دا د خدای د رحمت له امله ده چې ته له دوی سره نرمي کوې. که ته ترش مخ او سخت زړه وای، نو دوی به حتماً له تا څخه بېل شوي وای. نو دوی وبخښه، د دوی د بخښنې دعا وکړه، او د چارو په اداره کې له دوی سره مشوره وکړه.

It is by God’s grace that you deal gently with them. Had you been harsh and hard- hearted, they would surely have broken away from you. Therefore, pardon them and pray for them to be forgiven and consult with them in the conduct of public affairs.

کله چې تاسو د یو کار په اړه پریکړه وکړئ، نو په الله باندې توکل وکړئ. بیشکه الله هغه کسان خوښوي چې په هغه توکل کوي۔ (آیت ۱۵۹)

When you have resolved about a course of action, put your trust in God. God loves those who put their trust in Him. (Verse 159)

په دې سورت کې د اُحد د غزا تفسیر کې، او هغه مسلمانان او نور ډلې چې د هغو پېښو په اړه چې هم د جنګ دمخه او هم پر جنګ وخت پېښې شوې، څه ډول چلند یې درلود، څو آیتونه د خدای رسول محمد ﷺ د عظیم شخصیت او د نبوت د مقام د اهمیت په اړه راځي، چې د مسلمانې ټولنې د ژوند لپاره یې درلودې. دا د هغې ډېرې مهربانۍ ښودنه کوي چې خدای مسلمانې ټولنې ته کړې ده. که څه هم د دې لاندې آیتونو مشهور موضوع د پیغمبر ﷺ شخصیت دی، ځینې کرښې د اسلامي طریقې په اړه هم رڼا اچوي چې مسلمانه ټولنه څنګه تنظیموي، د دې تنظیم بنسټ څه دی، او همدارنګه د اسلامي فلسفې ځینې بنسټیز عناصر او په عمومي توګه د انساني ژوند لپاره د دې اهمیت هم بیانوي.

In the course of the sūrah’s commentary on the Battle of Uĥud and the attitudes of the Muslim community and other groups towards the way events developed both prior to and during that battle, a few verses are included about the noble personality of Muĥammad, God’s Messenger (pbuh) and the importance of his status as a Prophet to the life of the Muslim community. This demonstrates much of the grace God has bestowed on the Muslim community. While the Prophet’s personality is the known theme of the following verses, certain lines also explain the Islamic method in organising the Muslim community, the basis of this organisation, as well as some basic elements of Islamic philosophy and its importance to human life generally.

دالهی فضل دغه ډیر لوی اړخ مونږ د پیغمبر ﷺ د لوړو اخلاقو او ښو آدابو په توګه درک کولی شو. د هغه ﷺ طبیعت آسان، نرم، ځنډ ورکونکی او مهربان و، کوم چې خلکو ته کشش پیدا کاوه او د هغوی ترمنځ حقیقي اړیکې جوړولې. همدارنګه په دې لنډ عبارت کې د مسلمانې ټولنې ژوند ولاړ کوونکی بنسټیز اصل هم موندل کیږي، یعنې د مشورې پر بنسټ حکومتول. دلته د مشورې د پلي کولو واضح امر شتون لري. د یادولو وړ ده چې دا امر داسې وخت ورکړل شوی چې مشورې ظاهراً تریخ پایلې درلودې. د مشورې پر بنسټ د حکومت اصل سره یوځای د ټینګ عزم اصل دی، یعنې د مشورې څخه وروسته هرڅه چې پریکړه شوي وي، پرته له شکه او ځنډ پرې عمل کول. دې دوو اصولو ته د خدای باندې توکل ترټولو مهم ارزښت اضافه شوی. دې درې واړو اصولو کې یو واضح فکري، عملي او تشکیلاتي تکمیلتوب شتون لري. سربیره پردې، دلته د خدای د مشیت او تقدیر حقیقت تشریح شوی. ټول کارونه له هغه څخه پیل کیږي او هغه ته راګرځي. د پیښو په چلولو او پایلو په ټاکلو کې د هغه مشیت لوړ دی. دا عبارت خیانت او حرص څخه هم خبرداری ورکوي او هغه کسان چې د خدای خوښه پیروي کوي له هغو کسانو سره توپیر کوي چې د هغه غضب ته ځان ورسوي. دا د ګټې او تاوان د ارزولو معیار چمتو کوي. عبارت د هغه لوی احسان په ټینګار سره پای ته رسیږي چې خدای دې امت ته د پیغمبر ﷺ له لارې رسولو پیغام په بڼه ورکړی دی. د دې احسان په پرتله هرڅه نور ډیر کوچني ښکاري او ټول رنځونه په اسانۍ زغمل کیدای شي.

