحلو څخه تیره شي، ځکه چې دا پوهه پخوانۍ افسانې او خرافات نور نه منې. په دې ترتیب، خدای داسې صفتونو سره بیانیږي چې د کمال او پاکۍ سره نږدې دي، هغو معبودانو په پرتله چې د مشرکانو په مرحله کې عبادت کېدل. عبادت د فکر او تدبر، د خدای د اراده او د هغه د لوړ حکمت سره تړلی کېږي. اصلي معبود اکثرا د واحد حقیقي رب په توګه ګڼل کېږي، پداسې حال کې چې نور معبودان د فرښتو یا هغو خدایانو په درجه ته راښکته کېږي چې د لوړ معبود غضب ته اخته شوي وي.21
A nation attains this stage of deficient monotheism only after going through different stages of expanding human knowledge that makes old legends and superstitions no longer acceptable. Thus, God is described in terms that are closer to perfection and holiness than were given to old deities worshipped during the polytheistic stage. Worship becomes associated with contemplation and reflection, and with God’s will and superior wisdom. The main deity is often thought of as the only true Lord, while other deities are reduced to a rank similar to that of angels or gods that incurred the displeasure of the superior deity.21
دا چې د العقاد نظرونه او هغه څه چې هغه د تطبیقي ادیانو د پوهانو په اړه نورو عالمانو ته منسوبوي، دا ښیي چې د مذهبي باور سرچینه انسانان دي. په دې ترتیب سره دا باور د دوی د عقلي، علمي، سیاسي او تمدني پرمختګ منعکس دی. پرمختګ په خپل یوځای پر لاره روان و، لومړی له شرک څخه پیل شو، بیا دوه خدایۍ ته ور واوښت او په پای کې توحید ته ورسید. په حقیقت کې دا خبره د مؤلف په پیل لیکنه کې هم ښکاره ده: «دا کتاب د خدای په منلو پیدایښت څیړي، له هغه وخته چې انسان یو معبود عبادت کاوه تر هغه چې یو خدای ومنلی او د خدای د وحدانیت باور یې پاک کړ». بې شکه، خدای په خپل سترو کتاب قرآن کریم کې په ډیر واضح او پرېکنده ډول داسې څه بیان کړي چې د العقاد له لیکلو سره توپیر لري، هغه داسې چې العقاد د تطبیقي ادیانو د پوهانو له اغیز لاندې دی. خدای ښکاره بیان کړی چې آدم، چې د ځمکې لومړی انسان و، د خدای د وحدانیت د حقیقت په اړه بشپړ پوهه درلوده. هغه دا حقیقت خالص ساتلی و، هیڅ ډول شرک یا دوه خدایۍ پکې نه وه، هغه د یوازې خدای سپارنې معنا او د هغه د قانون یوازې تعقیب په عملي بڼه پیژندل. هغه دا باور خپلو اولادونو ته هم ور منتقل کړ، چې د انساني تاریخ په لومړني دوره کې ځینې نسلونه رامنځته شول چې د خدای د وحدانیت پرته بل باور او د خدای یا اسلام ته د سپارنې پرته بل دین نه پیژندل. وخت تېر شو او د آدم اولادونو نسلونه یو پر بل راغلل، نو انحراف راننوت، شاید دوه خدایۍ ته او شاید شرک ته. سره له دې هم خلکو د ډیرو غلطو معبودانو عبادت پیل کړ. بیا نوح ﷺ د توحید الهي دین بیرته راژوندی کړ. طوفان هغه ټول ډوب کړل څوک چې په خپلو غلطو عقیدو ټینګ پاتې شول. یوازې هغه خلک وژغورل شول چې د خدای په وحدانیت ایمان یې درلود. دوی هغه څوک وو چې د شرک ټول ډولونه او د خدای سره شریکول یې ردّ کړل. بې له شکه ویلای شو چې د نوح (ع) څو نسلونه د الهي دین، یعنې اسلام، پر بنسټ چې خالص توحید دی، ژوند کاوه. خو وروسته، د وخت په تېرېدو سره، انحراف راډنګ شو او خلک له حقه دین څخه لرې کېدل. دا حال د خدای ټولو پیغمبرانو سره پېښ شو: «له تا نه مخکې مو هېڅ پیغمبر نه دی لېږلی، مګر په دې وحي کولو سره چې له ما پرته بل معبود نشته، نو یوازې زما عبادت وکړئ.» (۲۱: ۲۵)
It is clear from al-`Aqqād’s views and what he attributes to other authorities in Comparative Religion that the origin of religious belief lies with human beings. Thus, it reflects their rational, scientific, political and civilizational development. Progress followed its consistent line, starting with polytheism, then moving to dualism and finishing with monotheism. Indeed this is clear in the first sentence the author writes in his Introduction: “This book discusses the rise of the belief in God, from the time man worshipped a deity until he recognized the One God and purified his belief in God’s oneness.” Without a doubt, God states in His glorious book, the Qur’ān, most clearly and decisively, something that is at variance with what al-`Aqqād has written, influenced as he is by scholars of Comparative Religion. What God clearly states is that Adam, the first man on earth, was fully aware of the truth of God’s oneness. He knew it to be pure, unmixed with any trace of polytheism or dualism, and he knew the meaning of submission to God alone and its practical manifestation in