دلته یو ځانګړی حکم راغلی دی: «او د چارو په اداره کولو کې له دوی سره مشوره وکړه». دا اصل، چې د اسلامي نظام د حکومت بنسټ دی، دلته ثابت شوی، حتی په دې حال کې چې محمد ﷺ پخپله، د خدای رسول، د عامه چارو چلونکی دی. نو دا یو قطعي بیان دی چې مسلمانې ټولنې ته هیڅ شک نه پریږدي چې مشوره د اسلامي حکومت مرکزي برخه ده. له دې پرته هیڅ نظام په حقیقت کې اسلامي نه دی. دا مشوره په کومه بڼه ترسره کیږي او دا اصل څنګه عملي کیږي، دا داسې مسایل دي چې د هر اسلامي ټولنې د حاکم شرایطو سره سمون ورکول کیدای شي. هغه بڼې او میکانیزمونه چې ډاډ ورکوي مشوره په حقیقت کې، نه په ظاهري ډول، ترسره کیږي، اسلام ته منل شوي دي۔

We have here a distinctive order: “Consult with them on the conduct of public affairs.” This principle, which is basic to the Islamic system of government, is established here, even when Muĥammad himself, God’s Messenger, is the one who conducts public affairs. This is, then, a definitive statement which leaves the Muslim community in no doubt that consultation is central to Islamic government. Without it, no system is truly Islamic. What form this consultation takes and how the principle is implemented are matters which can be adapted to the prevailing conditions of any particular Islamic society. Any forms and mechanisms which ensure that consultation is really, not superficially, practised are acceptable to Islam.

د ټاکلي امر، «او په چارو کې له دوی سره مشوره وکړه»، الله تعالیٰ پیغمبر ته داسې وخت کې راکړ چې مشوره ښایي تریخ پایلې ورکړې وې. ښکاره داسې وو چې د احد د جګړې د پېښو په مهال د مسلمانانو تر منځ جلا توب د مشورې له امله راغی. یادونه وکړو: یوه ډله غوښتل چې مسلمانان مدینه کې پاتې شي، چیرې چې دښمنانو ته په اسانۍ ځواب ورکول کېدای شو. بله ډله غوښتل چې کافرانو سره د ښار څخه بهر وجنګېږي. د دې توپیر ښکاره نښه داده چې عبدالله بن ابي بن سلول د لښکر تر یوې دریمې برخې ډیر، ښکاره ځانېدنه وکړه، هغه وخت چې دښمن د مدینې دروازو ته رسېدلی و. سربیره پر دې، د مدینې د دفاع لپاره غوره شوې لاره له نظامي پلوه ډېره سمه نه ښکارېده؛ دا د تېر تجربو له زده کړو سره توپیر درلود. په راتلونکې جګړه کې مسلمانانو بیا برعکسه لاره غوره کړه، مدینه کې پاتې شول او شاوخوا یې خندق وکېندل. په دې توګه دوی وښودله چې د احد د درسونو څخه ګټه پورته کړې ده.

The decisive order, “consult with them on the conduct of public affairs” is issued by God to the Prophet at a time when consultation appears to have produced bitter results. Appearances suggested that it was due to consultation that disunity crept in among the Muslims during the events leading to the Battle of Uĥud. By way of a reminder, one group wanted the Muslims to stay in Madinah, where they could easily repel any enemy attacks. Another group wanted to fight the unbelievers outside the city. The resulting disunity was clearly apparent when `Abdullāh ibn Ubayy ibn Salūl withdrew with no less than one-third of the army, when the enemy was knocking at the gates of Madinah. Moreover, the plan adopted for the defence of Madinah did not appear to be the most sound from a military point of view. It was at variance with what had been learnt from past experience. The Muslims did, however adopt the opposite strategy in the following battle, staying in Madinah and digging a moat around it. Thus, they showed that they had benefited by the lessons of Uĥud.

د ټوکل د معنا د بیانولو لپاره، سورت په صراحت سره بیانوي چې هغه ځواک چې بریا یا ماتې ټاکي، د خدای دی. له هغه څخه باید مرستې وغوښتل شي او د هغه د مرستې په ذریعه ماتې نه کیږي. کله چې مؤمنان خپلې چمتووالي وکړي او ټول هغه ځواکونه راټول کړي چې یې کولی شي، نو خدای ته رجوع کوي، ټولټال پر هغه تکیه کوي او پیژني چې د پایلو په ټاکلو کې هیڅ ونډه نلري. د خدای اراده ده چې پایله ټاکي: ﴿إِن يَنصُرْكُمُ اللَّهُ فَلَا غَالِبَ لَكُمْ وَإِن يَخْذُلْكُمْ فَمَن ذَا الَّذِي يَنصُرُكُم مِّن بَعْدِهِ ۗ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ﴾ (آیت ۱۶۰)

In order to explain what placing one’s trust in God means, the sūrah clearly states that the power which determines victory or defeat is God’s. It is from Him that support should be sought and through His help defeat is avoided. Once the believers have made their preparations and mobilised all the forces they can muster, they turn to God for help, rely fully on Him and recognise that they have no say in determining the consequences. It is God’s will that determines the outcome: “If God helps you, none can overcome you; but if He should forsake you, then who is it that can help you beside Him? It is in God that the believers should place their trust.” (Verse 160)

اسلامي نظرِیه د ژوند په اړه د دې توازن ښودنه کوي چې یو لوری وایي د خدای ارادہ په ټولو پېښو کې مطلقه ده، او بل لوری دا چې دا ارادہ د انسان د خپلو عملونو له لارې عملي کیږي. د طبیعت الهي قانون په ټولو کارونو کې د علت او معلول اړیکه ټاکي، خو علتونه پخپله معلولات نه پیدا کوي. مؤثره قوت د خدای قوت دی، هغه د خپلې ارادې له مخې د علتونو پر بنسټ معلولات ټاکي. بیا هغه له انسان نه غوښتنه کوي چې سخت کار وکړي، خپل دندې ترسره کړي او خپلې مسؤولیتونه پوره کړي. د پایلو ټاکل هم د دې پورې اړه لري چې انسان خپله مسؤولیت تر کومې کچې ادا کوي.

The Islamic concept of life demonstrates the perfect balance between asserting that God’s will is absolute in shaping all events and that it comes into operation through man’s own actions. The Divine law of nature establishes a cause and effect relationship in all matters, but causes do not initiate effects. The operative force is that of God, Who determines effects on the basis of causes according to His will. He then requires man to work hard, fulfil his duties, and meet his obligations. It is in relation to how far man discharges his responsibility that God determines the results.

دې ته ورته، پایلې او پیامدونه تل د خدای د خوښې پورې تړلي وي، ځکه یوازې هغه دی چې دوی هغه وخت او په هغه ډول رامنځته کوي څنګه چې هغه خوښ کړي. په دې توګه د مسلمان د بنسټیزې عقیدې او د هغه د عملونو ترمنځ یو توازن رامنځته کېږي. هغه د خپل توان تر حده کار کوي او پوهیږي چې د عملونو پایلې د خدای د خوښې پورې اړه لري. د هغه په نزد د علت او معلول اړیکه حتمي نه ده، ځکه هغه داسې دعوه نه کوي چې د خدای هر کار حتمي دی.