following only God’s legislation. He also communicated this faith to his children, leading to the existence of several generations in the earliest period of human history who knew no belief other than God’s oneness and no faith other than submission to God, or Islam. As time went by, and generations of Adam’s progeny succeeded one another, deviation crept in, perhaps towards dualism and perhaps towards polytheism. Nonetheless people began to submit to a multitude of false deities. Then the Prophet Noah brought back the divine faith of monotheism. The flood drowned all those who persisted with their erroneous beliefs. Only those who believed in God’s oneness were saved. They were the ones who rejected all forms of polytheism and the association of partners with God. We may say without fear of contradiction that several generations after Noah continued to live under the divine faith, Islam, based on pure monotheism. But then again, with the passage of time, deviation crept in and people started to move away from the true faith. This was the case with every one of God’s messengers: “Before your time We never sent a messenger without having revealed to him that there is no deity other than Me. Therefore, you shall worship Me alone.” (21: 25)
دا د تقابلي دینونو د پوهانو او العقاد د پایلو سره په کلکه مخالفت لري. دواړه طریقې د میتودولوژۍ او پایلو له مخې بالکل یو بل ته مخالفې دي. باید په یاد ولرو چې د پوهانو او لیکوالانو نظریات نظریات دي چې یو د بل سره ټکر کېدای شي، له همدې امله هیڅ یو هم، حتی د انساني معیارونو له مخې، یو نهایي او تایید شوی حکم نه ورکوي.
This is certainly at variance with what specialists in Comparative Religion and al- `Aqqād conclude. The two approaches are diametrically opposed in methodology and conclusion. We should remember that the views of academics and writers are theories that may contradict one another, which means that none provides a final and confirmed judgement, even by human standards.
دا څه ضرورت نه لري چې ووایو، کله چې خدای ښکاره او په واضح ډول یو شی بیان کړي، او له هغې سره نور خبرې مخالفې وي، نو په دې صورت کې وروستۍ خبره د خدای ده. دا خبره په ځانګړې توګه د هغو کسانو لپاره لازمه ده چې د اسلام د دفاع لپاره لیکي، او غواړي د اسلام او د ایمان د سرچینې په اړه پیدا شوي غلطفهمۍ لرې کړي. ځکه چې د اسلام د خدمت لپاره دا نه ده چې د دې حقیقت انکار وشي، چې اسلام د خدای د وحیو په صورت زموږ ته راغلی دی. دا د هیچا له خوا جوړ شوی نه دی. اسلام د لومړۍ ورځې څخه د خدای د یووالي بنسټیز حقیقت تبلیغ کړی دی، او هیڅ داسې تصور یا مفهوم یې نه دی منلی چې د خدای د یووالي له حقیقت سره مخالف وي. همدارنګه په هیڅ یوه الهي پیغام کې یې د خدای له یووالي پرته بل مفهوم نه دی تبلیغ کړی.
Needless to say, when God unequivocally states something that is contradicted by others, the statement to follow is God’s. This applies particularly to those who write in defence of Islam, aiming to clarify misconceptions about Islam and the origin of faith. For there is no service to Islam by undermining the fact that it came to us in the form of revelations bestowed by God. No human being has invented it. It preached the basic truth of God’s oneness from the very first day, and never entertained any idea or concept that is at variance with the truth of God’s oneness. Nor did it preach any concept other than that of God’s oneness in any of the divine messages.
دا لنډ څرګندونې موږ ته ښيي چې که موږ خپل بنسټیز مفاهیم له غیر اسلامي سرچینو څخه واخلو، څومره لوی خطر ته ځان اچوو. دا څرګندونې همدارنګه ښيي چې لويديځ فکر هغو خلکو باندې څومره ژور اغیز لري چې د هغه میتودولوژیو پیروي کوي، حتی کله چې دوی د اسلام دفاع کوي او هغو تورونو ته ځواب ورکوي چې دښمنان یې پر اسلام لګوي.
These brief remarks demonstrate the grave danger we expose ourselves to if we borrow our basic concepts from un-Islamic sources. They also show how deeply Western thought influences people who follow its methodologies, even when they try to defend Islam and refute accusations levelled at it by those who are hostile.
«بې شکه دا قرآن هغه لاره ښيي چې تر ټولو سمه ده۔» (۱۷: ۹)
“Surely this Qur’ān shows the way to that which is most upright.” (17: 9)