This means that results and consequences will always be dependent on God’s will, for it is He alone who brings them into being whenever and however He wills. An equilibrium is thus established between the basic concept of a Muslim and his actions. He works as hard as he can and knows that the results of his actions depend on God’s will. To him, there is no inevitability in the cause and effect relationship, because he does not claim that anything which God does is inevitable.

د جنګي غنیمتونو د برخې د غوښتنې په چوکاټ کې، چې د احد د ماتې مستقیم سبب شو، او په عمومي توګه د بې ایمانۍ په چوکاټ کې، سورت د هغو اصولي ارزښتونو ټینګار کوي چې د مؤمن پاملرنه باید پرې متمرکزه شي: «آیا هغه څوک چې د الله د رضا لپاره هڅه کوي، د هغه په شان دی چې د الله غضب یې ځان ته راوړی او ځای یې دوزخ دی؟ څومره بد هدف دی.» (آیت ۱۶۲)

Within the framework of keenness to have a share in the spoils of war, which was the direct cause of the defeat at Uĥud, and dishonesty in general, the sūrah underlines the proper values, on which a believer’s attention must be focused: “Can he who strives after God’s pleasure be compared to one who has incurred God’s wrath and whose abode is hell? How evil such a goal is.” (Verse 162)

بې شکه د خدای رضا هغه انعام دی چې د ترلاسه کولو هڅه پکار ده، او دا چې څوک یې ترلاسه کوي، هماغه د هغه د ځانځانۍ زیار ګټور کیږي، او څوک چې د خدای غضب ته لاره هواروي، چې هغه یې دوزخ ته وړي، د هغو ترمنځ ډیر توپیر دی. دوی دواړه د خدای په وړاندې ډیر مختلف مقام لري: ﴿هُمْ دَرَجَاتٌ عِندَ اللَّهِ﴾ (آیت ۱۶۳). هر یو په حقیقت کې خپل مقام خپلو کړو سره ترلاسه کوي، پدې معنی چې نه کومه بې‌لاسۍ ده او نه څوک ظلم ته اخته کیږي: ﴿وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ﴾ (آیت ۱۶۳).

There is no doubt that God’s pleasure is the prize to be coveted, and the winning of which determines whether one’s efforts are profitable or end in utter loss. The gulf is great between the one who pursues God’s pleasure until he wins it and the one who ends up incurring God’s displeasure, which leads him to hell. The two have greatly different standings with God: “They have different standings in God’s sight.” (Verse 163) Each actually earns his position, which means that there is no favouritism and none is wronged: “God sees all that they do.” (Verse 163)

دې برخې د سورت خبرې د رسول الله ﷺ د شخصیت، د هغه د پیغام، او دې ته راجع کیږي چې دا د خدای له خوا مؤمنانو ته یوه لویه احسان ده. خدای فرمایي: ﴿بې شکه خدای مؤمنانو باندې احسان وکړ کله چې په دوی کې یو رسول واستاوه چې د هغه آیتونه ورباندې تلاوت کوي، او دوی پاکوي، او کتاب او حکمت ورښيي، که څه هم دوی له دې نه مخکې حتماً په ښکاره ګمراهۍ کې وو﴾. (آیت ۱۶۴)

This part of the sūrah concludes with a reference back to the personality of God’s Messenger, his message, and the fact that it represents a great favour bestowed by God on the believers: “Indeed, God bestowed a favour on the believers when He sent them a messenger from among themselves, to recite to them His revelations, and to purify them, and teach them the book and wisdom, whereas before that they were surely in plain error.” (Verse 164)

دا چې د پیغمبر ﷺ رول د مسلمانو ټولنې د رامینځته کیدو، د هغې د جوړولو، روزنې او رهبرۍ په برخه کې، د ګمراهۍ له حالت څخه د داسې ملت په بڼه چې علم، حکمت او پاکوالی ولري، ډیر ښه ښکاره بیان شوی دی. د مسلمانو ټولنې د جوړولو په قرآنی طریقه کې دا هم ښکاره ده چې دا یادونه د احد په جګړه کې د ماتې، درد او زیان په حالت کې راغلې ده. د دنیا ټول ګټې، هو، د دنیا ټول شتمنۍ، او ټول هغه رنځونه او قربانۍ چې مسلمانان ممکن وګړي، د هغه لوی احسان په پرتله چې خدای د انسانانو سره وکړ کله چې یې خپل پیغمبر ﷺ ولېږه، ډیرې واړې ښکاري.

د رسول دندې بله دا ده چې "دوی پاکوي". دا پاکوالی زړونو ته رسیږي، کورونو، عزت او عبادت ته اغیزه کوي، او د دوی ژوند، ټولنې او ټولنیز نظامونو ته یو ځانګړی رنګ ورکوي۔ هغه دوی د شرک، بت پرستۍ او خرافاتو ټول نښانې، او د دې سره تړلي ټول هغه رسمونه، عادتونه او دودونه چې د انسان لپاره ناوړه دي، له ځانه لرې کوي۔ په دې ترتیب سره د انسان ژوند د جاهلیت ټولو نښانو، او د هغې اغیزو څخه چې په ارزښتونو، اصولو او ټولنیزو دودونو کې ښکاره کیږي، پاکیږي۔

The role of the Messenger is also “to purify them”. This purification touches their hearts, affects their homes, honour and worship, and characterises their lives, community and social systems. He purges them of all traces of polytheism, idol worship, and superstition and all that is associated with these, of rituals, habits and traditions which are unworthy of man. Human life is thus purged of all traces of ignorance and its effects on values, principles and social traditions.

هر جاهل معاشرے میں، بشمول اُس وقت کے عرب، اپنی ہی کچھ بُرائیاں پائی جاتی تھیں۔ Wait—the output must be Pashto, not Urdu. Let me correct that. هر جاهل ټولنه، په شمول د هغه وخت عربان، خپلې ځانګړې بدې خصلتونه درلودل. دغه بدې خصلتونه د پیغمبر ﷺ د ترور زوی جعفر بن ابي طالب هغه وخت په ډاګه کړل، کله چې هغه د حبشې پاچا نجاشي ته خبرې وکړې. څو مسلمانان په حبشه کې پناه اخیستې وه، خو قریشو یوه استازي ولیږله چې د هغې پاچا څخه وغوښتل چې دوی بېرته ورکړي. نجاشي د مسلمان مهاجرینو راوبلل ترڅو خپل موقف بیان کړي. د دوی ویاند جعفر په لاندې الفاظو کې خپله خبره وکړه:

Every type of ignorant community, including the Arabs at that time, entertained its own evil aspects. These evils were highlighted by Ja`far ibn Abī Ţālib, a cousin of the Prophet, when he addressed Negus, the ruler of Abyssinia. A number of Muslims had sought refuge in Abyssinia, but the Quraysh sent a delegation which requested its ruler to extradite them. He called in the Muslim refugees to put their case. Their spokesman, Ja`far, made his statement in the following terms:

هغه خلکو چې د جاهلیت په زمانه کې اوسیدل، موږ جاهل خلک وو چې بتانو ته عبادت کوو، مړه خوړل، ټول بې حیایۍ ترسره کوله، له خپلو خپلوانو سره اړیکې پرې کړې وې، له ګاونډیانو سره بد چلن کوو، او زموږ قوي خلکو د ضعیفانو حقوق غصب کول. موږ په دې حالت کې پاتې وو تر دې چې خدای له موږ څخه یو رسول راولېږه، چې زموږ په منځ کې د ښه کورنۍ مقام، رښتیاوایۍ، امانتداري او صداقت له امله پېژندل کېده. هغه موږ ته بلنه ورکړه چې یوازې خدای عبادت وکړو، هغه سره هېڅ شریک ونه نیسو، او هغه څه پرېږدو چې موږ او زموږ پلرني عبادت کاوه، له ډبرو او بتانو څخه. هغه موږ ته امر وکړ چې په خپلو خبرو کې رښتیاوي اوسو، امانتدار وي، له خپلو خپلوانو او ګاونډیانو سره مهربانه وي، او له ګناه او له یو بل د وژلو څخه ځان وساتو. هغه موږ ته د ټولو بې حیاییو، ناحقه شاهدۍ، د یتیمانو مال خوړلو، او پاکدامنو ښځو ته د زنا تورونو لګولو هرې ډول څخه منع کړل. هغه موږ ته امر وکړ چې یوازې خدای عبادت وکړو، هغه سره هېڅ شریک ونه نیسو، لمونځ ته پام وکړو، زکات ورکړو، او روژه ونیسو. د جاهل عربستان د بدو دودونو بله برخه، چې د جنسونو ترمنځ اړیکو په اړه ده، د پیغمبر ﷺ مېرمن عایشې رضي الله عنها بیانوي. دا روایت د البخاري د صحیح کتاب کې راغلی، چې د پیغمبر ﷺ د حدیثونو ترټولو صحیح ټولګه ده: «د جاهلیت په زمانه کې د نارینه او ښځې ترمنځ څلور ډوله اړیکې وې. یو ډول هغه وو چې نن ورځ د واده اړیکو سره ورته و: یو سړی کولای شو د بل سړي لور یا د خپلې ساتنې لاندې کوم بل نجلۍ ته د واده وړاندیز وکړي. هغه ورته مهر ورکوی او بیا یې واده کوی. دویم ډول دا و چې یو سړی خپلې ښځې ته ویل چې د حیض له پای ته رسېدو وروسته: "ولاړه شه فلانکي ته ... [یو ځانګړی سړی یې نومول] او د هغه څخه حامله شه." خپل ځان به یې د هغه سړي څخه چې نومول شوی و حامله کېدو تر هغه وخته جنسي اړیکه پرې کړه، تر هغې چې ښکاره حامله شي. کله چې د ماشوم بار یې پورته شو، خاوند کولای شو که غوښتل یې نو بیا ورسره جنسي اړیکه ونیسي. دا لاره یې د دې لپاره غوره کوله چې د ښه نسب زوی ولري. د دریم ډول دا و چې یو شمیر سړي، لږ له لسو، یوې ښځې ته ورځي، او ټول له هغې سره جنسي اړیکه نیسي. کله چې دا ښځه حامله شي او ماشوم وزېږوي، نو د زیږون څو ورځې وروسته هغې ته پیغام لیږي او دوی له ځانه سره غونډې ته رابولي. د هیچا لپاره ممکنه نه وه چې له دې غونډې څخه ځان وساتي. هغه به ورته وویل: ‹تاسو پوهیږئ چې زموږ ترمنځ څه تیر شوي دي. اوس چې ما ماشوم زیږولی، دا ماشوم د ... زوی دی.› هغه هغه سړی ټاکه چې د هغه خوښ وو چې د ماشوم پلار وګڼل شي. هغه سړی نشو کولی چې دا ماشوم له ځانه ونه غواړي. څلورم ډول د فحشا ډول و. هر شمیر سړي کیدای شول له داسې یوې ښځې سره اړیکه ونیسي چې له هیچا سره یې انکار نه کاوه څوک چې ورتلی. فاحشې به په خپلو دروازو باندې یو ډول بیرغ ایښی و، ترڅو وښیي چې هر سړي ته ښه راغلاست وایي. که داسې فاحشه ماشوم زیږاوه، نو دوی د هغې لپاره یو څه پیسې راټولولې او د یوه فزیونومیست (د څیرې پیژندونکي) راوستلو لپاره یې ترلاسه کړي چې د ماشوم پلار وټاکي. بیا ماشوم د هغه سړي په نوم نومول کیده چې د ادعا کولو څخه یې انکار نه کاوه. دا ناوړه، سپکاوی ډکه حالت تبصرې ته اړتیا نلري. دا کافي ده چې انسان تصور وکړي چې یو سړی خپله میرمن بل سړي ته لیږي ترڅو له هغه څخه حامله شي، لکه څنګه چې خپل اوښ یا آس یا بل حیوان د ښه نسل لپاره لیږي. دا کافي ده چې تصور وکړو لږ له لسو سړو یوې ښځې سره جنسي اړیکه نیولې وي او بیا هغې ته اجازه ورکړل شوې وي چې له دوی څخه یو د خپل ماشوم د پلار په توګه وټاکي. لکه څنګه چې فحشا په ټولو ځایونو کې یو شان ده، خو په دې ځانګړي حالت کې د فاحشې ماشوم د یو ځانګړي زناکار په نوم نومول کیږي. هغه په دې کې شرم نه ویني او ماشوم نه ردوي. که اسلام او د هغه پاکوونکي اصول نه وای، عربانو به د داسې ناوړه حالت کې ژوند کاوه.

هرو هغه نظامونه چې د خدای د نه پېژندلو پر بنسټ ولاړ وي، خپلې ځانګړې خرابۍ او ناوړه کړنې لري.

All systems based on ignorance of God have their evils and debased practices.

په اسلام تر راتګه مخکې په عربستان کې تر ټولو څرګند عقیده بت پرستي وه، لکه څنګه چې ندوي یې تشریح کړې ده.

Perhaps the most prominent among these in pre-Islamic Arabia was idol-worship as described by Nadwī:

په عربو کې د یوې لوړې الهي پالنې (عنایت) عقیده ډیره کمزورې شوې وه. دا عقیده یوازې د لږو کسانو سره پاتې وه، پداسې حال کې چې د ډیرو عربو دین ډېر ښکاره بت پرستي وه. هغه بتان چې په اصل کې د عبادت د واسطې په توګه معرفي شوي وو، د خدای مرتبې ته رسیدلي وو. د یوه لوړ او بې‌ساری خدای عبادت لا هم کېده، خو یوازې په خوله؛ په زړونو کې د ډېرو معبودانو ځای نیولی وو، چې د هغوی رضا غوښتل کېده او د هغوی غضب لرې کولو لپاره کوښښ کېده.

The belief in an overruling Providence had grown very feeble among them (the Arabs of pre-Islamic days). It was confined to a select few, while the religion of the great mass of them was gross idolatry. The idols that had originally been introduced to serve as devotional media had become elevated to the status of divinity. Homage was still paid to one transcendent God, but only verbally; in their hearts a host of deities were enthroned, whose goodwill they sought to propitiate, and displeasure avert.

هر قبیلہ، ہر شہر اور ہر بستی کا اپنا الگ معبود ہوتا تھا۔ الکلبی نے بیان کیا ہے کہ مکہ کے ہر گھرانے میں اپنا ایک بت ہوتا تھا۔ جب کوئی مکی سفر پر روانہ ہونے لگتا تو گھر سے نکلتے وقت اس کا آخری کام یہ ہوتا کہ وہ گھر کے معبود سے برکت کی دعا مانگتا، اور واپس آنے پر سب سے پہلا کام یہ ہوتا کہ وہ اس کے آگے تعظیم کا اظہار کرتا۔

Each tribe, city, and locality had its own god. Al-Kalbī has stated that every household in Makkah had its own idol. When a Makkan started on a journey, his last act at home would be to invoke the blessings of the family deity, and the first thing he did on his return was to pay reverence to it.

خلک به یو بل سره په دې سیالي کول چې بتان راټول کړي او د دوی لپاره معبدونه جوړ کړي. هغه کسان چې نه وو وړ د دې لپاره چې دا دواړه وکړي، د کعبې په مخ کې یوه تخته ډبره ایښوده او د هغې شاوخوا یې د طواف رسم ترسره کاوه۔

People used to vie with one another in collecting idols and constructing temples for them. Those who could afford neither planted a slab of stone in front of the Ka`bah and performed the ritual of circumambulation around it.

دې ډول ډبرو ته انصاب ویل کېدل. د ابو رجاء العطاردي په وینا، لکه څنګه چې د البخاري په صحیح کې راغلې، "موږ ډبرو ته عبادت کاوه. کله چې مو له خپل ځانګړي ډبرې څخه ښه ډبره موندله، هغه مو پورته کړه او زاړه ډبره مو وغورځوله."

او دوی ته کتاب او حکمت وښيي. دغه آيت ته مخاطب کسان په هر مانا بې‌سواده وو. نه يوازې دا چې نه لوستل او نه ليکل کيدل، بلکې د عقل له پلوه هم بې‌سواده وو. د نړيوالو معيارونو له مخې په هر ډګر کې له پاتې وو. د دوی بوخت‌والي داسې نه وو چې پوهه يې هڅولې يا زياتوله. کله چې دوی دغه پيغام ترلاسه کړ، يو لوی بدلون يې تجربه کړ، چې دا پيغام يې نړۍ ته ورسولو. دې دوی ته لويه حکمت وبخښه. دوی د يوې فکري او ټولنيزې فلسفې علم‌برداران شول، چې بايد انسانيت يې د هغه جهالت له ژورو څخه وژغورلی واي، چې ورکې شوی وو. همدغه ډول اصول اوس بيا، د خدای په مرسته، خپل رول ترسره کوي، تر څو انسانيت بيا د اوسني جهالت څخه وژغورل شي؛ هغه جهالت چې د پخوانيو بڼو سره يې ټولنيز او اخلاقي ځانګړتياوې شريکې دي، او د انسان د ژوند لپاره همدغه موخې او اهداف ټاکي، سره له دې چې علم او صنعت لوی مادي پرمختګ کړی او دغه پرمختګ د بډاينې لامل شوی دی.

“And to teach them the book and wisdom.” Those addressed by this verse were illiterate in every sense of the word. Not only did they not read and write, but their illiteracy was intellectual as well. According to international standards of knowledge, they lagged behind in every field. Their preoccupations were not of the sort which encouraged or increased knowledge. When they received this message, they experienced a great transformation which made them pass it on to the rest of the world. It endowed them with great wisdom. They became the standard-bearers of an intellectual and social philosophy which was destined to save humanity from the depths of ignorance into which it had sunk. The same doctrine is about to play its role again, God willing, to save humanity anew from its contemporary ignorance, an ignorance which shares with past forms the same moral and social characteristics, as it sets the same goals and objectives for human life, despite the great material advances of science and industry and the affluence such advances have brought about.

وَإِن كَانُوا مِن قَبْلِ لَفِي ضَلَالٍ مُّبِينٍ۔ بے شک وہ اس سے پہلے کھلی گمراہی میں تھے۔ وہ عقائد و تصورات، مقاصد و اہداف، عادات و رسوم، نظاموں اور معیارات کے لحاظ سے، اور اخلاقی و سماجی اقدار کے اعتبار سے یقیناً گمراہی میں تھے۔ عرب، جن سے یہ آیت پہلی بار مخاطب ہوئی، یقیناً اپنی زندگی کی حالت کو یاد کرتے تھے اور اسلام کے لائے ہوئے مکمل انقلاب کی قدر پوری طرح سمجھتے تھے۔ وہ جانتے تھے کہ اگر اسلام نہ ہوتا تو وہ کبھی ان بلند معیارات تک نہ پہنچ پاتے جن تک اسلام نے انہیں بلند کیا۔ ایسا انقلاب انسانی تاریخ میں بالکل منفرد ہے۔ وہ سمجھتے تھے کہ اسلام ہی کے ذریعے وہ براہِ راست قبائلی مرحلے سے نکلے، جس کے ساتھ تمام تر چھوٹی فکروں اور تنگ نظری کے، اور صرف ایک قوم ہی نہیں بلکہ کامل معنوں میں ایک ایسی قوم بنے جو انسانیت کی رہنمائی کرے اور اس کے لیے اس کے آئیڈیلز اور نظام مقرر کرے۔

“Whereas before that they were surely in plain error.” They were certainly in error with regard to concepts and beliefs, goals and objectives, habits and practices, systems and standards, as well as moral and social values. The Arabs, addressed for the first time by this verse, undoubtedly remembered what their lives were like and fully appreciated the total transformation brought about by Islam. They recognised that without Islam they would never have attained the high standards to which Islam elevated them. Such a transformation is totally unique in human history. They recognised that it was through Islam that they moved directly from the tribal stage, with all its petty concerns and narrow-mindedness, to become not merely a nation in the fullest sense of the word, but a nation to lead humanity and to set for it its ideals and systems.